«Μαγικό κορίτσι» του Γιάννη Κόκκινου (κριτική)

Ένα φωτεινό, διερευνητικό βλέμμα γίνεται πηγή έμπνευσης για τον Γιάννη Κόκκινο, που στην πρώτη του ποιητική συλλογή Μαγικό Κορίτσι (εκδ. Σμίλη) ισορροπεί ανάμεσα στην έκλυση του ερωτικού συναισθήματος και στην εκλογικευμένη, φιλοσοφική ενατένιση. Ο χρόνος μοιράζεται ανάμεσα στην προ-έρωτος εποχή και σ’ αυτήν την αποκαλυπτική πηγή ανάτασης που το ερωτικό βίωμα εγκαινιάζει για τη ζωή. «Αβαρής σαν φύλλο» ο ποιητής περνά συνειδητά από μια περίοδο θρησκευτικής αναζήτησης της σωτηρίας στην περίοδο της αναγωγής του έρωτα σε αυτόνομο σύστημα πίστης. Παλιές, πλατωνικές συλλήψεις υλοποιούνται, τώρα, αιφνίδια: σαν να προϋπήρξε ένα στάδιο μακράς αναμονής και σαν τώρα, στην ωριμότητα, ο δημιουργός να ανακάλυψε την απτή τους διάσταση σ’ ένα κιαροσκούρο καινοφανές, που αναδεικνύεται μέσα από τις φωτογραφίες της Ιωάννας Βουρακίδου.

Αυτή η νέα εμπειρία (που στον αναγνώστη εμφανίζεται ανεπεξέργαστη και πρωτοείδωτη, ενώ φυσικά για τον ποιητή είναι η απόρροια εμπεριστατωμένης φροντίδας της φόρμας) διανοίγει ορίζοντες υπαρξιακής εξιχνίασης του βιώματος που ξεπερνούν τη θρησκευτική, μεταφυσική προσέγγιση, ενώ η έκπληξη του ποιητικού υποκειμένου συνίσταται στη συνάντηση με την αλήθεια που αποκαλύπτει το «βλέμμα» της ψυχής, τόσο στη φωτογραφική, όσο και στην ποιητική του εξεικόνιση. Επίσης (και αυτό είναι αξιοπερίεργο), η εστία απ’ όπου αναβλύζει το φως στη φιλοτέχνηση του πορτρέτου της αγαπημένης γυναίκας δεν είναι μια πηγή υπερφυσική, αλλά ένα σύνολο από φωτιστικές πηγές ενδογενείς στο ποιητικό σύμπαν, που προσδίδουν οικείο, κλασικό, γνωστό σε όλους μας ποιητικό περιεχόμενο: «συλλέκτρια δεινή η αγάπη». Σε μια παλάμη συγκεντρώνονται τα αγγίγματα μιας ολόκληρης ζωής και ζυγοσταθμούν με συγκεκριμένα αντίβαρα την πλοήγηση στον έρωτα, ώστε να εξασφαλιστεί η συνέχιση του ταξιδιού.

Ο χώρος μετασχηματίζεται σ’ ένα είδος λατρευτικού βωμού, όπου η γυναικεία φιγούρα ενέχει τη θέση ιέρειας και εξιδανικεύεται, σε μια διαδικασία συνειδητής αναγωγής των χαρακτηριστικών της στο Απόλυτο.

Και σ’ αυτό ακριβώς το σημείο πρωτοτυπεί η μούσα του Γιάννη Κόκκινου: η ερωτική εμπειρία, κοινή για όλους τους ανθρώπους, παράγει ένα καλλιτέχνημα που αντιβαίνει στην ειθισμένη ματιά και φωτίζεται από αυτόνομη πηγή φωτός. Οι αισθήσεις συνθέτουν το πορτρέτο του αγαπώμενου προσώπου και, ως ώφειλαν, εντοπίζονται σε αντικείμενα του περιβάλλοντος χώρου: στους υαλοκαθαριστήρες, στην πετσέτα του μπάνιου, στα υφάσματα και στις διαφορετικές υφές που αγκαλιάζουν το αντικείμενο του πόθου και το περιβάλλουν με μια γυμνότητα εξωγενή, απότοκο του αισθησιακού προτύπου που επικρατεί ως μουσική variation σε αυτά τα ποιήματα. Ο χώρος μετασχηματίζεται σ’ ένα είδος λατρευτικού βωμού, όπου η γυναικεία φιγούρα ενέχει τη θέση ιέρειας και εξιδανικεύεται, σε μια διαδικασία συνειδητής αναγωγής των χαρακτηριστικών της στο Απόλυτο. Η ποίηση του Κόκκινου βαδίζει προσεκτικά στο εύθραυστο αυτό άδυτο του έρωτα, ακραγγίζοντας με δέος τα μέλη της αγαπημένης γυναίκας, τηρώντας άγραφους νόμους σεβασμού, εγκαθιδρύοντας καθεστώς σιωπής και απεμπολώντας όλα τα πιθανά κατηγορήματα κοινοτοπίας που πιθανόν θα μόλυναν την αδιαπραγμάτευτη μαγεία και ιερότητα.

Σπάνια η ποίηση στρέφεται σε τόσο κλασικά κατηγορήματα του Ωραίου, ώστε να επιτύχει την επιθυμητή συνεκδοχή πραγματικότητας και διανοητικής σύλληψης. Απελευθερωτικοί, λυτρωτικοί, οραματικοί, οι στίχοι τηρούν στάση ευγνώμονα στη χρονική καθυστέρηση που προηγήθηκε της ερωτικής ολοκλήρωσης: η μοναξιά περασμένων χρόνων «επιπλώνει» το οικοδόμημα της αγάπης. «Θέλω να σε φορέσω στον καθρέφτη – σαν όστια να σε καταπιώ»: από το μικροσύμπαν της συλλογής αναδύεται μια γυναικεία μορφή άγρια, ατίθαση, αριστοκρατική. «Κρύφτηκε το κορίτσι στην πλατεία – και στοίβαζε λέξεις πλάι της». Η συνύπαρξη του ερωτικού ζεύγους μεταστοιχειώνεται σε θέαμα που προκαλεί τον φθόνο των ανθρώπων. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο μέσω αυτής της ματιάς τους υφίστανται οι «άλλοι» σε αυτά τα ποιήματα.

Είναι ξεκάθαρη η πρόθεση δικαίωσης μετά την αναμονή αυτής της φωτοχυσίας, ως επιστέγασμα υψηλών προσδοκιών, ως κατασίγαση εξεγερμένων πόθων, ως καταπράυνση οξυμμένης ανυπομονησίας, ως επανεύρεση του «χαμένου χρόνου». Ιδιαίτερα στην «Τριλογία της Ανησυχίας», το ανησυχαστικό μοτίβο της παροδικότητας, του εφήμερου χαρακτήρα του έρωτα, λειτουργεί απροσδόκητα προς επίρρωσιν της απόλυτα ψύχραιμης διαχείρισης που το ποιητικό υποκείμενο κάνει στη ρεαλιστική αυτήν προοπτική. Ο «άκαρδος» Απρίλιος του Έλιοτ εδώ τείνει να μετασχηματιστεί σε φάσμα εξισορρόπησης και κατευνασμού του άγχους για μια πιθανή απώλεια της ιδεώδους στιγμής. «Ξέρω πως θα σε θέλω κι αύριο». Η διαβεβαίωση αυτή, που προϋποθέτει αναπόφευκτα την εξιδανίκευση, παύει είναι μια φορμαλιστική διέξοδος από την ισοπέδωση που επιφέρει η καθημερινότητα. Αντίθετα, θεμελιώνεται στην ταύτιση των δύο υπάρξεων και στην αναψηλάφηση του κοινού λατρευτικού τόπου που έχει θεσπίσει η συνάντησή τους «εν χρόνω».

Η εναλλαγή συναισθημάτων, το πισωγύρισμα σε πρότερες, έωλες ψυχικές καταστάσεις εξορκίζονται σε κάθε μεμονωμένο ποίημα, παραχωρώντας τη θέση τους σε μιαν εκρηκτική βεβαιότητα παγίωσης της Απόλυτης μορφής. Εις πείσμα, βέβαια, αυτής της συνεκτικής δομής, την ύφανση της συλλογής διαπερνά σποράδην μια ανατριχίλα εγκατάλειψης, μιαν εναπομείνασα νότα απόγνωσης από άλλες εποχές, ένα φτερούγισμα θανάτου, μια υπόνοια καταστροφής, ένας ψίθυρος ικεσίας. Δυστυχώς για τη ζωή και ευτυχώς για την Ποίηση!

^＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

ΑΓΡΙΑ ΣΚΕΨΗ

Ατίθαση καταιγίδα
γυρεύει εδώ και τώρα
να ξεσπάσει
κι οι λέξεις
οι μυστικές του γητευτή
χαϊδεύουν την άγρια σκέψη της
πως δεν θα χάσει δύναμη
αν μάθει και αυτή
να περιμένει

Να καταδέχεται
τα σκοτεινά περάσματα
μα και τις χαραμάδες
ώστε να βγει σε άλλον ουρανό
κι από ψηλότερα
πιο δυνατά να πέσει
κι ας έφτασε
το καλοκαίρι
κι ας μην την περίμενε κανείς

Εγώ στο ξέφωτο
θα σε φιλάω
κι οι άλλοι
απ' το υπόστεγο
θα μας κοιτούν κρυμμένοι