Seated Woman Back Turned to the Open Window 1922

Για την ποιητική συλλογή της Καίτης Παυλή «Ανοίγεις το παράθυρο» (εκδ. ΑΩ).

Του Ευάγγελου Αυδίκου

Θα συμφωνήσω ότι το ποίημα, το έργο τέχνης έχει αυθυπαρξία κι αυτό είναι που κρίνεται τόσο από τους αναγνώστες/τριες όσο κι από όσους εμφανίζονται ως ειδήμονες. Αναμφίβολα, δεν είναι τα βιογραφικά και τα κοινωνικά συγκείμενα, που ορίζουν τη σχέση ενός έργου τέχνης με το καλλιτεχνικό πεδίο. Όμως, μπορεί να λειτουργήσουν τα συγκείμενα ως πορτατίφ για την ενδελεχή κατανόηση του ποιήματος.

Δεν έχω την αίσθηση ότι καινοτομώ με τα προηγηθέντα. Θεωρώ, ωστόσο, πως επιβάλλεται η επανάληψη του αυτονόητου στην προσπάθεια ανάγνωσης της πρώτης ποιητικής συλλογής της Καίτης Παυλή.

«Κι ένα πρωί ανοίγεις το παράθυρο
Και πετάς στον αιθέρα».

Είναι η προσφυγή στην τέχνη της ποίησης μια μορφή εξέγερσης στην καθημερινότητα που εξωθεί σε συμφιλίωση με το πικρό ψωμί, τις δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες, τη διάψευση, την απουσία. Είναι η προσωπική της απάντηση σ’ όλα όσα της προκαλούν δυσανεξία.

Το ποίημα αποτελεί συμπυκνωμένο μανιφέστο της Παυλή για τη λειτουργία της ποίησης. Αντιλαμβάνεται τη διαδικασία της γραφής ως μια εξωστρεφή διαδικασία, ως δράση που στρέφεται εναντίον της ακινησίας και της παθητικής αποδοχής όσων εξελίσσονται στο κοινωνικό περιβάλλον. Είναι η προσφυγή στην τέχνη της ποίησης μια μορφή εξέγερσης στην καθημερινότητα που εξωθεί σε συμφιλίωση με το πικρό ψωμί, τις δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες, τη διάψευση, την απουσία. Είναι η προσωπική της απάντηση σ’ όλα όσα της προκαλούν δυσανεξία.

Για την ποιήτρια η ποίηση είναι ένα προσκλητήριο λέξεων. Γνωρίζει τη μεγάλη δύναμή τους για τη δημιουργία ενός ποιητικού κόσμου. Σαν τις πέτρες οι λέξεις συμπεριφέρονται ερμητικά. Είναι αχιβάδες, στιλπνές και απαστράπτουσες, χωρίς όμως τη δύναμη του λόγου, ο οποίος κρύβεται στη σύνθεση.

«Λέξεις αχιβάδες στιλπνές
Κλεισμένες στο βυθό
Της ανέκφραστης αγωνίας μου»

Είναι φορείς μουσικής και φωτός. Ως φιλόλογος αλλά και στοχαστικός άνθρωπος έχει πλήρη συνείδηση της δύναμης των κατάλληλων λέξεων για τη δημιουργία του ποιητικού της σύμπαντος. Από την πρώτη στιγμή υπογραμμίζει τον ρόλο της γλώσσας. Είναι πυγολαμπίδες, οι νεράιδες της ποίησης.

Την ίδια στιγμή, ετοιμάζεται για τον αποχωρισμό των δημιουργημάτων της. Οι λέξεις θα λάμψουν ως πυγολαμπίδες που φωτίζουν την ύπαρξή τους αλλά και τις αγωνίες της δημιουργού. Ωστόσο, μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα το φως απομειώνεται. Τα ποιήματα απομακρύνονται από τον δημιουργό. Σ’ αυτές τις λέξεις διαχέεται η επιθυμία της ποιήτριας ώστε οι λέξεις της –συνεπώς και τα ποιήματά της– να επιπλεύσουν στην αιωνιότητα του ποιητικού χρόνου. να είναι και αρτιγέννητες και αιώνιες.

Στο ποιητικό μανιφέστο της Παυλή, εκτός από τα προαναφερθέντα, διατυπώνεται η αγωνία της για τη σκοπιμότητα του ποιητικού λόγου.

«Μα τι ζητούν οι ποιητές
Στην αγορά
Κατεβάζοντας άστρα
Απ’ τον ουράνιο θόλο
Στο παζάρι;»

Το ποίημα (οι ποιητές) που δανείζεται την ποιητική της αχιβάδα από τον Καβάφη («Περιμένοντας τους βαρβάρους») είναι ένα ερώτημα για την αναγκαιότητα της ποίησης, χωρίς ωστόσο να περιλαμβάνεται η απάντηση. Για ποιον λόγο αυτός ο ποιητικός μόχθος με την εξόρυξη λέξεων, χρωματιστών πετρωμάτων και μεταφοράς αυτού του λόγου στην αγορά («Τα καφενεία»). Το νερό ως στοιχείο ζωής και ο ρόλος τους ως φορέων μουσικής («Αηδόνια») εξουδετερώνονται από τον αντιποιητικό ρυθμό της ζωής που επιβάλλει το δικό της σκοτάδι.

Η Παυλή αρέσκεται στην οργάνωση των ποιημάτων της στη βάση έντονων αντιθέσεων, που καθιστούν πιο ορατή τη διαπάλη είτε ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, είτε ανάμεσα σε μια εργώδη πνευματική δημιουργία και την αδιαφορία της αγοράς για την τέχνη. Στο επόμενο ποίημα της ποιητικής της («Ποίηση») διευρύνεται η αντίθεση.

«Απόχη του Άπιαστου
Από αρχαίους βυθούς
Αόρατες πόλεις
Συνεχώς αναδύονται
Άρρητες
Ανεβαίνουν στα ύψη»

Στη μια πλευρά η ποίηση ως απόχη του άπιαστου που κουβαλάει χιλιάδες στίχους και φωνές του παρελθόντος· ως φως φαρμακερό που φωτίζει τις πληγές του παρόντος. Κι από την άλλη το παρόν, όπου το μαύρο ορίζει τα πέρατα. Και η ποιήτρια στέκει ανάμεσα προβληματισμένη...

Στη μια πλευρά η ποίηση ως απόχη του άπιαστου που κουβαλάει χιλιάδες στίχους και φωνές του παρελθόντος· ως φως φαρμακερό που φωτίζει τις πληγές του παρόντος. Κι από την άλλη το παρόν, όπου το μαύρο ορίζει τα πέρατα. Και η ποιήτρια στέκει ανάμεσα προβληματισμένη, με τις αγωνίες της, να μετράει την αδυναμία της να αλλάξει τον κόσμο. Ποιος είναι λοιπόν ο ρόλος της ποίησης; Ποια η αναγκαιότητα της ύπαρξής της;

Η Παυλή δεν ανήκει στις φωνές εκείνες που ικανοποιούνται από την ερμητικότητά της. Δεν ικανοποιείται από τον ναρκισσισμό του δημιουργού, που υποφέρει από το σύνδρομο της Χιονάτης. Δεν θεωρεί την ποιητική γραφή ως έναν φιλντισένιο πύργο, στον οποίο εισέρχονται μόνο λίγοι. Δεν πιστεύει σε ποιητικές Ατλαντίδες κι αυτό δίνεται στο τέταρτο ποίημα της ποιητικής της («Ποδηλάτης»), που αφιερώνεται στο επιμελητή της ποιητικής συλλογής, του οποίου η στάση ζωής προμηθεύει τα καυσόξυλα για να δημιουργηθεί η ποιητική πυρά.

Στο ποίημα αυτό η ποιητική της Παυλή προσγειώνεται στον κόσμο της ύλης. Δεν είναι μια τέχνη στίλβοντος ποδηλάτου, όπως έγραφε ο Εμπειρίκος. Δεν είναι μια δράση που ακτινοβολεί στα αμφιθέατρα, στα περιοδικά, στις δεξιώσεις και τις αίθουσες της απονομής των βραβείων. Είναι μια δράση που αποκτά υλικότητα. Είναι κινήσεις συνέπειας.

«Θα απογειωθεί. Όχι με "Πήγασο"
Με το ποδήλατό του θα ανυψωθεί
Με το ποδήλατό του μόνο»

Συνομιλώντας με άλλους δημιουργούς (Γιάννης Κοντός, Άγγελος Σικελιανός) δίνει νόημα στην ποιητικότητα της ανθρώπινης δράσης. Αναδεικνύει τη σημασία της καθημερινότητας, όταν αποκτά νόημα η ύπαρξη. Αντιπροτείνει στα υψιπετή σύμβολα (τον Πήγασο, το στίλβον ποδήλατο) και στην απαξίωση της καθημερινότητας τη διαρκή πάλη για έγχυση νοήματος στις καθημερινές λέξεις και πράξεις. Δεν χρειάζεται υψηλόφρων ρητορική και πυρέσσον λεξιλόγιο για να υπάρξει ποίηση. Είναι η ποιητική πράξη, πρωτίστως, μια συνεχής πάλη με αυτά που εξουδετερώνουν την ευαισθησία και νεκρώνουν τον ανθρωπισμό.

Για τον λόγο αυτόν η Παυλή επιλέγει να δώσει λόγο στα ασήμαντα. Να εστιάσει στο λιτό, τα μη πομπώδη. Ακολουθεί το παράδειγμα των Χρυσαλίδων στο ποίημα «Μετακίνηση», που «από τη φυλακή και το ελάχιστο […] μεταμορφώνονται αίφνης σε πεταλούδες». Είναι συστατικό στοιχείο του ποιητικού σύμπαντος της Παυλή η ανάδειξη του απέριττου. Να νοηματοδοτήσει όσα μένουν έξω από την οπτική μας, εκείνα που τα θεωρούμε ανάξια λόγου να εγχύσουν ζωτικότητα στις ξεκούρδιστες ζωές μας. «Η μετακίνηση της γης / Συντελείται / Με το ελάχιστο», αποφαίνεται. Ούτε το ποίημα ούτε η ίδια ως δημιουργός αλλά και ως άνθρωπος έχει ανάγκη τον χρυσοποίκιλτο στίχο αλλά και τη θορυβώδη ζωή. Της αρκούν τα ελάχιστα, γι’ αυτό τον λόγο η ποίηση αλλά και η ζωή της είναι μια διαρκής αλληλουχία εκγύμνασης («Ασκήσεις ακρίβειας»).

Δεν είναι τυχαίο που δεν συνομιλεί με τους προβεβλημένους. Αναζητά τη χαρά στους πολλούς και ταπεινούς, στα δέντρα τα αστραποκαμένα σωριασμένα στο μαύρο χώμα («Άνθρωποι»). Δεν ανασηκώνει τα μάτια της στις κορυφές. Έχει πλήρη επίγνωση της βαθύτατης σοφίας που υπάρχει στους καθημερινούς ανθρώπους. Είναι εκείνοι που διασώζουν τη μνήμη της ανθρωπότητας.

Η Παυλή αρμέγει εικόνες από χώρους αντιποιητικούς, κατά τα κρατούντα. Εκεί που η καθημερινότητα εκφράζει την ανάγκη της.

Η Παυλή αρμέγει εικόνες από χώρους αντιποιητικούς, κατά τα κρατούντα. Εκεί που η καθημερινότητα εκφράζει την ανάγκη της. Η Μαρία γίνεται η εικόνα ενός άλλου κόσμου, εκείνου της ποιήτριας. Και πέρα απ’ αυτό, η εικόνα αυτή αποκτά τη συμβολική της διάσταση, δεδομένου ότι διαπλέκεται με την έννοια της αισθητικής και τη σχέση της τέχνης με την αγορά. Τι είναι λοιπόν αισθητική; Επιχειρεί η ποιήτρια να επαναπροσδιορίσει φιλοσοφικές και αισθητικές έννοιες που μας ταλάνισαν για δεκαετίες. Η ομορφιά και η τέχνη εγκαταβιώνει στα καθημερινά πράγματα.

Κραυγή και αίμα απελευθερώνουν οι λέξεις της ποίησής της. Η ίδια η γραφή έχει ως αφετηρία το τραύμα αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει την αιμάσσουσα πληγή. Συνεπώς, η γραφή έχει ως αποτέλεσμα να «αιμορραγεί το σώμα», να προκαλεί «τραύμα βαθύ» («Βαθύ τραύμα»). Η επιλογή των λέξεων δεν είναι εγκεφαλική επινόηση κι ούτε άσκηση λεξικογραφίας. Ανασύρονται από τα βάθη των αισθημάτων, από τα κελιά της προσωπικής και οικογενειακής μνήμης. Και καθώς αυτές αναδύονται από τα μνημονικά σωθικά της ποιήτριας, γίνονται μαχαίρι που προκαλεί πόνο.

Η ποιητική πρόθεση της Παυλή εμπεριέχει εστία μνημοτεχνικής άσκησης που χαρακτήριζε την προφορική ποίηση και τις μεγάλες συνθέσεις, στις οποίες η ποίηση αποκτούσε τον ρόλο εγγραφής της γενεαλογίας στη συλλογική μνήμη της οικογένειας και της κοινότητας. Με άλλα λόγια, η ποιήτρια γράφει, για να μη ξεχάσει. Για να μη ξεθωριάσουν οι οικείες μορφές. Οι μορφές των αδελφών της, των οποίων η υλικότητα εξαϋλώθηκε («Ελεγεία», «Απουσία»). Ακόμη κι όταν γνωρίζει πως είναι μια επώδυνη διαδικασία.

Η τέχνη, λοιπόν, είναι μια άσκηση θανάτου. Μια σκιαμαχία με το αδιόρατο. Ένας αγώνας να μείνει το αποτύπωμα της εικόνας στη μνήμη. Αυτός είναι ο ρόλος της ποίησης. Η άρνηση του ανθρώπου να συμβιβαστεί με την απώλεια και τη φθαρτότητα του θανάτου, υποκαθίσταται από την ποίηση που λειτουργεί παρηγορητικά αποκαθιστώντας τον σπασμένο βιολογικό χρόνο με την αιωνιότητα της τέχνης.

* Ο ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΑΥΔΙΚΟΣ είναι ομότιμος καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας,
Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του
Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και πεζογράφος. Τελευταίο του βιβλίο το μυθιστόρημα Οδός Οφθαλμιατρείου (εκδ. Εστία).

 Στην κεντρική εικόνα, το έργο του Henri Matisse Καθιστή γυναίκα με το κεφάλι της γυρισμένο στο ανοιχτό παράθυρο (1922).


altΑνοίγεις το παράθυρο
Καίτη Παυλή
ΑΩ 2019
Σελ. 80, τιμή εκδότη €12,70
alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...
«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις). Κεντρική φωτογραφία © Karsten Winegeart / Unsplash.

Του Γιώργου Βέη

«Η αλήθεια είναι απεχθής: έχουμε την τέχνη ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μάνος Κοντολέων: «Η καθαρή λογοτεχνία δεν έχει ηλικιακά όρια, μήτε δημιουργίας μήτε πρόσληψης»

Μάνος Κοντολέων: «Η καθαρή λογοτεχνία δεν έχει ηλικιακά όρια, μήτε δημιουργίας μήτε πρόσληψης»

Συνέντευξη εφ' όλης της ύλης με τον πολυβραβευμένο συγγραφέα Μάνο Κοντολέων.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Πάνε κιόλας, Μάνο, τρία χρόνια απ’ όταν έκλεισες 40 χρόνια δημιουργικής πορείας στον χώρο της λογοτεχνίας, κι έγινε μάλιστα μια ημερίδα προς τ...

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Η συγγραφέας Γκιτάντζαλι Σρι (Geetanjali Shree) και η μεταφράστρια Daisy Rockwell θα μοιραστούν το χρηματικό έπαθλο των 50,000 λιρών για το «εξαιρετικά διασκεδαστικό και αστείο» βιβλίο «Tomb of Sand» (Τάφος από άμμο). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press ...

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ