aliki240

Του Άλκη Γούναρη

Στα νεανικά του χρόνια, ο Καρλ Πόππερ, ένας από τους θεμελιωτές της φιλοσοφίας της επιστήμης του 20ου αιώνα, είχε εργαστεί ως δάσκαλος σε ορφανά και μη προνομιούχα παιδιά του δημοτικού και των πρώτων τάξεων του γυμνασίου.

Τα παιδιά έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη σκέψη του και τού έμαθαν τη σπουδαιότητα της σαφήνειας και της απλότητας στη γλωσσική έκφραση. Ο ίδιος, θεωρούσε ότι οι φιλόσοφοι θα έπρεπε να ντρέπονται για τις άσκοπες διανοητικές περιπλανήσεις στις οποίες υποβάλλουν το ακροατήριό τους και οι οποίες συχνά δεν βγάζουν κανένα νόημα. Όταν διάβασε κάποια δημοφιλή –τη δεκαετία του ’60– κείμενα φιλοσόφων της περίφημης σχολής της Φραγκφούρτης, υποστήριξε ότι αν τα μεταφέρουμε σε «απλή» γλώσσα, αυτά τα κείμενα δεν λένε σχεδόν τίποτα. Όταν αργότερα έγινε καθηγητής φιλοσοφίας –και ίσως επειδή ο ίδιος και η σύζυγός του Έννι δεν απέκτησαν απογόνους–, η σχέση του με τα παιδιά παρέμεινε στενή. Συχνά, τους διάβαζε παραμύθια και ιστορίες στις σχολικές γιορτές ή στην εκκλησία, και μάλιστα λέγεται ότι πολλές φορές, κατά την εξέταση διδακτορικών διατριβών, έφερνε παιδιά στο πανεπιστήμιο, υποχρεώνοντας τους υποψήφιους διδάκτορες να υποστηρίξουν με τέτοιο τρόπο τη διατριβή τους, ώστε αυτή να είναι σαφής και κατανοητή στους νεαρούς ακροατές.

Τα παιδιά είναι απαιτητικό κοινό. Είναι δύσκολο να μιλήσεις μαζί τους για φιλοσοφία, πόσω μάλλον για το νόημα της ζωής. Αυτό ακριβώς επιχείρησε στο νέο της βιβλίο η Σώτη Τριανταφύλλου, συνομιλώντας με τη δεκατετράχρονη Αλίκη. Η αμφισβήτηση κι η ανυπομονησία των παιδιών, το γεγονός ότι βαριούνται εύκολα και  διατυπώνουν εύστοχα ερωτήματα για τα οποία συχνά δεν υπάρχουν ξεκάθαρες απαντήσεις, αποτελεί για κάθε συγγραφέα ένα δημιουργικό στοίχημα. Τα παιδιά ξέρουν ότι δεν ξέρουν, και γι’ αυτό ρωτούν συνεχώς. Από την άλλη, αυτοί που καλούνται συνήθως να τους δώσουν απαντήσεις, ή το κάνουν συνήθως με δυσνόητο και εξεζητημένο τρόπο, ή νομίζοντας ότι τα ξέρουν όλα, δίνουν απλώς ανέξοδες απαντήσεις, με αποτέλεσμα να λένε βλακείες.

thinking-bigΤα παιδιά βομβαρδίζονται από βλακείες. Μεγαλώνουν σε έναν κόσμο στον οποίο η βλακεία είναι το κυρίαρχο συστατικό. Τα πάντα κινούνται γρήγορα, κυλώντας στην επιφάνεια της γνώσης με τέτοια ευκολία ώστε ο «πάγος» που μας χωρίζει από την ουσία της να παραμένει άθικτος. Ίσως τελικά ο Χάξλεϊ επαληθεύεται σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά: αυτό που πρέπει να μας τρομάζει, δεν είναι ο σκοταδισμός και η απόκρυψη της πληροφορίας αλλά η διασκεδαστική υπερπληροφόρηση που μας μετατρέπει σιγά σιγά σε πλάσματα παθητικά και εγωιστικά. Αυτή είναι η μια όψη. Η άλλη, η αισιόδοξη, είναι ότι τα παιδιά σήμερα γνωρίζουν περισσότερα απ’ όσα ένας ενήλικας της δεκαετίας του ’70. Έχουν ευκολότερη πρόσβαση στη γνώση, μιλούν ξένες γλώσσες, χειρίζονται υπολογιστές, μαθαίνουν τα πάντα αστραπιαία μέσω του ίντερνετ και αποκτούν εμπειρίες που οι παππούδες τους δεν απέκτησαν σε ολόκληρη την ζωή τους. Η πρόσβαση στη γνώση, όμως, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από το να μαθαίνει κάποιος να σκέφτεται. Το να σκέφτεσαι σημαίνει να κρίνεις, να αξιολογείς, να αμφιβάλλεις, και να μην αγοράζεις βεβαιότητες και «αλήθειες» που προσφέρονται σε τιμή ευκαιρίας.

Ευτυχώς, τα παιδιά θέτουν διαρκώς ερωτήματα, έχοντας την αθωότητα ως όπλο απέναντι στις αγκυλώσεις. Έτσι και η Αλίκη, τυπικό παιδί της σημερινής γενιάς, είναι γεμάτη απορίες για όσα συμβαίνουν, αλλά και για όσα δεν συμβαίνουν στον κόσμο της. Κλασικά και διαχρονικά ερωτήματα, όπως αυτά για την ζωή, το θάνατο και το θεό,  αλλά και ερωτήματα νέας κοπής που ένα παιδί πριν από δυο δεκαετίες δεν θα μπορούσε να ρωτήσει, ψάχνουν πειστικές απαντήσεις.

Η Σώτη Τριανταφύλλου, έχοντας ιδιαίτερη άνεση στην επικοινωνία με τους εφήβους, βρίσκεται μπροστά σε ένα δύσκολο ρόλο τον οποίο καταφέρνει να ολοκληρώσει με επιτυχία. Πιάνει τα πράγματα από την αρχή και κάνει σαφές ότι σπουδαιότερο πράγμα στη φιλοσοφία, είναι να μπορεί κανείς να θέτει σωστά το ερώτημα, παρά να απαντάει σε αυτό. «Είναι προτιμότερο να ξέρουμε μερικές από τις ερωτήσεις παρά να ξέρουμε όλες τις απαντήσεις», σημειώνει εμφατικά. Η συζήτηση με την Αλίκη εξελίσσεται μεθοδικά και προσεκτικά, χτίζοντας βαθμιαία τη δυσκολία και περνώντας ομαλά από το ένα θέμα στο άλλο. Η Σώτη δεν είναι φιλόσοφος και αυτό ίσως είναι πλεονέκτημα σε τέτοιου είδους συζητήσεις, γιατί και η ίδια επιδιώκει τη διερεύνηση περισσότερο ίσως από την εξήγηση, κεντρίζοντας συνεχώς το ενδιαφέρον της νεαρής συνομιλήτριας (και των αναγνωστών), και οδηγώντας αναπόφευκτα σε νέα ερωτήματα και νέες θεματικές.

Η Αλίκη τηv διακόπτει, ζητά διευκρινήσεις, κάνει πλάκα, είναι αυθόρμητη και ζωηρή, και περιπλανιέται με ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε αυτή τη συναρπαστική Χώρα των Θαυμάτων των ιδεών. Η Σώτη από την άλλη, παρότι σε αρκετά σημεία μεταφέρει την οπτική της δικής της γενιάς, δεν επιχειρεί να κάνει την Αλίκη να πιστέψει «σε περισσότερα από έξι αδύνατα πράγματα πριν από το πρόγευμα», αλλά αντιθέτως προσπαθεί να αναδείξει την δύναμη του Λόγου (της λογικής δηλαδή σκέψης), παραθέτοντας με όσο το δυνατόν πιο εύληπτο τρόπο τις σημαντικότερες φιλοσοφικές θεωρίες και συμπυκνώνοντας σε τριακόσιες σελίδες τη σκέψη δυόμιση χιλιάδων ετών. Το θέμα δεν είναι η κατάκτηση της «απόλυτης αλήθειας», αλλά να μάθουμε να σκεφτόμαστε. –Τι χρειάζεται η φιλοσοφία; Σαν μια απάντηση στη βλακεία, σημειώνει με νόημα.

Περισσότερα από τριάντα ερωτήματα για τη μεταφυσική, τη γνωσιολογία, την ηθική και την αισθητική, μέχρι την πολιτική φιλοσοφία και την επιστήμη, μεταφράζονται στη γλώσσα των παιδιών της εποχής. Εκτός από τους κορυφαίους φιλοσόφους, συστρατεύονται οικείοι χαρακτήρες της ποπ κουλτούρας, μουσικής και κινηματογράφου, αντιμετωπίζοντας δράκους σε σκοτεινά υπόγεια, διαστημικές τσαγιέρες, μυθιστορηματικούς ήρωες, ταχυδακτυλουργούς και σκαθάρια, κάνοντας έτσι τη φιλοσοφία περισσότερο ελκυστική στους εφήβους και όχι μόνο σ’ αυτούς.

Και τι συμβαίνει εν τέλει με το νόημα της ζωής;

Το νόημα της ζωής πιθανότατα υπονοείται στο εξώφυλλο και διαποτίζει ολόκληρο το βιβλίο. Ένα παιδί και μια γυναίκα περιπλανιούνται αρχικά στην έρημο. Ξεκινώντας με αυτό το στιγμιότυπο, οι περιπλανώμενοι πρωταγωνιστές της ταινίας «Η εσωτερική ουλή» του Φιλίπ Γκαρέλ διαγράφουν μια κυκλική πορεία, στην οποία το νόημα της ζωής αποτελεί συνεχώς το ζητούμενο. Φιλοσοφώντας, συμβαίνει το ίδιο: επιστρέφουμε συνεχώς στην αρχή, παίρνοντας αυτόν το δρόμο ξανά και ξανά. Ζώντας μια ζωή με νόημα, συμβαίνει το ίδιο: αν επιστρέφαμε στην αρχή, θα θέλαμε να ζούμε αυτήν τη ζωή ξανά και ξανά._

_____________________________

*Ο Άλκης Γούναρης (www.alkisgounaris.com) είναι Διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και διοργανωτής του Φιλοσοφικού Καφενείου Dasein.

 

aliki-exof 
Σώτη Τριανταφύλλου
Εκδόσεις Πατάκη 2012
Σελ. 327, τιμή € 14,70
 
 
politeia-link
 
 
 
 
 
 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

Για τη μελέτη της Χάνα Σίγκαλ [Hanna Segal] «Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» (μτφρ. Δάφνη Λαρούνη, εκδ. Αρμός). Στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του Henri Rousseau, «Το όνειρο» [1910].

Του Θανάση Χατζόπουλου

«Αν δεν σου λείψει ...

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Σκέψεις για τα πολιτικά οράματα που γέννησαν ουτοπικούς κόσμους, με αφορμή τα βιβλία «Ευτοπία – Πολιτική θεοσοφία στην πρώιμη νεωτερικότητα» (εκδ. Καρδαμίτσα) του Γεώργιου Στείρη και «Ουτοπία» (μτφρ. Γιάννης Πλεξίδας, εκδ. Οξύ) του Τόμας Μορ [Thomas More]. Κεντρική εικόνα © Lucien Moreau.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αφιέρωμα στη φετινή νικήτρια του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας Ανί Ερνό

Αφιέρωμα στη φετινή νικήτρια του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας Ανί Ερνό

Οι εκδόσεις Μεταίχμιο, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος, η διαδικτυακή πύλη για το βιβλίο Book Press και τα Public σας προσκαλούν σε μια βραδιά αφιερωμένη στη φετινή νικήτρια του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας, Annie Ernaux.

Επιμέλεια: Book Press

Την Πέμπτη ...

Διαβάζοντας με τη Μάρια Φλωράτου

Διαβάζοντας με τη Μάρια Φλωράτου

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, η ηθοποιός και σκηνοθέτης Μάρια...

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Γουίλιαμ ΜακΊλβανι [William McIlvanney], το οποίο ολοκλήρωσε ο Ίαν Ράνκιν [Ian Rankin] «Το σκοτάδι παραμένει» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ