Για το δοκίμιο του Βασίλη Σωτηρόπουλου «Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα» (εκδ. Πόλις).
Γράφει ο Αντώνης Γουλιανός
Ο Κ.Π. Καβάφης είναι αναμφίβολα ο ελληνόφωνος ποιητής με τη μεγαλύτερη απήχηση. Ακόμα και εντός της Ελλάδας, προπορευόμενος και από τους δύο νομπελίστες ποιητές, Σεφέρη και Ελύτη, το έργο του έχει κατορθώσει να περάσει στον κοινό λόγο. Και μόνο από αυτό το κατόρθωμα διαφαίνεται η διορατικότητα του ποιητή για το μέλλον. Φαίνεται ότι ανήκε και ο ίδιος περισσότερο στο μέλλον παρά στο δικό του παρόν. Αυτό το χαρακτηριστικό γίνεται ιδιαιτέρως έκδηλο στο ποίημά του «Κρυμμένα» όπου και κάνει λόγο για μια μελλοντική «τελειωτέρα» κοινωνία, στην οποία η ομοφυλοφιλία θα είναι αποδεκτή και κάποιος «σαν κι εκείνον καμωμένος» θα πάψει να κρύβεται.
Ο Βασίλης Σωτηρόπουλος στο βιβλίο του Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα φέρνει στο προσκήνιο μια νέα οπτική για την καβαφική ποίηση, η οποία την συνδέει με τους αγώνες και τις πρόσφατες κατακτήσεις της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
Πρώτο και καλύτερο το ποίημα «Κρυμμένα» που προαναφέρθηκε. Το συγκεκριμένο ποίημα μάλιστα είχε μνημονευθεί και από την τότε αναπληρώτρια Υπουργό Παιδείας, Σία Αναγνωστοπούλου, κατά τη συζήτηση που προηγήθηκε της ψήφισης του νομοσχεδίου για το σύμφωνο συμβίωσης ομόφυλων ζευγαριών, το 2015.
Ύστερα, το ποίημα «Τείχη». Όπως αναφέρεται στο βιβλίο, «παρατηρείται μια τάση να αποσυνδέεται η ανάγνωση των καβαφικών ποιημάτων από το ομοερωτικό συγκείμενο, ιδίως όσον αφορά το ποίημα Τείχη. (...) καλλιεργείται συστηματικά μια γενικευτική πρόσληψη του ποιήματος ως συνολικά, δήθεν, καταδικαστικού για τους αποκλεισμούς» (σελ. 57) και παρακάτω επεξηγεί συμπληρωματικά ο Σωτηρόπουλος: «στα "Τείχη" υπάρχει ένα καθοριστικό στοιχείο που δεν επιτρέπει τέτοιες γενικεύσεις. Το ποίημα είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο. Η σύνδεση του αφηγητή του ποιήματος με το πρόσωπο του ίδιου τού ποιητή έχει μεγάλη βαρύτητα και δεν είναι μια τυχαία αισθητική επιλογή».
Ο Καβάφης ανθολογούσε συστηματικά άρθρα από εφημερίδες που του έκαναν εντύπωση, όπως και έπραξε με ένα κείμενο για το «σκάνδαλο» που είχε ξεσπάσει εις βάρος του ζωγράφου Έρνεστ Μπούλτον, στην παρισινή συνοικία Μονπαρνάς, όπου διεξήχθη μια καλλιτεχνική αναπαράσταση ομόφυλων γάμων.
Για τη συσχέτιση βεβαίως της καβαφικής επίδρασης στις κατακτήσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ+ πολιτών, ο συγγραφέας επισημαίνει πως πρέπει να εξετασθεί ολόκληρο το αρχείο Καβάφη και όχι μόνο τα γραπτά του. Ο Καβάφης ανθολογούσε συστηματικά άρθρα από εφημερίδες που του έκαναν εντύπωση, όπως και έπραξε με ένα κείμενο για το «σκάνδαλο» που είχε ξεσπάσει εις βάρος του ζωγράφου Έρνεστ Μπούλτον, στην παρισινή συνοικία Μονπαρνάς, όπου διεξήχθη μια καλλιτεχνική αναπαράσταση ομόφυλων γάμων. Οι γάμοι, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, είχαν κεντρίσει έντονα την περιέργεια του Καβάφη, ο οποίος έσωσε στο αρχείο του συνολικά 82 σελίδες από αποκόμματα παρισινών εφημερίδων σχετικά με το θέμα.
Οι κακοδικίες της εποχής
Ο Σωτηρόπουλος αντιστοίχως ανατρέχει σε πολλές υποθέσεις που απασχόλησαν τη σύγχρονη επικαιρότητα, όπως τους γάμους της Τήλου, που αδίκως προσβλήθηκαν ως προς την ισχύ τους από τον τότε εισαγγελέα Ρόδου. Η αδικαιολόγητη απόφαση της ακύρωσης των συγκεκριμένων γάμων σε όλους τους βαθμούς της ελληνικής δικαιοσύνης προήλθε όχι με εφαρμογή της νομοθεσίας -μιας και ο νόμος δεν απαγόρευε ρητώς ούτε εμμέσως την τέλεση γάμου μεταξύ ομόφυλων ζευγαριών, αντιθέτως η ετερότητα του φύλου δεν συμπεριλαμβανόταν ως προαπαιτούμενο για τη σύναψη του γάμου- αλλά από αναχρονιστικές ερμηνείες που βασίζονταν στο ρωμαϊκό δίκαιο. Άλλωστε, το δικαίωμα στη σύναψη γάμου είναι ένα από τα βασικότερα. Όταν δεν παραχωρειται σε ομόφυλα ζευγάρια, σημειώνεται σφοδρή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που δεν έχει θέση στη σύγχρονη κοινωνία.
Τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, δυστυχώς, υφίστανται κακοδικίες ακόμα και σε περιπτώσεις ανθρωποκτονιών. Ο συγγραφέας αναφέρει ενδεικτικά την υπόθεση ενός 26χρονου από τη Βουλγαρία που δολοφονήθηκε από μαθητές Γυμνασίου λόγω του ότι «έμοιαζε με ομοφυλόφιλο», κατά τους δράστες (σελ. 64). Η μητέρα του θύματος προσέφυγε στο ευρωπαϊκό δικαστήριο, αφού οι βουλγαρικές αρχές είχαν υποτιμήσει το ομοφοβικό κίνητρο της δολοφονίας κι έτσι τιμωρήθηκαν με πολλά ελαφρυντικά λόγω του νεαρού της ηλικίας και του πρότερου έντιμου βίου. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ωστόσο, δικαίωσε τη μητέρα του θύματος και καταδίκασε τη Βουλγαρία για την παραβίασης του άρθρου 14, δηλαδή της απαγόρευσης των διακρίσεων.
Ο Καβάφης ως «woke»
Ο Σωτηρόπουλος προσεγγίζει και χαρακτηρίζει τον Καβαφη ως «woke» έχοντας πλήρη επίγνωση του συγκεκριμένου αναχρονισμού, που, όπως δικαίως υποστηρίζει, αιτιάζεται πλήρως, αφού στην καβαφική ποίηση ανευρίσκεται πολλαχώς η αποτύπωση του βιώματος της ανισότητας και της ετερότητας, συγκεκριμένα λόγω ταυτότητας και σεξουαλικού προσανατολισμού, συνάμα με την προσδοκία έλευσης μιας καλύτερης εποχής.
Στο ποίημα του Καβάφη «Μέρες του 1909, '10 και '11», η σεξεργασία του νέου φαίνεται μάλλον συγκυριακή και περιστασιακή, ενώ δεν κατακρίνεται ηθικώς, αντιθέτως, παρουσιάζεται ως διέξοδος από τον αποκλεισμό και την οικονομική ανέχεια.
Ο δοκιμιογράφος κάνει επίσης λόγο για τα τρία κύρια στοιχεία που ενισχύουν τις ομοφοβικές προκαταλήψεις, δηλαδή την ιατρικοποίηση, την ποινικοποίηση και τη θρησκευτική ρητορική μίσους. Επισημαίνεται, δε, πως ειδικά σε σχέση με τη θρησκευτική συνείδηση και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα προκύπτει αναπόφευκτα μια διαθεματική σύγκρουση (σελ. 86). Τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, όπως κάθε άλλος άνθρωπος, φέρουν πολλαπλές ταυτότητες και ιδιότητες, οι οποίες συγκροτούνται συνεκδοχικά με βάση το φύλο, την κοινωνική τάξη, το επάγγελμα κ.ο.κ.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το κεφάλαιο για τη σεξεργασία, αφού πρόκειται για ένα νομικό πεδίο γεμάτο αναχρονισμούς, προκαταλήψεις και παραβιάσεις. Στο ποίημα του Καβάφη «Μέρες του 1909, '10 και '11», η σεξεργασία του νέου φαίνεται μάλλον συγκυριακή και περιστασιακή, ενώ δεν κατακρίνεται ηθικώς, αντιθέτως, παρουσιάζεται ως διέξοδος από τον αποκλεισμό και την οικονομική ανέχεια. Ο Καβάφης, μάλιστα, όπως αναφέρεται στο βιβλίο, κατοικούσε ακριβώς πάνω από έναν οίκο ανοχής και συχνά έλεγε πως δεν θα μπορούσε να ζήσει πουθενά αλλού καλύτερα. Κοντά στο σπίτι του επίσης υπήρχε ένα νοσοκομείο και μια εκκλησία, που συμπλήρωναν ένα παράδοξο τρίπτυχο. Σήμερα, όμως, η σεξεργασία, παρότι δεν είναι παράνομη, έχει νομιμοποιηθεί μέσα από παράλογες διατάξεις, όπως η απαραίτητη προϋπόθεση τα άτομα ασκούν σεξεργασία να είναι άγαμα ή διαζευγμένα, καθώς και ότι δεν επιτρέπεται να εγκατασταθούν σε μικρότερη από τα διακόσια μέτρα απόσταση από ναούς, σχολεία, νοσηλευτικά ιδρύματα, αθλητικά κέντρα κ.ά.
Αξίζει να σημειωθεί πως για τον Σωτηρόπουλο, η καβαφική ποίηση είναι «η ποίηση των καταλοίπων» (σελ. 135) η οποία άμεσα σχετίζεται με την έννοια της μνήμης, του αναστοχασμού, αλλά και της μεταθανάτιας ορατότητας.
Στο κεφάλαιο για την ομοερωτική έκφραση ο συγγραφέας αναφέρεται εκτός των άλλων και στην υπόθεση που αφορούσε το σίριαλ «Κλείσε τα μάτια» του Χριστόφορου Παπακαλιάτη, όπου και αποτυπώθηκε το πρώτο ομοερωτικό φιλί μεταξύ ανδρών στην ελληνική τηλεόραση. Το ΕΣΡ βεβαίως πρωτοστάτησε πολλές φορές στην ομοφοβική λογοκρισία, αφού, ομοίως, επέβαλε πρόστιμο σε τηλεοπτικό σταθμό για την προβολή της κινηματογραφικής ταινίας «Straight Story».
Αξίζει να σημειωθεί πως για τον Σωτηρόπουλο, η καβαφική ποίηση είναι «η ποίηση των καταλοίπων» (σελ. 135) η οποία άμεσα σχετίζεται με την έννοια της μνήμης, του αναστοχασμού, αλλά και της μεταθανάτιας ορατότητας. Ευλόγως, λοιπόν, τη συνδέει ο δοκιμιογράφος με το κληρονομικό δίκαιο και την τύχη των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων μετά τον θάνατο, αφού δεν είναι λίγες οι φορές που η μνήμη τους στηλιτεύεται και ετεροκανονικοποιείται, ειδικά στις νεκρώσιμες ακολουθίες όπου οι σωροί τους ντύνονται ενίοτε με γαμπριάτικα κοστούμια ή νυφικά.
Ένα ζωντανό πεδίο έρευνας
Ο συγγραφέας καταλήγει στο ότι η ερμηνεία του καβαφικού έργου είναι ένα ζωντανό πεδίο έρευνας που πλουτίζεται συνεχώς από τη φιλολογία και τις καβαφικές σπουδές. Για αυτό το σκοπό, στις σύγχρονες ερμηνευτικές προσεγγίσεις, είναι χρήσιμο να ανατρέχουμε όχι μόνο στα ποιήματα ή τα λίγα πεζά του Καβάφη, αλλά γενικότερα σε ό,τι έχει διασωθεί στο αρχείο του.
Ο νομικός αναγνωρίζει πως οι συνδέσεις της επιστήμης του δικαίου με τον Καβάφη είναι ακόμα σε πρώιμο στάδιο, ωστόσο, όπως γίνεται φανερό και από την παρούσα μελέτη, αποτελούν σίγουρα γόνιμο έδαφος με πολυεπίπεδες ερμηνευτικές δυνατότητες, αφού «το έργο του, η νομοθέτηση από τους "βαρβάρους", και αναρίθμητα ειδικότερα ζητήματα που απασχόλησαν τον δικό του και τον επόμενο αιώνα, αποτέλεσαν προτάγματα που ρυθμίστηκαν εντέλει από τη νομοθεσία» (σελ. 173-174).
Ας μην ξεχνάμε πως ο ίδιος ο Καβάφης, ακόμα κι αν έζησε στο πλαίσιο μιας σιωπηρής αστικής ανοχής που σχετιζόταν με την κοινωνική θέση της οικογένειάς του, έζησε και δημιούργησε, παρόλα αυτά, σε ένα κλίμα αντιφάσεων και επικρίσεων για την ταυτότητά του, στοιχείο που εκφράστηκε στο έργο του και στη χαρακτηριστική του μελαγχολία.
*Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Βασίλης Σωτηρόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1978. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω. Είναι επίσης συγγραφέας νομικών βιβλίων σχετικών με το δίκαιο της πληροφορίας. Τιμήθηκε με το βραβείο της Εταιρείας Διοικητικών Μελετών για το έργο «Το δίκαιο της περαιτέρω χρήσης πληροφοριών του δημόσιου τομέα» (2009).
Το 2012 εξελέγη με αυξημένη πλειοψηφία Συμπαραστάτης του Δημότη και της Επιχείρησης στον Δήμο Αθηναίων, ενώ τρία χρόνια αργότερα εξελέγη στην αντίστοιχη θέση στην Περιφέρεια Αττικής. Από το 2019 θητεύει ως αν. μέλος στην Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το 2021 τιμήθηκε, για το παρόν έργο, από την Ακαδημία Αθηνών, με το βραβείο Ιωάννη-Ίωνος Τσατσαρώνη.
