sleep puppy390

Για το δοκίμιο του Νούτσιο Όρντινε Η χρησιμότητα του άχρηστου (εκδ. Άγρα).

Του Νίκου Κουρμουλή

Ύστερα από έξι χρόνια εγκλωβισμού στο σπιράλ της κρίσης, ο στείρος οικονομισμός τείνει να κυριαρχήσει στο δημόσιο πεδίο. Ένα πυκνό σώμα λόγου, με άξονες την ακατάσχετη πληροφοριακή παράθεση και τη διαχειριστική κειμενικότητα. Αφηγηματικά μοτίβα τεχνοκρατικής προέλευσης που εκτός από την εισαγωγή νέων (για το πλατύ κοινό) όρων, διεισδύουν και στον πυρήνα του συνειδησιακού πλέγματος των απλών ανθρώπων. Ένας λόγος αρχικά αποδιοπομπαίος και οχληρός, που με την πάροδο του χρόνου μεταμορφώθηκε σε βασικό χαρακτηριστικό του πρακτικισμού, «επιδοτούμενος» αδρά από τα ΜΜΕ.


Τα τελευταία χρόνια, η εφαρμογή των κάθε λογής τεχνικών προγραμμάτων προσαρμογής και διαιτησίας, έχει ως αποτέλεσμα την απίσχανση του χειμαζόμενου ανθρώπου από την εσωτερική του διαύγεια. Η έννοια του ρεαλισμού έχει υπονομευθεί και καταγράφεται ως προέκταση του κυνισμού. Η καταφυγή στη φαντασία, η επινόηση, η μόρφωση, η εκ βαθέων μετάληψη στη τέχνη, έχουν εξορισθεί ως άχρηστες ενασχολήσεις. Αντίθετα, επιβραβεύεται ο ακραίος ωφελιμισμός, ο πραγματισμός, η χρησιμότητα του έχειν πάνω στο είναι. Η βαρβαρότητα της χρησιμοθηρίας διαφθείρει τις κοινωνικές σχέσεις και τα ιδιωτικά μας συναισθήματα. Μπορεί τελικά ο σύγχρονος άνθρωπος να μεταμορφωθεί σε οικονομικό δείκτη;

ordine-nuccie
   Ο Νούτσιο Όρντινε
 

Ο καθηγητής ιταλικής λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο της Καλαβρίας, αρθογράφος της Corriere della Sera και συγγραφέας Νούτσιο Όρντινε επιχειρηματολογεί με σθένος και αγωνιστική διάθεση (εξού και ο υπότιτλος «Μανιφέστο») για το πώς η εμμονή της κατοχής και η λατρεία της χρησιμότητας, καταλήγουν να στραγγίζουν το ανθρώπινο πνεύμα, βάζοντας σε κίνδυνο την ισορροπία του συλλογικού consensus. Η μετάλλαξη του ανθρώπου σε κερδοσκοπικό οργανισμό δεν αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά υπό εξέλιξη γεγονός. Ένα ορμητικό κείμενο που θέλει να αντιταχθεί στα θέλγητρα της χρησιμότητας. Σ' αυτόν το φθοροποιό ανταγωνισμό επιδόσεων, που διαλύει την ουμανιστική συνθήκη. Ο Εμίλ Σιοράν στο Εγκόλπιο ανασκολοπισμού αφηγείται ένα περιστατικό από τις τελευταίες ώρες του Σωκράτη. Ενώ του ετοίμαζαν το κώνειο ο Σωκράτης άρχισε να εξασκείται στον πλαγίαυλο. Και στην ερώτηση «σε τι θα σου χρησιμεύσει;», ατάραχος ο φιλόσοφος απαντά: «Μα για να μάθω αυτή τη μελωδία πριν πεθάνω». Ένα εύγλωττο παράδειγμα στο κατά πως ο Νούτσιο Όρντινε υπερασπίζεται την αξία των πνευματικών απαιτήσεων που συνθέτουν τη γνώση. Με αναλυτική προσέγγιση μεγάλων φιλοσόφων και λογοτεχνών (από τον Αριστοτέλη και τον Λεοπάρντι στον Καντ και από εκεί στον Ιονέσκο και τον Καλβίνο) της Δυτικής σκέψης και του Διαφωτισμού, ο συγγραφέας δίνει το μέγεθος της αχρηστίας της χρησιμότητας. Η Τέχνη και τα Γράμματα είναι αναντικατάστατα υλικά για το χτίσιμο ολοκληρωμένων αξιακών συνόλων και προσωπικοτήτων.

Ο Κάρολος Ντίκενς στα Δύσκολα χρόνια περιγράφει με θαυμαστό τρόπο τη φανταστική πόλη Κόκταουν. Εκεί, με προεξάρχοντες τον τραπεζίτη και τον δασκάλο, που δίνουν καθημερινή μάχη κατά του όποιου πράγματος θα μπορούσε να εμποδίσει τη συγκεκριμενοποίηση και την παραγωγή, έχει ξεκινήσει η επιχείρηση υποδούλωσης στη φιλοσοφία του χρήσιμου. «Μοναχά πραγματικότητα να διδάσκετε στα παιδιά. Τίποτε άλλο δεν χρειάζεται η ζωή». Στο κάτω κάτω της γραφής, κι αυτή είναι μια συρρικνωμένη μαθηματική εξίσωση. Οι μαθητές στη Κόκταουν, θεωρούνται μικρά σταμνάκια που προετοιμάζονται να γεμίσουν έως το λαιμό με πραγματικότητες. Γίνεται σαφές ότι η ρέμβη, ο σπόρος της αμφισβήτησης, η δυνατότητα της περιπλάνησης και της παρατήρησης, θεωρούνται σχεδόν θανάσιμα αμαρτήματα.

Σε τι χρησιμεύουν τα άχρηστα πράγματα;

«Οτιδήποτε είναι χρήσιμο, είναι και άσχημο, διότι είναι η έκφραση κάποιας ανάγκης και οι ανάγκες του ανθρώπου είναι βρώμικες και απεχθείς, όπως η φτωχή και πλημμελής φύση του. Το πιο χρήσιμο μέρος μιας κατοικίας είναι το αφοδευτήριο», λέει ο Θεόφιλος Γκωτιέ. 

Ο Θεόφιλος Γκωτιέ στα 25 του χρόνια θα επιτεθεί σφοδρά σε όσους νομίζουν πως κατέχουν τα μυστικά της οικονομίας και θέλουν πάση θυσία να ανοικοδομήσουν την κοινωνία από το μηδέν. Γράφει χαρακτηριστικά: «Αυτό σε τι χρησιμεύει; Αυτό χρησιμεύει να είναι ωραίο, δεν αρκεί; Οτιδήποτε είναι χρήσιμο, είναι και άσχημο, διότι είναι η έκφραση κάποιας ανάγκης και οι ανάγκες του ανθρώπου είναι βρώμικες και απεχθείς, όπως η φτωχή και πλημμελής φύση του. Το πιο χρήσιμο μέρος μιας κατοικίας είναι το αφοδευτήριο». Από κοντά και ο μαθητής του, ο Μπωντλαίρ, έβρισκε στο κατά κόσμον χρήσιμο τις ποταπές ακροστιχίδες του εγωϊσμού. Το εμπόριο και την κατάπτωση του ανθρώπου σε ανταλλακτικό εργαλείο. Ο Βοκκάκιος και ο Λεοπάρντι βλέπουν στην συσσώρευση του χρήματος τη κενότητα της ύπαρξης. Τον θάνατο να παραμονεύει, αλλά και την φιλαυτία να καταβροχθίζει τους ιστούς της δημιουργικής ανεξαρτησίας. Ο Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον στο έργο Το νησί των θησαυρών, όπως και Θερβάντες στον Δον Κιχώτη, έχουν σαν οδηγό την αντιπάθειά τους για το κέρδος, ενώ δηλώνουν αδιάφοροι για τις υλικές αξίες. Οι ήρωές τους, τραγικές αποδείξεις υποκειμένων που διαβαίνουν τον Αχέροντα για να βρουν −αν βρουν− το σωσίβιο που θα τους απομακρύνει από τον ολοκληρωτισμό του παρόντος. Ήρωες του άχρηστου και του αδικαιολόγητου. Ο Λόρκα, ο Καντ και ο Μονταίνιος υποστηρίζουν την καλαισθησία και τη ποίηση ως ελεύθερες και ανιδιοτελείς ενασχολήσεις.

Προς το τέλος του πρώτου μέρους ο Ευγένιος Ιονέσκο παρατηρεί με πόνο την ευθεία, μηχανιστική πορεία του κόσμου γύρω του. Τη κατάρα του πολυάσχολου ανθρώπου, που είναι φυλακισμένος από την ανάγκη και δεν κατανοεί ότι το χρήσιμο είναι ένα άχρηστο καταπιεστικό βάρος. Χωρίς τη τέχνη είμαστε ξεχαρβαλωμένα ρομπότ. Αγέλαστοι και δυστυχισμένοι. Με το κεφάλι χαμηλωμένο, το λαχάνιασμα από το καθημερινό κυνήγι υποχρεωτικών αναγκών, εκκωφαντικό. Ο σύγχρονος άνθρωπος όπως του δείχνει και η πνευματική κληρονομιά του οδηγείται με μαθηματική ακρίβεια προς την αποπροσωποποίησή του. Ό,τι είναι ωφέλιμο και χρηστικό εμφανίζεται στο τέλος και ως ηθικό. Ό,τι είναι κερδοφόρο, είναι πραγματικό. Ό,τι είναι παιδευτικό είναι κάματος και ξόδεμα. Ό,τι μαρτυρά την έκρηξη της ανθρώπινης επινόησης, καταδικαστέο. Άρα άχρηστο.

Yπερασπίζεται λυσσαλέα τους όρους και τις συνθήκες της ακηδεμόνευτης γνώσης και της προσωπικής έρευνας.

Στο δεύτερο μέρος ο Νούτσιο Όρντινε ασχολείται με τον παραγκωνισμό της λογοτεχνίας και των ανθρωπιστικών σπουδών στα πανεπιστήμια. Όπως και τη μετατροπή των ανώτατων ιδρυμάτων σε επιχειρήσεις κατασκευής διπλωμάτων. Προσανατολισμένες στην επιδότηση και την κερδοφορία με όρους αγοράς. Έχοντας προσωπική πείρα, επισημαίνει την άνοδο του μάρκετινγκ εις βάρος της διδαχής. Ένας απέραντος γραφειοκρατικός λαβύρινθος, με απώτερο σκοπό τη βουλιμική συσσώρευση σκοπιμοτήτων και προσδιορισμένων αγαθών, προϊόντα επενδυτικών ομίλων αμφιβόλου αξίας και κύρους. Ο Όρντινε δεν κλείνει τα μάτια του στα κακώς κείμενα των πανεπιστημίων και τα στηλιτεύει. Όμως η αλλοτρίωση της ίδια της επιστήμης και η αντικατάστασή της από μια Λερναία Ύδρα της γραφειοκρατείας τον βρίσκει αντίθετο. Για να ισχυροποιήσει το επιχείρημα του υπογραμμίζει πως η ουσία της κουλτούρας βρίσκεται στην ατέλεια. Τελικά, η πολιτιστική διαμόρφωση αποτελεί τη κύρια πηγή αντιπαράθεσης με την εμποριοκρατία. Ο Νούτσιο Όρντινε, υπερασπίζεται λυσσαλέα τους όρους και τις συνθήκες της ακηδεμόνευτης γνώσης και της προσωπικής έρευνας. Ενάντια στη πολιτική της ποδηγέτησης του νου από το ρήμαγμα της χυδαιότητας του χρήσιμου, της φιλαργυρίας και της εξουσίας. Πριν από μερικά χρόνια κάποιοι θα έβρισκαν τα παραπάνω αφελή. Τώρα, είναι είδη άμεσης ανάγκης.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΡΜΟΥΛΗΣ είναι δημοσιογράφος και ραδιοφωνικός παραγωγός.

 

i xrisimotita tou axristouΗ χρησιμότητα του άχρηστου
Μανιφέστο, με ένα δοκίμιο του Abraham Flexner
Νούτσιο Όρντινε
Μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης
Άγρα 2014
Σελ. 264, τιμή € 12,00

politeia-link

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του Χάρτμουτ Ρόζα (κριτική)

«Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του Χάρτμουτ Ρόζα (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρτμουτ Ρόζα «Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» [μτφρ. Μιχάλης Κούλουθρος], που κυκλοφορεί από τις εκδ. Πλήθος. Κεντρική εικόνα: «Η εμμονή της μνήμης», Σαλβαντόρ Νταλί, 1931

Γράφει ο Γιώργος Δρίτσας

Είναι γεγονό...

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη, με αφορμή τόσο την έκδοση «Αντώνης Φωστιέρης, Άπαντα τα Ποιήματα 1970-2020» (εκδ. Καστανιώτης) όσο και την έκδοση της εκτενέστατης μελέτης του Θεοδόση Πυλαρινού «Ο ποιητής Αντώνης Φωστιέρης – Θεματικές και μορφολογικές προσεγγίσεις στο έργο του».

...
«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Ιαπωνικού Κινηματογράφου 2023 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης: «Σύγχρονες ιαπωνικές ταινίες»

Φεστιβάλ Ιαπωνικού Κινηματογράφου 2023 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης: «Σύγχρονες ιαπωνικές ταινίες»

Η Πρεσβεία της Ιαπωνίας σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης και το Japan Foundation και με την ευγενική υποστήριξη της εταιρίας JT International Hellas, διοργανώνει το Φεστιβάλ Ιαπωνικού Κινηματογράφου 2023 από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης. Κεντρική εικόνα, πλάνο από τ...

Πέθανε ο ηθοποιός και συγγραφέας Μάκης Πανώριος

Πέθανε ο ηθοποιός και συγγραφέας Μάκης Πανώριος

Θλίψη στον καλλιτεχνικό κόσμο, καθώς έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 88 ετών ο λογοτέχνης, εικαστικός και ηθοποιός, Μάκης Πανώριος.

Επιμέλεια: Book Press

Τη δυσάρεστη είδηση έκανε γνωστή o Σπύρος Μπιμπίλας, ο πρόεδρος του Σ...

«Χώρος ιδιωτικός»: Μια έκθεση αφιερωμένη στον Γιάννη Μόραλη και στις απαρχές της καλλιτεχνικής πορείας του

«Χώρος ιδιωτικός»: Μια έκθεση αφιερωμένη στον Γιάννη Μόραλη και στις απαρχές της καλλιτεχνικής πορείας του

Με τίτλο «Χώρος ιδιωτικός» παρουσιάστηκε έως τις 08/01 στο Μουσείο Μπενάκη μεγάλη αφιερωματική έκθεση στη ζωή και το έργο του μεγάλου δασκάλου της ελληνικής ζωγραφικής, Γιάννη Μόραλη. Η έκθεση θα παρουσιαστεί και σε άλλες πόλεις, με πιθανότερο επόμενο σταθμό την Πάτρα.  Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της Καίτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ