«Η αφήγηση της φιλοσοφίας» των Φώτη Τερζάκη και Τάκη Θεοδωρακέα – Χαρτογραφώντας την περιπέτεια των ιδεών και των εννοιών

Πρόσφατα κυκλοφόρησε, από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, το βιβλίο του Φώτη Τερζάκη, με τον Τάκη Ι. Θεοδωρακέα, Η αφήγηση της φιλοσοφίας. Μια κοινωνική ιστορία της δυτικής σκέψης – τόμος Α΄: Αρχαία φιλοσοφία. Έχουν ήδη προαναγγελθεί άλλοι δύο τόμοι -Νεότερη φιλοσοφία και Σύγχρονη φιλοσοφία- με τους οποίους θα ολοκληρωθεί αυτό το συγγραφικό εγχείρημα: συγγραφικό τόλμημα, στην πραγματικότητα, που ανάλογό του δεν έχει πραγματοποιηθεί εδώ και πολλές δεκαετίες από έλληνα συγγραφέα. Στις 510 σελίδες του ανά χείρας τόμου, σε τρεις μεγάλες ενότητες, ξετυλίγεται η ελληνική και λατινική σκέψη της αρχαιότητας, από την συγκρότηση του εννοιακού σκέπτεσθαι στην ιωνική πόλη μέχρι τη διαμόρφωση της χριστιανικής θεολογίας στο πρώιμο Βυζάντιο.

Ήδη από το προοίμιο του βιβλίου, τρία κεφάλαια που φαίνεται ότι έχουν σχεδιαστεί σαν εισαγωγή στην όλη εξιστόρηση της φιλοσοφίας, ο συγγραφέας αναπτύσσει βασικές έννοιες, αποσαφηνίζει τις σχέσεις/διαφορές μύθου (και τέχνης), θεολογίας, φιλοσοφίας και επιστήμης, και μας δίνει τα μεθοδολογικά κλειδιά της ανάγνωσής του. Η εστίαση στη δυτική σκέψη δεν προϋποθέτει μια οπτική πολιτισμικής υπεροχής, αλλά εντοπίζει με σαφήνεια τις ιδιαιτερότητες μιας ορισμένης πολιτισμικής διαδρομής την οποία έχει επιλέξει ως αντικείμενο μελέτης. Δεν υπάρχει αξιολογική ιεράρχηση· δεν είναι μια θριαμβευτική αφήγηση «προόδου» με απαρχή την αρχαία Ελλάδα. Αντίθετα, δίνεται έμφαση σε ρήξεις, μετατοπίσεις και ασυνέχειες, κρατώντας αποστάσεις τόσο από ελληνοκεντρικές εμμονές όσο και από τον μύθο της δυτικής ανωτερότητας, αποδομώντας οποιαδήποτε έννοια πολιτισμικής υπεροχής που θα πρόβαλλε μια ενιαία και αδιάσπαστη ουσία «Δύσης».

Ειδικότερα, στο δεύτερο κεφάλαιο του πρώτου μέρους με τίτλο «Το ενέργημα του φιλοσοφείν», ο Τερζάκης εκθέτει το είδος της διαλεκτικής μεθοδολογίας που θα εφαρμόσει μ’ επιτυχία στη συνέχεια στο ίδιο το υλικό του. Από τη λογική διάκριση των τύπων επιχειρηματολογίας περνάει στο επιστημολογικό πρόβλημα των σχέσεων του γενικού με το ειδικό, δηλαδή, των σχέσεων ανάμεσα στη φιλοσοφία και την εμπειρική κοινωνιοϊστορική έρευνα. Με δηλωμένη πρόθεση ν’ αποφύγει τις «συμπληγάδες της μεταφυσικής και του εμπειρισμού», προκρίνει το είδος του διαλεκτικού σκέπτεσθαι που μεσολαβεί αμοιβαία και αδιάκοπα το ειδικό με το γενικό και αντιστρόφως, συνδέοντας «το περιεχόμενο των εννοιών με τους ιστορικούς όρους της παραγωγής τους».

Ο συγγραφέας αποφεύγει τον ιδεαλιστικό μύθο της αυτονομίας των ιδεών.

Με τον τρόπο αυτόν η φιλοσοφία δεν συνιστά απλώς λογική ταξινόμηση, ούτε εμπειρική γενίκευση, αλλά μια κινούμενη σκέψη που πηγάζει από συγκεκριμένες ιστορικές πραγματικότητες κι εκβάλλει εκ νέου σε αυτές μετασχηματίζοντάς τες. Δηλώνει έτσι σαφώς μία φιλοσοφική θεσιληψία (που χαρακτηρίζει και όλο το προηγούμενο θεωρητικό έργο του Τερζάκη): ένα διπλό μέτωπο ενάντια στη μεταφυσική, από τη μία πλευρά, και στον θετικισμό, από την άλλη.

Η κοινωνία ως τοπίο που γεννά φιλοσοφικά συστήματα

Μια πρώτη, επιτροχάδην προσέγγιση του τόμου δείχνει ότι έχουμε στα χέρια μας ένα πολύπλοκα υφασμένο αφήγημα που συνιστά μια δυναμική και διευρυμένη οπτική του φιλοσοφικού σκέπτεσθαι, ακολουθώντας την τεθλασμένη πορεία των εννοιών και δείχνοντας την αμφίδρομη σχέση της σκέψης με τις υλικές, ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Αν κάτι τονίζεται ιδιαίτερα, είναι το κοινωνιολογικό συμφραζόμενο των ιδεών: η κοινωνία γίνεται το τοπίο που γεννά τα ίδια τα φιλοσοφικά συστήματα και τις έννοιες.

Ο συγγραφέας αποφεύγει τον ιδεαλιστικό μύθο της αυτονομίας των ιδεών. Επιλέγοντας την κοινωνική προσέγγιση, δείχνει ότι η μετάβαση «από τον μύθο στον λόγο» δεν είναι μια καθαρά λογική πρόοδος. Συνδέεται με την ανάδυση της πόλης-κράτους, τη γραφή, την αγορά, τις νέες μορφές δημόσιου βίου. Χωρίς να πέφτει στην παγίδα να παρουσιάσει τις ιδέες ως απλές «αντανακλάσεις» κοινωνικών δομών, αναδεικνύει την εσωτερική, λογική και μεθοδική τους ανάπτυξη. Υπογραμμίζει ταυτόχρονα τη σχέση σκέψης και εξουσίας, πολιτικής οργάνωσης, ταξικών ιεραρχιών, θεσμών και κοινωνικών μετασχηματισμών. Διευρύνει το φάσμα των πηγών και των ερμηνευτικών εργαλείων εξετάζοντας μικρότερες φιλοσοφικές σχολές, μεταβατικές μορφές, ρεύματα που γεφυρώνουν φιλοσοφία και θρησκεία.

Με τον τρόπο αυτό οι στοχαστές δεν απομονώνονται από το περιβάλλον τους – οι Προσωκρατικοί π.χ. αναδεικνύονται μέσ’ από τα εμπορικά δίκτυα του ιωνικού κόσμου, των πολιτικών μετασχηματισμών, της κρίσης της παραδοσιακής μυθολογικής κοσμοεικόνας

Αντί να περιορίζεται αποκλειστικά σε έργα όπως τα σωζόμενα αποσπάσματα των Προσωκρατικών, οι διάλογοι του Πλάτωνα, τα έργα του Αριστοτέλη κ.ο.κ., ενσωματώνει μυθολογικές και κοσμογονικές παραδόσεις, θρησκευτικά ρεύματα (ορφισμός, πυθαγορισμός, ερμητισμός κτλ.), κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της πόλης-κράτους όσο και της επερχόμενης αυτοκρατορίας. Αντλεί εξίσου από την κοινωνική ανθρωπολογία, την ιστορία των θρησκειών, την πολιτική ιστορία της αρχαιότητας. Με τον τρόπο αυτό οι στοχαστές δεν απομονώνονται από το περιβάλλον τους – οι Προσωκρατικοί π.χ. αναδεικνύονται μέσ’ από τα εμπορικά δίκτυα του ιωνικού κόσμου, των πολιτικών μετασχηματισμών, της κρίσης της παραδοσιακής μυθολογικής κοσμοεικόνας· οι ελληνιστικές φιλοσοφίες από την παρακμή του πολιτικού παραδείγματος, οι Νεοπλατωνικοί από το αυξανόμενο αίσθημα δυσφορίας μέσα στον ιστορικό κόσμο και την άνοδο μιας ελπίδας απολύτρωσης... Μας δείχνει προπαντός ότι η αρχαία σκέψη δεν γεννήθηκε σε κενό: ανασυγκροτεί μια εσωτερική λογική αλυσίδα που μαρτυρεί με ποιον τρόπο η αρχαία φιλοσοφία (όπως και η τέχνη) είναι μετασχηματισμός του ιερού.

Χρονολογική εξιστόρηση

Η δομή της εξιστόρησης είναι χρονολογική. Καλύπτει μεμονωμένους στοχαστές και σχολές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές προσωπικότητες, με σύντομες ιστορικές αναπλάσεις εποχών και θρησκειολογικές ή ανθρωπολογικές παρεκβάσεις όπου απαιτείται. Η οργάνωση του υλικού είναι μεθοδική και πολυεπίπεδη. Ορίζεται σε χρονική ακολουθία με έμφαση στις κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές. Στις πραγματεύσεις παρατηρούμε τρία αλληλοσυνδεόμενα επίπεδα: το χρονολογικό/ιστορικό, το θεματικό/ερμηνευτικό, και το μεθοδολογικό/κριτικό.

Ο Πλάτωνας, παραδείγματος χάριν, παρουσιάζεται ως στοχαστής βαθιά συνδεδεμένος με την κρίση της Αθηναϊκής δημοκρατίας: η αναζήτηση του «σταθερού όντος» αντανακλά μια εποχή αστάθειας.

Με τον τρόπο αυτόν ερμηνεύεται το γιατί και το πώς φιλοσοφικές ιδέες εμφανίζονται ή μεταβάλλονται σε συγκεκριμένα κοινωνικά περιβάλλοντα με διαφορετικά αξιακά και ιδεολογικά υπόβαθρα, ελισσόμενες μέσα στον ιστορικό χρόνο. Ο Πλάτωνας, παραδείγματος χάριν, παρουσιάζεται ως στοχαστής βαθιά συνδεδεμένος με την κρίση της Αθηναϊκής δημοκρατίας: η αναζήτηση του «σταθερού όντος» αντανακλά μια εποχή αστάθειας. Δίνει στη φιλοσοφία την αυτοσυνειδησία της καθώς κάνει αντικείμενο αναστοχασμού το ίδιο της το μέσον (την έννοια) και, ταυτόχρονα, με τις ιδέες του θεμελιώνει τη μεταφυσική παράδοση της Δύσης: εγκαθιδρύει μια ιεραρχική σύλληψη του κόσμου και κανονικοποιεί τον δυϊσμό, ως μεταφυσική προβολή της κοινωνικής σχέσης εξουσίας (της σχέσης άρχοντος/αρχομένου ή κυρίου/δούλου). Γίνεται απολύτως κατανοητό πώς η μεταφυσική της υπερβατικότητας φτάνει διαμεσολαβημένη έως την νεωτερικότητα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τη θεωρία του Αριστοτέλη.

Ο τελευταίος αυτός, θέλοντας να απορρίψει την υπερβατικότητα των ιδεών του Πλάτωνα, εισάγει αρχές όπως η κίνηση ως μετάβαση από το δυνάμει στο ενεργεία, οι αιτιώδεις αλληλουχίες στον εμπειρικό κόσμο, η τελεολογική δομή της φύσης. Ωστόσο, με τη θέση για το πρώτο κινούν ακίνητο αφήνει να παρεισδύσει μια μεταφυσική αρχή, που επιτρέπει στη μεν μεσαιωνική θεολογία να ταυτίσει το «πρώτο κινούν» με τον Θεό, στη δε νεωτερικότητα, αφαιρώντας κι αυτή την κορυφή, να οδηγηθεί σε μια μηχανιστική αιτιότητα και στην έλλειψη εγγενούς αυθορμησίας στη φύση.

Κριτική ανάλυση

Η διαφορά ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη δεν είναι απλώς μία φιλοσοφική διαφωνία, σύμφωνα με τον Τερζάκη· είναι μια θεμελιώδης διπολικότητα που καθορίζει την εξέλιξη της δυτικής σκέψης καθώς αυτή κινείται παλίνδρομα ανάμεσα στα δύο πρότυπα σκέψης που αντιπροσωπεύουν οι δύο στοχαστές. Κατά τον συγγραφέα, μια διαρκής ένταση λανθάνει στην προσεχή φιλοσοφία ανάμεσα στην αφηρημένη θεωρία και την εμπειρική γνώση, ένα αντιθετικό ζεύγμα που άλλοτε προκρίνει την αντικειμενικά υφιστάμενη μαθηματική δομή του Πλάτωνα και άλλοτε την εμπειρική έρευνα, ταξινόμηση και ανάλυση φαινομένων του Αριστοτέλη.

Ο συνδυασμός στοχαστικής και αφηγηματικής προσέγγισης με συστηματική θεωρία και ανάλυση, και με όλες τις αναγκαίες παραπομπές, καθιστούν το βιβλίο ιδεώδες εγχειρίδιο για τον σπουδαστή, αλλά και για όποιον επιθυμεί να μάθει

Σε όλη την πορεία της εξιστόρησης, το συγγραφικό υποκείμενο, ο Φ. Τερζάκης με τη σύμπραξη του Τ.Ι. Θεοδωρακέα, είναι παρόν ως ερμηνευτής και κριτικός οργανωτής του υλικού του, καθώς υπάρχει σαφής οπτική γωνία και οργάνωση σε συγκεκριμένη θεωρητική βάση. Αυτό είναι διακριτό: στις επιλογές έμφασης, στον τρόπο σύνδεσης φιλοσοφίας και κοινωνίας, στην αποφυγή ιδεαλιστικών διατυπώσεων, στην παρεμβατική ερμηνεία. Ακολουθώντας κριτική κι ερμηνευτική πορεία, οργανώνει το υλικό σε νοητικά σχήματα και αναδεικνύει κρυμμένες δομές και ιδεολογίες. Δεν υπόκειται εδώ καμία ιστορική τελεολογία – π.χ. η μετάβαση από τον μύθο στον λόγο δεν εμφανίζεται ως θρίαμβος του ορθολογισμού αλλά ως κοινωνικός μετασχηματισμός με αμφίρροπες σημασίες.

Μια πλήρως χαρτογραφημένη περιπέτεια των εννοιών

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας είναι απλή, κατανοητή, αλλά ακριβής. Συνδυάζει την ορολογική αποσαφήνιση με οιονεί λογοτεχνική αφήγηση. Αξιοποιούνται αφηγηματικά στοιχεία (στα οποία έχει μαθητεύσει, προφανώς, με τη συγγραφική του θητεία στην ταξιδιωτική πρόζα) που κάνουν την ιστορία της φιλοσοφίας συνεκτική, γλαφυρή και ζωντανή. Παρεμβάλλονται ρητορικά ερωτήματα που εμπλέκουν τον αναγνώστη και τον κινητοποιούν. Υπάρχει σε κάθε επιμέρους πραγμάτευση αρχή, μέση και κατάληξη και σύνδεση εννοιών, ατομικών κινήτρων και ιστορίας. Χρησιμοποιούνται παραδείγματα και αναλύονται διεξοδικά τα έργα των φιλοσόφων.

Αντίθετα, έχουμε μπροστά μας μια πλήρως χαρτογραφημένη περιπέτεια των εννοιών μέσα σε ένα επιμελώς σκιαγραφημένο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτισμικό τοπίο.

Με την παρακολούθηση της εξέλιξης των ιδεών εντός πολιτισμικού και ιστορικού πλαισίου προετοιμάζεται σχεδόν φυσικά η συνέχεια στους δύο επόμενους τόμους. Ο συνδυασμός στοχαστικής και αφηγηματικής προσέγγισης με συστηματική θεωρία και ανάλυση, και με όλες τις αναγκαίες παραπομπές, καθιστούν το βιβλίο ιδεώδες εγχειρίδιο για τον σπουδαστή, αλλά και για όποιον επιθυμεί να μάθει και να στοχαστεί χωρίς να αισθάνεται ότι υστερεί σε φιλοσοφική επάρκεια. Αντίθετα, έχουμε μπροστά μας μια πλήρως χαρτογραφημένη περιπέτεια των εννοιών μέσα σε ένα επιμελώς σκιαγραφημένο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτισμικό τοπίο. Από έναν συγγραφέα που είναι συνεπής ερμηνευτής κι όχι καταγραφέας – που δίνει, τελικά, στον αναγνώστη την σκυτάλη για να ταξιδέψει κριτικά στο ταξίδι των ιδεών.

*Η ΕΛΣΑ ΛΙΑΡΟΠΟΥΛΟΥ είναι φιλόλογος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τους συγγραφείς

Ο Φώτης Τερζάκης γεννήθηκε στις 17 Οκτωβρίου 1959 στην Πάτρα. Παρακολούθησε μαθήματα κινηματογράφου και, σε συνεργασία με φίλους, οργάνωσε έναν χώρο αυτοσχεδιαζόμενης μουσικής στην Πάτρα. Το 1982 ίδρυσε στην Αθήνα τις εκδόσεις Praxis τις οποίες διηύθυνε ώς το 1990, ενώ από το 1990 ώς το 1994 υπήρξε συνεργάτης των εκδόσεων Πρίσμα· από το 1998 ως το 2004 σχεδίαζε και επιμελείτο τη σειρά «Ιστάρ. Ανθρωπολογία της Σεξουαλικότητας» στις εκδόσεις Οξύ, και από το 2007 σχεδιάζει τη σειρά «Ιανός. Πολιτισμικές Διασταυρώσεις» στις εκδόσεις Futura.

Έχει εργαστεί ερευνητικά, στα πλαίσια σεμιναρίων, σε ποικίλους τομείς των επιστημών του ανθρώπου (φιλοσοφία, πολιτική ψυχολογία, ομαδική ανάλυση και κοινωνική ανθρωπολογία). Από το 1992 ώς το 2001 συνδιοργάνωνε το ανεξάρτητο Θρησκειολογικό Σεμινάριο που το 1997 οδήγησε στη δημιουργία της Εταιρείας Θρησκειολογικών Ερευνών, και ήταν από τους βασικούς συντάκτες του Θρησκειολογικού Λεξικού στις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα. Από το 2005 έχει ιδρύσει το «Κέντρο Διαπολιτισμικών Σπούδων», όπου διδάσκει φιλοσοφία, αισθητική και συγκριτική θρησκειολογία. Έχει δημοσιεύσει εκτεταμένο αριθμό δοκιμίων και κριτικών σε πολλά έντυπα και κατά περιόδους έχει συνεργαστεί ως βιβλιοκριτικός με τις εφημερίδες Ελευθεροτυπία, Καθημερινή και Αυγή και με το περιοδικό Διαβάζω.

Εκτός από το προσωπικό δοκιμιογραφικό του έργο, έχει παρουσιάσει μεγάλο αριθμό μεταφράσεων· επίσης, έχει διδάξει μετάφραση φιλοσοφίας στο Αγγλικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης (ΕΚΕΜΕΛ). 

Ο Τάκης Ι. Θεοδωρακέας γεννήθηκε το 1963 στην Αθήνα. Αποφοίτησε το 1986 από το Τμήμα Μαθηματικών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ). Το 2008 απέκτησε μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών στην Στατιστική Ανάλυση Ηχοτοπίων από το Τμήμα Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Εργάστηκε ως καθηγητής Μαθηματικών στην Ιδιωτική Εκπαίδευση και από το 1994 ως τον Σεπτέμβριο του 2025 στη Σιβιτανίδειο Δημόσια Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων (ΣΔΣΤΕ). Έχει παρακολουθήσει μεταπτυχιακά μαθήματα αρχαίας και νεότερης φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Bristol. έχει επίσης λάβει μέρος σε έναν αριθμό σεμιναρίων φιλοσοφίας, ψυχανάλυσης και κοινωνικής ανθρωπολογίας.