«Πορτρέτα» της Αθηνάς Βογιατζόγλου (κριτική)

Διαβάζοντας την ποιητική συλλογή Πορτρέτα (Κέδρος, 2021) της Αθηνάς Βογιατζόγλου, μου ήρθαν στο νου οι σκέψεις της A. S. Byatt, η οποία στο βιβλίο της Πορτρέτα στην πεζογραφία (“Portraits in Fiction”, 2001) συγκρίνει ζωγραφικά και λογοτεχνικά πορτρέτα: μας λέει ότι τα πορτρέτα στη ζωγραφική επιβάλλονται στον θεατή με τη φυσική τους παρουσία, τα χρώματα, τις πινελιές, την υφή του υλικού. Τα λογοτεχνικά πορτρέτα, από την άλλη, είναι πορτρέτα αόρατων πραγμάτων, σκέψεων, συναισθημάτων, αλλαγών και μεταπτώσεων στη ζωή – ακόμα και οι φυσικές περιγραφές γίνονται πιο επιβλητικές επειδή δεν είναι ορατές. Έτσι, δίνουν τη δυνατότητα στον αναγνώστη να χρησιμοποιήσει στο έπακρο τη φαντασία του.

Το εξώφυλλο της ποιητικής συλλογής, βέβαια, μας προδιαθέτει για έναν διάλογο ποίησης και ζωγραφικής· δημιουργείται η προσδοκία ότι, όπως στην περίπτωση ορισμένων ποιημάτων του Ντάντε Γκάμπριελ Ροσέτι, του Ώντεν ή του Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, τα ποιήματα θα ανταποκρίνονται σε πίνακες ζωγραφικής· ο τίτλος της τρίτης ενότητας, «Του χρωστήρα και της λέξης», ενισχύει αυτή την πρώτη εντύπωση διακαλλιτεχνικού διαλόγου γιατί τρία ποιήματα αφορούν εικαστικούς δημιουργούς: την Helene Schjerfbeck, τον Λεονάρντο Ντα Βίντσι και τον Βίνσεντ Βαν Γκογκ. Επιπλέον, ποιήματα όπως «Ο προπάππους» ή «Ο θείος Δημητρός» γράφονται με αφορμή μια φωτογραφία.

Στην πραγματικότητα, όμως, μόνο το ποίημα «Helene Schjerfbeck» «διαβάζει» κυριολεκτικά το δίπτυχο των αυτoπροσωπογραφιών της περίφημης (αλλά ελάχιστα γνωστής στην Ελλάδα) φινλανδής ζωγράφου που κοσμούν το εξώφυλλο της συλλογής. Και η ανάγνωση αυτή πηγαίνει πέρα από την εικόνα. Συνθέτει τους δυο πίνακες σε μια πυκνή «σπουδή στο άφθαρτο» και στο αόρατο της ανθρώπινης μοίρας. Το ποίημα για τον Βαν Γκογκ επιχειρεί μια ψυχογράφηση του ζωγράφου και μέσα από τον τελευταίο πίνακα που φιλοτέχνησε πριν αυτοκτονήσει, ενώ εκείνο για τον Ντα Βίντσι δεν χρειάζεται κανένα έργο τέχνης για να δραματοποιήσει την ψυχή του καλλιτέχνη. Όπως εξάλλου το λέει και η ίδια η Βογιατζόγλου στο ποίημα «Ο θείος Δημητρός», αυτό που φαίνεται στην εικόνα –στην φωτογραφία στην προκειμένη περίπτωση– δεν ανταποκρίνεται στην ουσία του προσώπου που απεικονίζεται: η φωτογραφία κρατάει την επιφάνεια, την πόζα, το στήσιμο που επιβάλλουν οι συμβάσεις (καλλιτεχνικές και κοινωνικές) της εποχής. Ο λόγος της ποίησης, από την άλλη, εισχωρεί βαθιά, στην ουσία του ανθρώπου, τον πόνο, την ασθένεια, που «πρέπει να τα μαντέψει κανείς».

Η φωτογραφία κρατάει την επιφάνεια, την πόζα, το στήσιμο που επιβάλλουν οι συμβάσεις (καλλιτεχνικές και κοινωνικές) της εποχής. Ο λόγος της ποίησης, από την άλλη, εισχωρεί βαθιά, στην ουσία του ανθρώπου, τον πόνο, την ασθένεια, που «πρέπει να τα μαντέψει κανείς».

Τι είναι λοιπόν τα Πορτρέτα; Πρόκειται για προσωπογραφίες αγαπημένων προσώπων καθώς και για «ιδανικές μορφές κι αγαπημένες/εκείνων που πεθάναν ή εκείνων που είναι/για μας χαμένοι σαν τους πεθαμένους», για να παραφράσω ελαφρά τους περίφημους εναρκτήριους στίχους του ποιήματος «Φωνές» του Καβάφη. Και όπως ακριβώς στην περίπτωση του Καβάφη, έτσι κι εδώ η ολοκλήρωση του κάθε πορτρέτου προϋποθέτει την προσωπική εμπειρία, τη γνώση της ζωής του ατόμου, την αφή, την όσφρηση, τη γεύση, αλλιώς είναι ημιτελές, μένει στην επιφάνεια, όπως το πορτρέτο του προπάππου – παρόλο που υπάρχει η φωτογραφία, δεν αρκεί. Το εικαστικό δεν μπορεί να προχωρήσει πέρα από την επιφάνεια των πραγμάτων:

«Ίσια μπροστά του κοιτάζει
και η χοντρή ξύλινη κορνίζα ανάγλυφα
την περηφάνια του πλαισιώνει.
Δεν μπορώ να τελειώσω αυτό το πορτρέτο.
Μου λείπουν η αφή, η μυρωδιά,
κάτι λεπτό, έστω και σαν προβάτου τρίχα,
μ’ εκείνον να με δένει».

Η συλλογή αποτελείται από τριάντα επτά ποιήματα τακτοποιημένα με απόλυτη συμμετρία σε πέντε ενότητες, μέσα στις οποίες η ποιήτρια συνθέτει τα λεκτικά της πορτρέτα αναδεικνύοντας με τη διεισδυτική της ματιά την ουσία, τον πυρήνα του κάθε αναπαριστάμενου: η δεύτερη ενότητα επικεντρώνεται στην οικογένεια («Εξ αίματος»), η τέταρτη στρέφεται στον ευρύτερο κύκλο φίλων, γνωστών και άγνωστων («Οι άλλοι») και μέσα από όλα αυτά τα πρόσωπα η δημιουργός επιστρέφει στον εαυτό της, από όπου ξεκίνησε. Το ποιητικό εγώ αγκαλιάζει τη συλλογή (η πρώτη και η πέμπτη ενότητα, που το αφορούν άμεσα, ονομάζονται «Πτώση» και «Ανύψωση» αντίστοιχα) αλλά τοποθετείται ταυτόχρονα και στον πυρήνα της, καθώς η κεντρική ενότητα φέρει τον τίτλο «Του χρωστήρα και της λέξης». Η γεωγραφία της συλλογής έχει επίσης αυτοβιογραφικό χαρακτήρα εφόσον ορίζεται από τις συντεταγμένες της ζωής της ποιήτριας: από τα παιδικά μαγικά καλοκαίρια στη Λήμνο («Η πόρτα»), στην πεζή πραγματικότητα της Αθήνας, στον τόπο εργασίας, που είναι τα Γιάννενα («Γιώργος Κοτζιούλας»), στο αγαπημένο, φελινικό Γαλαξείδι («Γαλαξειδιώτες»), με κάποιες ιστορικές μνήμες και απόηχους από την Μικρασία στο ποίημα «Καισαριανιώτες».

Παρά το αυτοβιογραφικό στοιχείο, όμως, η έκφραση δεν βαρύνεται με περιττό συναισθηματισμό. Όπως και στην προηγούμενη ποιητική συλλογή της Βογιατζόγλου, τα Ερωτοπαίγνια (Κέδρος, 2019), αισθάνεται κανείς τον ζεστό παλμό ενός θηλυκού εγώ, που χωρίς καμιά πόζα, με λιτότητα, ακρίβεια, αλλά και μια πηγαία, θα έλεγε κανείς, μεταφορικότητα, ανοίγεται προς τον αναγνώστη και κερδίζει τη συγκίνησή του.

Παρά το αυτοβιογραφικό στοιχείο, όμως, η έκφραση δεν βαρύνεται με περιττό συναισθηματισμό.

Τα Πορτρέτα ξεκινούν με μια εξομολόγηση, την εξομολόγηση του ευάλωτου εαυτού, που προβάλλεται μέσα από τις εικόνες ενός φθινοπωρινού φύλλου και ενός αχινού. Στην πρώτη περίπτωση, στο ποίημα «Το φύλλο», η στιγμή της ανάτασης συμπίπτει με την συναίσθηση του τέλους και της θνητότητας· η ανύψωση («κι έτσι όπως ξετυλιγόμουν προς τα πάνω») προμηνύει την πτώση («Σε μία μέρα μέσα / έφτασε / το πρώτο μου φθινόπωρο»). «Ο αχινός», από την άλλη, μας παρασύρει στην αντίθεση του μέσα με το έξω, σε ένα παιχνίδι κρυφτού. Η ποιήτρια απευθύνεται στον αχινό και παραλληλίζει τον εαυτό της με το θαλασσινό καθώς και οι δυο κουβαλούν τη δική τους αρματωσιά ενάντια στον έξω κόσμο. Τα αγκάθια του αχινού και οι λέξεις/τα ποιήματα της Βογιατζόγλου, γίνονται μια ασπίδα που προστατεύει το ευαίσθητο και ίσως ευάλωτο κέντρο:

«Μαζί κρυβόμαστε, καθένας πίσω
απ’ τη δική του αρματωσιά.
Καιροφυλακτούμε στα ρηχά.
Εσύ τον αστερία φοβάσαι κι εγώ
τα πεφταστέρια».

Αυτό ακριβώς το κέντρο είναι όμως που μας αποκαλύπτεται μέσα από τις λέξεις που συνθέτουν τα πορτρέτα. Πράγματι, μια προσεκτική ανάγνωση των ποιημάτων φέρνει στην επιφάνεια τους θεματικούς αρμούς της συλλογής. Η μητρότητα και η σχέση μητέρας και κόρης είναι από τα πιο συγκινητικά. Στα ποιήματα «Η Χλόη» και «Οι χελώνες» και με αφορμή τη φροντίδα δυο ειδών ζώου (γάτας και χελώνας), αναδύεται η άνευ όρων αγάπη και προσφορά της μητέρας· στο πρώτο ποίημα, η κόρη, προκλητική και ανεξάρτητη, όπως η γάτα, παίρνει αγάπη και «απομακρύνεται ανάλαφρη». Στο ποίημα «Το νεογέννητο», από την άλλη, η γέννηση ενός παιδιού είναι το θαύμα που επιβεβαιώνει την αξία της ζωής· με τον στίχο «κραταιό τέκνο τύχης ευνοϊκής» η Βογιατζόγλου ανατρέπει τα λόγια του Σειληνού στον Μίδα: «δαίμονος επιπόνου και τύχης χαλεπής εφήμερον σπέρμα». Περιγράφοντας τη βιολογική διαδικασία της δημιουργίας της ζωής, η ποιήτρια αντιτάσσει το θαύμα της μητρότητας στην απαισιόδοξη ρήση του Σειληνού ότι το καλύτερο για τον άνθρωπο είναι να μην γεννηθεί:

«Κραταιό τέκνο τύχης ευνοϊκής,
ήρθες για να βεβαιώσεις το θαύμα σου·
να μας θυμίζεις κάθε μέρα απ’ την αρχή
πως η ζωή έχει όπλα ανυπολόγιστα».

Ένα θέμα κλασικό για την ποίηση και τη λογοτεχνία γενικότερα, αλλά που η Βογιατζόγλου πετυχαίνει να διαπραγματευθεί με ιδιαίτερη πρωτοτυπία, είναι το θέμα της απώλειας και του χρόνου που περνάει. Έτσι, στο ποίημα «Η νουγκατίνα» ο κόσμος της γιαγιάς ξαναζωντανεύει για λίγο μέσα από τη γεύση του γλυκού που ως νήμα μνήμης φέρνει στην επιφάνεια την γλυκόπικρη εμπειρία της ζωής:

«Απαρνήθηκε το κρέας, ύστερα το ψάρι,
τα βραστά λαχανικά,
τη σούπα·
έμεινε η νουγκατίνα.
Ακόμη λιώνει μες στο στόμα μου η τελευταία
κουταλιά της.

Γιαγιά, πικράδα στης ζαχαροπλαστικής την πίσω όψη…»

Η Αθηνά Βογιατζόγλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1966. Είναι καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή των Ιωαννίνων και έχει δημοσιεύσει μονογραφίες για τον Άγγελο Σικελιανό, τον Γιώργο Κοτζιούλα και τη Μαρία Κυρτζάκη. Η ποιητική συλλογή της Ερωτοπαίγνια (Κέδρος, 2019) μπήκε στη βραχεία λίστα για δύο βραβεία πρωτοεμφανιζόμενου ποιητή 2020: το βραβείο Jean Moreas και το βραβείο Γιάννης Βαρβέρης της Εταιρείας Συγγραφέων.

Στο ποίημα «Έκθεση Καβάφη στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης» η απώλεια της αγαπημένης φίλης βιώνεται μέσα από την εμπειρία της καβαφικής ποίησης, εμπειρία ανάγνωσης αλλά και επιτέλεσης. Η αρχική εικόνα του σκορπίσματος των χειρόγραφων του ποιήματος «Φωνές» κατά την επίσκεψη στο μουσείο γίνεται στο τέλος μια από τις πιο δυνατές μεταφορές για το πέρασμα του χρόνου και της ζωής:

«Δεν την ξανάδα. Η ζωή της
ξεφυλλίστηκε στον άνεμο,
χειρόγραφο γεμάτο σβησίματα».

Στο ποίημα «Τα στολίδια» αναδύεται μια άλλη πλευρά της σχέσης ανθρώπου-χρόνου: αυτή της αντίστασης, της συνειδητής προσπάθειας να μην ενδώσει η γυναικεία μορφή του ποιήματος παρά τα χτυπήματα της μοίρας και τις λαβωματιές. Το ποίημα αναδεικνύει παραστατικά αυτές τις αντιθέσεις:

«Έχει χάσει τη λάμψη της
–την καλλονή της που μας θάμπωνε–,
αλλά όχι την ορμή.
Έκλεισε με τον χρόνο μια συμφωνία
μερική.
Και προχωράει ανέγγιχτη,
με καλά κρυμμένες τις λαβωματιές
κάτω απ’ το κόκκινο παλτό,
στητά καμπουριασμένη,
όμορφη μετά την ομορφιά».

Αυτό όμως που κυριαρχεί στη συλλογή και την σημαδεύει είναι το βίωμα μιας βαθιάς αποσπασματικότητας, «το σκόρπισμα της ψυχής στον ορίζοντα», που θα έλεγε και ο Σεφέρης. Βρίσκω το ποίημα «Η Γιαπωνέζα» συγκλονιστικό στον τρόπο με τον οποίο θεματοποιεί τον πόνο αυτόν της έλλειψης συνοχής στη ζωή, της έλλειψης μιας σταθερής έδρας, ενός σημείου αναφοράς που να στηρίζει τον άνθρωπο «τώρα που ο κόσμος έχει γίνει ένα απέραντο ξενοδοχείο». Παραθέτω τους τελευταίους στίχους:

«σπασμένο κομπολόι η ζωή,
κι ας τόσο το ’θελε να ’ναι επιτέλους όλα
πλεγμένα όπως η εβένινη
κοτσίδα των μαλλιών της.
Μακάρι να μην αποκτήσει, λέει, εγγόνια
σ’ έναν πλανήτη μολυσμένο.
Φαίνεται δεν αντέχει άλλους χωρισμούς,
άλλες δικές της χάντρες να κατρα-
κυλήσουν με βουητό
στην άβυσσο του κόσμου».

Το βίωμα αυτό είναι και προσωπικό της ποιήτριας και θα ήθελα να σταθώ για λίγο σ’ αυτό γιατί αναδύεται ξεκάθαρα σε σημαντικά ποιήματα της συλλογής. Στο ποίημα για τον Γιώργο Κοτζιούλα, τον ηπειρώτη λογοτέχνη, κριτικό και θεατράνθρωπο με τη ζωή και το έργο του οποίου ασχολήθηκε επισταμένα η Βογιατζόγλου στη βιογραφία που του αφιέρωσε, αυτό που κυριαρχεί είναι η αγωνία της σύνθεσης:

«Πύρινα άρθρα, ποιήματα θλιμμένα
σ’ εφημερίδες σκόρπισες και σε ολιγόζωα
περιοδικά.
Χειρόγραφα κατεστραμμένα, αρχείο ημιτελές.
Κι εγώ να προσπαθώ να κλείσω τις ρωγμές».

Το ποίημα κυριαρχείται από την αγωνιώδη κραυγή του χαμού που έχει τεθεί ως μότο στην αρχή – μια ένδειξη ενδεχομένως ότι η σύνθεση, η ένωση των κομματιών είναι θέμα επιβίωσης. Στο ποίημα «Κοχλίας» η ζωή της γυναίκας στην οποία απευθύνεται το ποίημα είναι όπως οι γραμμές ενός κοχλία, διαδοχικά στάδια και εμπειρίες που παρά την ανεξαρτησία τους και τη μοναδικότητά τους, οδηγούν προς το κέντρο, ένα κέντρο όμως που εδώ αποκαλύπτεται ότι είναι κενό: «Έμειναν τα παλιά σου ημερολόγια / και το αίνιγμα να χάσκει στο κενό». Αν φανταστούμε την ίδια τη συλλογή σαν έναν κοχλία, στο κέντρο της, στην καρδιά της συμμετρικής διάρθρωσης των ποιημάτων, βρίσκεται η πιο σημαντική διαπραγμάτευση του θέματος αυτού· δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι εκφράζεται μέσα από το ποίημα «Ο Σικελιανός κι εγώ». Το θέμα αναδεικνύεται σε σχέση με τον ποιητή με τον οποίο η Βογιατζόγλου ασχολήθηκε διεξοδικά για πάρα πολλά χρόνια και για τον οποίο έχει δημοσιεύσει δύο βιβλία.

Σε αντίθεση με τον μεγάλο αυτόν δημιουργό, που, όπως ξέρουμε «είπε που η γη να σμίξει με τ’ αστέρια / μπορεί, ως βαθύ χωράφι με χωράφι, / στάχυα να θρέψει κι ο ουρανός», η ποιήτρια δηλώνει «εκ γενετής / σε πολλά κομμάτια μοιρασμένη». Αυτό το σκόρπισμα όμως δεν θα πρέπει να θεωρηθεί αποκλειστικά και μόνο μέσα από την αρνητική του σκοπιά, σαν μια ένδειξη της σύγχρονης εμπειρίας και υπαρξιακής αγωνίας. Σε συμβολικό επίπεδο αντανακλά την πρακτική των Πορτρέτων – το εγώ της ποιήτριας προβάλλεται πάνω αλλά και φωτίζεται από την πινακοθήκη των πορτρέτων που παρουσιάζονται στη συλλογή αυτή. Όπως και στον Αλκιβιάδη του Πλάτωνα, το εγώ φωτίζει αλλά και φωτίζεται από τους ανθρώπους με τους οποίους έρχεται σε επαφή και αυτή η σχέση είναι που οδηγεί τελικά στην αυτογνωσία, στην αυτοσυνείδηση, στο συμμάζεμα της ψυχής και στην συγκρότηση ενός κέντρου. Οι πρόγονοι, τα αγαπημένα πρόσωπα που χάθηκαν από τη ζωή μας, προσφέρουν ένα απόσταγμα ζωής και αγάπης πέρα από τις επιταγές της μηχανοποιημένης καθημερινότητας, όπως φαίνεται στην περίπτωση του ποιήματος «Το τελευταίο βαζάκι τριαντάφυλλο». Τα ποιήματα με τα οποία κλείνει η συλλογή, «Η πόρτα» και «Ο όγδοος όροφος» υπογραμμίζουν με πρωτότυπο τρόπο τη σημασία των ανθρώπων που συγκροτούν την προσωπική πινακοθήκη της Βογιατζόγλου. Αποτελούν, όπως η πόρτα του ομώνυμου ποιήματος, μια σανίδα σωτηρίας μέσα στον ωκεανό της σύγχρονης ζωής:

«Ήταν από πράσινο ξύλο πλανισμένο.
Με τον αντίχειρα πατούσα το έλασμα, ο σύρτης σηκωνόταν
κι έμπαινα.
Η γιαγιά διάβαζε τον Καζαμία.
Ο παππούς τραγουδούσε αμανέδες,
πιάνοντας τούρκικους σταθμούς.
Εδώ άκουσα ιστορίες για χρόνια μακρινά
κι αθώους καβγάδες·
ήπια από ξέχειλα λαγήνια, έκοψα το φλωμάρι·
είδα από το μπαλκόνι να χλομιάζει το νησί
στο τέλειωμα του Αυγούστου·
ποτίστηκα σαν ηλιοτρόπιο κι ετοιμάστηκα
για της Αθήνας τις μάχες.
Τώρα παράθυρα και πόρτες είναι μπλε·
το αλουμίνιο εγγυάται αντοχή στον χρόνο,
όμως όλοι έχουν πεθάνει.
Και τι δεν θα 'δινα για μια σανίδα
από την πόρτα την παλιά.
Γερά πιασμένη επάνω της,
στις τρικυμίες θα επιζούσα».

Στο ποίημα με το οποίο κλείνει το βιβλίο, «Ο όγδοος όροφος», το εγώ, το εσύ, οι πολλαπλές εκφάνσεις του εαυτού διοχετεύονται σε ένα συλλογικό «εμείς» που οδηγεί στην τελική ανύψωση και που αντιστέκεται στην πτώση που είδαμε στο ποίημα «Το φύλλο». Η αντιστοιχία του παλιού προσφυγικού σπιτιού με τα δωμάτια του όγδοου ορόφου, οι λεπτομέρειες της διακόσμησης, θυμίζουν έντονα το ποίημα «Ο ήλιος του απογεύματος» του Καβάφη. Σε αντίθεση όμως με την αίσθηση οριστικής απώλειας με την οποία τελειώνει το καβαφικό ποίημα, εδώ φαίνεται ότι παρά το γεγονός ότι το παρελθόν δεν μπορεί να ανακτηθεί, τουλάχιστον γίνεται η βάση πάνω στην οποία πατάει η ποιήτρια γερά.

Τα ποιήματα της Βογιατζόγλου όχι μόνο μας δίνουν την ελευθερία να φανταστούμε με τον δικό μας τρόπο τα πρόσωπα που περιγράφονται· γίνονται «του προβάτου η τρίχα» που κρατάει γερά το ποιητικό εγώ.

Αυτή είναι τελικά και η μεγάλη επιτυχία των Πορτρέτων: όπως τα λογοτεχνικά πορτρέτα της Byatt, τα ποιήματα της Βογιατζόγλου όχι μόνο μας δίνουν την ελευθερία να φανταστούμε με τον δικό μας τρόπο τα πρόσωπα που περιγράφονται· γίνονται «του προβάτου η τρίχα» που κρατάει γερά το ποιητικό εγώ. Πάνω απ’ όλα όμως αποτυπώνουν με συνοχή τη συναισθηματική και διανοητική, συγχρόνως, περιπέτεια της ποιήτριας, που εμπλουτίζεται κατά τη μέθεξή της με τους άλλους και βγαίνει σταδιακά από το προστατευτικό κέλυφος του αχινού για να περάσει από το «εγώ» στο «εμείς». Τα Πορτρέτα, τέλος, γίνονται οι καθρέφτες μέσα στους οποίους βλέπουμε κι εμείς οι αναγνώστες εικόνες του δικού μας εαυτού.

* Η ΛΙΑΝΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ διδάσκει νεοελληνική λογοτεχνία στο Faculty of Modern & Medieval Languages & Linguistics του πανεπιστημίου του Cambridge.