sleep puppy390

Για το δοκίμιο του Νούτσιο Όρντινε Η χρησιμότητα του άχρηστου (εκδ. Άγρα).

Του Νίκου Κουρμουλή

Ύστερα από έξι χρόνια εγκλωβισμού στο σπιράλ της κρίσης, ο στείρος οικονομισμός τείνει να κυριαρχήσει στο δημόσιο πεδίο. Ένα πυκνό σώμα λόγου, με άξονες την ακατάσχετη πληροφοριακή παράθεση και τη διαχειριστική κειμενικότητα. Αφηγηματικά μοτίβα τεχνοκρατικής προέλευσης που εκτός από την εισαγωγή νέων (για το πλατύ κοινό) όρων, διεισδύουν και στον πυρήνα του συνειδησιακού πλέγματος των απλών ανθρώπων. Ένας λόγος αρχικά αποδιοπομπαίος και οχληρός, που με την πάροδο του χρόνου μεταμορφώθηκε σε βασικό χαρακτηριστικό του πρακτικισμού, «επιδοτούμενος» αδρά από τα ΜΜΕ.


Τα τελευταία χρόνια, η εφαρμογή των κάθε λογής τεχνικών προγραμμάτων προσαρμογής και διαιτησίας, έχει ως αποτέλεσμα την απίσχανση του χειμαζόμενου ανθρώπου από την εσωτερική του διαύγεια. Η έννοια του ρεαλισμού έχει υπονομευθεί και καταγράφεται ως προέκταση του κυνισμού. Η καταφυγή στη φαντασία, η επινόηση, η μόρφωση, η εκ βαθέων μετάληψη στη τέχνη, έχουν εξορισθεί ως άχρηστες ενασχολήσεις. Αντίθετα, επιβραβεύεται ο ακραίος ωφελιμισμός, ο πραγματισμός, η χρησιμότητα του έχειν πάνω στο είναι. Η βαρβαρότητα της χρησιμοθηρίας διαφθείρει τις κοινωνικές σχέσεις και τα ιδιωτικά μας συναισθήματα. Μπορεί τελικά ο σύγχρονος άνθρωπος να μεταμορφωθεί σε οικονομικό δείκτη;

ordine-nuccie
   Ο Νούτσιο Όρντινε
 

Ο καθηγητής ιταλικής λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο της Καλαβρίας, αρθογράφος της Corriere della Sera και συγγραφέας Νούτσιο Όρντινε επιχειρηματολογεί με σθένος και αγωνιστική διάθεση (εξού και ο υπότιτλος «Μανιφέστο») για το πώς η εμμονή της κατοχής και η λατρεία της χρησιμότητας, καταλήγουν να στραγγίζουν το ανθρώπινο πνεύμα, βάζοντας σε κίνδυνο την ισορροπία του συλλογικού consensus. Η μετάλλαξη του ανθρώπου σε κερδοσκοπικό οργανισμό δεν αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά υπό εξέλιξη γεγονός. Ένα ορμητικό κείμενο που θέλει να αντιταχθεί στα θέλγητρα της χρησιμότητας. Σ' αυτόν το φθοροποιό ανταγωνισμό επιδόσεων, που διαλύει την ουμανιστική συνθήκη. Ο Εμίλ Σιοράν στο Εγκόλπιο ανασκολοπισμού αφηγείται ένα περιστατικό από τις τελευταίες ώρες του Σωκράτη. Ενώ του ετοίμαζαν το κώνειο ο Σωκράτης άρχισε να εξασκείται στον πλαγίαυλο. Και στην ερώτηση «σε τι θα σου χρησιμεύσει;», ατάραχος ο φιλόσοφος απαντά: «Μα για να μάθω αυτή τη μελωδία πριν πεθάνω». Ένα εύγλωττο παράδειγμα στο κατά πως ο Νούτσιο Όρντινε υπερασπίζεται την αξία των πνευματικών απαιτήσεων που συνθέτουν τη γνώση. Με αναλυτική προσέγγιση μεγάλων φιλοσόφων και λογοτεχνών (από τον Αριστοτέλη και τον Λεοπάρντι στον Καντ και από εκεί στον Ιονέσκο και τον Καλβίνο) της Δυτικής σκέψης και του Διαφωτισμού, ο συγγραφέας δίνει το μέγεθος της αχρηστίας της χρησιμότητας. Η Τέχνη και τα Γράμματα είναι αναντικατάστατα υλικά για το χτίσιμο ολοκληρωμένων αξιακών συνόλων και προσωπικοτήτων.

Ο Κάρολος Ντίκενς στα Δύσκολα χρόνια περιγράφει με θαυμαστό τρόπο τη φανταστική πόλη Κόκταουν. Εκεί, με προεξάρχοντες τον τραπεζίτη και τον δασκάλο, που δίνουν καθημερινή μάχη κατά του όποιου πράγματος θα μπορούσε να εμποδίσει τη συγκεκριμενοποίηση και την παραγωγή, έχει ξεκινήσει η επιχείρηση υποδούλωσης στη φιλοσοφία του χρήσιμου. «Μοναχά πραγματικότητα να διδάσκετε στα παιδιά. Τίποτε άλλο δεν χρειάζεται η ζωή». Στο κάτω κάτω της γραφής, κι αυτή είναι μια συρρικνωμένη μαθηματική εξίσωση. Οι μαθητές στη Κόκταουν, θεωρούνται μικρά σταμνάκια που προετοιμάζονται να γεμίσουν έως το λαιμό με πραγματικότητες. Γίνεται σαφές ότι η ρέμβη, ο σπόρος της αμφισβήτησης, η δυνατότητα της περιπλάνησης και της παρατήρησης, θεωρούνται σχεδόν θανάσιμα αμαρτήματα.

Σε τι χρησιμεύουν τα άχρηστα πράγματα;

«Οτιδήποτε είναι χρήσιμο, είναι και άσχημο, διότι είναι η έκφραση κάποιας ανάγκης και οι ανάγκες του ανθρώπου είναι βρώμικες και απεχθείς, όπως η φτωχή και πλημμελής φύση του. Το πιο χρήσιμο μέρος μιας κατοικίας είναι το αφοδευτήριο», λέει ο Θεόφιλος Γκωτιέ. 

Ο Θεόφιλος Γκωτιέ στα 25 του χρόνια θα επιτεθεί σφοδρά σε όσους νομίζουν πως κατέχουν τα μυστικά της οικονομίας και θέλουν πάση θυσία να ανοικοδομήσουν την κοινωνία από το μηδέν. Γράφει χαρακτηριστικά: «Αυτό σε τι χρησιμεύει; Αυτό χρησιμεύει να είναι ωραίο, δεν αρκεί; Οτιδήποτε είναι χρήσιμο, είναι και άσχημο, διότι είναι η έκφραση κάποιας ανάγκης και οι ανάγκες του ανθρώπου είναι βρώμικες και απεχθείς, όπως η φτωχή και πλημμελής φύση του. Το πιο χρήσιμο μέρος μιας κατοικίας είναι το αφοδευτήριο». Από κοντά και ο μαθητής του, ο Μπωντλαίρ, έβρισκε στο κατά κόσμον χρήσιμο τις ποταπές ακροστιχίδες του εγωϊσμού. Το εμπόριο και την κατάπτωση του ανθρώπου σε ανταλλακτικό εργαλείο. Ο Βοκκάκιος και ο Λεοπάρντι βλέπουν στην συσσώρευση του χρήματος τη κενότητα της ύπαρξης. Τον θάνατο να παραμονεύει, αλλά και την φιλαυτία να καταβροχθίζει τους ιστούς της δημιουργικής ανεξαρτησίας. Ο Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον στο έργο Το νησί των θησαυρών, όπως και Θερβάντες στον Δον Κιχώτη, έχουν σαν οδηγό την αντιπάθειά τους για το κέρδος, ενώ δηλώνουν αδιάφοροι για τις υλικές αξίες. Οι ήρωές τους, τραγικές αποδείξεις υποκειμένων που διαβαίνουν τον Αχέροντα για να βρουν −αν βρουν− το σωσίβιο που θα τους απομακρύνει από τον ολοκληρωτισμό του παρόντος. Ήρωες του άχρηστου και του αδικαιολόγητου. Ο Λόρκα, ο Καντ και ο Μονταίνιος υποστηρίζουν την καλαισθησία και τη ποίηση ως ελεύθερες και ανιδιοτελείς ενασχολήσεις.

Προς το τέλος του πρώτου μέρους ο Ευγένιος Ιονέσκο παρατηρεί με πόνο την ευθεία, μηχανιστική πορεία του κόσμου γύρω του. Τη κατάρα του πολυάσχολου ανθρώπου, που είναι φυλακισμένος από την ανάγκη και δεν κατανοεί ότι το χρήσιμο είναι ένα άχρηστο καταπιεστικό βάρος. Χωρίς τη τέχνη είμαστε ξεχαρβαλωμένα ρομπότ. Αγέλαστοι και δυστυχισμένοι. Με το κεφάλι χαμηλωμένο, το λαχάνιασμα από το καθημερινό κυνήγι υποχρεωτικών αναγκών, εκκωφαντικό. Ο σύγχρονος άνθρωπος όπως του δείχνει και η πνευματική κληρονομιά του οδηγείται με μαθηματική ακρίβεια προς την αποπροσωποποίησή του. Ό,τι είναι ωφέλιμο και χρηστικό εμφανίζεται στο τέλος και ως ηθικό. Ό,τι είναι κερδοφόρο, είναι πραγματικό. Ό,τι είναι παιδευτικό είναι κάματος και ξόδεμα. Ό,τι μαρτυρά την έκρηξη της ανθρώπινης επινόησης, καταδικαστέο. Άρα άχρηστο.

Yπερασπίζεται λυσσαλέα τους όρους και τις συνθήκες της ακηδεμόνευτης γνώσης και της προσωπικής έρευνας.

Στο δεύτερο μέρος ο Νούτσιο Όρντινε ασχολείται με τον παραγκωνισμό της λογοτεχνίας και των ανθρωπιστικών σπουδών στα πανεπιστήμια. Όπως και τη μετατροπή των ανώτατων ιδρυμάτων σε επιχειρήσεις κατασκευής διπλωμάτων. Προσανατολισμένες στην επιδότηση και την κερδοφορία με όρους αγοράς. Έχοντας προσωπική πείρα, επισημαίνει την άνοδο του μάρκετινγκ εις βάρος της διδαχής. Ένας απέραντος γραφειοκρατικός λαβύρινθος, με απώτερο σκοπό τη βουλιμική συσσώρευση σκοπιμοτήτων και προσδιορισμένων αγαθών, προϊόντα επενδυτικών ομίλων αμφιβόλου αξίας και κύρους. Ο Όρντινε δεν κλείνει τα μάτια του στα κακώς κείμενα των πανεπιστημίων και τα στηλιτεύει. Όμως η αλλοτρίωση της ίδια της επιστήμης και η αντικατάστασή της από μια Λερναία Ύδρα της γραφειοκρατείας τον βρίσκει αντίθετο. Για να ισχυροποιήσει το επιχείρημα του υπογραμμίζει πως η ουσία της κουλτούρας βρίσκεται στην ατέλεια. Τελικά, η πολιτιστική διαμόρφωση αποτελεί τη κύρια πηγή αντιπαράθεσης με την εμποριοκρατία. Ο Νούτσιο Όρντινε, υπερασπίζεται λυσσαλέα τους όρους και τις συνθήκες της ακηδεμόνευτης γνώσης και της προσωπικής έρευνας. Ενάντια στη πολιτική της ποδηγέτησης του νου από το ρήμαγμα της χυδαιότητας του χρήσιμου, της φιλαργυρίας και της εξουσίας. Πριν από μερικά χρόνια κάποιοι θα έβρισκαν τα παραπάνω αφελή. Τώρα, είναι είδη άμεσης ανάγκης.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΡΜΟΥΛΗΣ είναι δημοσιογράφος και ραδιοφωνικός παραγωγός.

 

i xrisimotita tou axristouΗ χρησιμότητα του άχρηστου
Μανιφέστο, με ένα δοκίμιο του Abraham Flexner
Νούτσιο Όρντινε
Μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης
Άγρα 2014
Σελ. 264, τιμή € 12,00

politeia-link

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Με αφορμή το βιβλίο του Τέοντορ Ράικ [Theodor Reik] «Η ανάγκη να μας αγαπούν» (μτφρ. Ροζίνα Μπέρκνερ, εκδ. Αλεξάνδρεια) και  τη μελέτη της Άλις Μίλερ [Alice Miller] «Για το καλό σου: Αρχή πάντων διαπαιδαγώγηση» (μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη, εκδ. Ροές).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Σε συνέντευξή του στο Revistascena, ο Νορβηγός δραματουργός Jon Fosse μίλησε για την πολυετή πορεία του στον χώρο του θεάτρου. Τα πρώτα δύο μέρη της γνωστής επταλογίας του «Το άλλο όνομα» κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Σωτήρη Σουλιώτη.

Επιμέλεια: ...

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ