«Απελευθέρωση των ζώων τώρα!» του Πίτερ Σίνγκερ (κριτική) – Η Βίβλος των σύγχρονων κινημάτων για τα δικαιώματα των ζώων

Το Απελευθέρωση των ζώων τώρα! (2023) του Πίτερ Σίνγκερ αποτελεί τη δεύτερη, αναθεωρημένη έκδοση του κλασικού έργου του Η απελευθέρωση των ζώων (1975), το οποίο δικαίως θεωρείται το επιδραστικότερο βιβλίο που έχει γραφτεί ποτέ για την ηθική απέναντι στα ζώα. Χαρακτηρισμένο ως η «βίβλος» του κινήματος για τα δικαιώματα και την ευημερία τους, το έργο υπήρξε καθοριστικό για την ανάδυση μιας ολόκληρης γενιάς ακτιβιστών, για την καλλιέργεια μιας νέας ευαισθητοποίησης σχετικά με την κακομεταχείριση των ζώων και για την αμφισβήτηση παγιωμένων αντιλήψεων, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο σε έναν εκτεταμένο, παγκόσμιο διάλογο γύρω από τη θέση τους στον ηθικό μας ορίζοντα.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οκτάνα, σε μετάφραση του Σταύρου Καραγεωργάκη και με την επιστημονική επιμέλεια της Ευγενίας Γραμματικοπούλου. Η ελληνική έκδοση ξεχωρίζει για την προσεγμένη γλώσσα και την επιστημονική ακρίβεια, καθιστώντας το έργο προσιτό στους αμύητους και ταυτόχρονα πιστό στο πρωτότυπο. Η νέα έκδοση δεν αποτελεί απλώς μια μικρή αναθεώρηση, αλλά είναι σε μεγάλο βαθμό ένα νέο βιβλίο.

Ο Σίνγκερ σημειώνει ότι τα δύο τρίτα του περιεχομένου είναι εντελώς καινούρια. Οι ενότητες για την έρευνα σε ζώα και τη βιομηχανική κτηνοτροφία έχουν ξαναγραφτεί πλήρως ώστε να αντικατοπτρίζουν νέες, συχνά πιο ανησυχητικές πραγματικότητες. Το Απελευθέρωση των ζώων τώρα! ενσωματώνει νέα επιστημονικά δεδομένα που επιβεβαιώνουν ότι ζώα όπως τα ψάρια, τα χταπόδια και ορισμένα καρκινοειδή (καβούρια, αστακοί, γαρίδες, καραβίδες) διαθέτουν την ικανότητα να αισθάνονται, ενισχύοντας έτσι το επιχείρημα υπέρ της συμπερίληψής τους στην ηθική μας μέριμνα. Η νέα έκδοση τοποθετεί τις περιβαλλοντικές συνέπειες της κτηνοτροφίας στο επίκεντρο, συζητώντας τον ρόλο της στην κλιματική αλλαγή, στους κινδύνους πανδημιών και στην υποβάθμιση των οικοσυστημάτων. Υπάρχει πιο διευρυμένη παγκόσμια οπτική, με έμφαση σε περιοχές όπως η Κίνα, που τη δεκαετία του 1970 είχαν μικρό ρόλο, αλλά σήμερα κυριαρχούν στη βιομηχανική κτηνοτροφία και στη χρήση ζώων για έρευνα. Ο Σίνγκερ εξετάζει τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις και διαπιστώνει την πρόοδο στην ευζωία των ζώων, ιδίως στην ΕΕ και σε τμήματα των ΗΠΑ, αλλά και το χάσμα ανάμεσα σε φαινομενικά θετικές πολιτικές και την πραγματική αλλαγή. Η νέα έκδοση περιλαμβάνει πρόλογο του Ισραηλινού ιστορικού και συγγραφέα Γιούβαλ Νώε Χαράρι (Yuval Noah Harari) και εμπλουτίζεται με συνταγές για μια βίγκαν διατροφή, σε αντίθεση με την πρώτη, όπου η έμφαση περιοριζόταν στην αποφυγή του κρέατος.

Ο πόνος των ζώων 

Το πρώτο κεφάλαιο θέτει τα φιλοσοφικά θεμέλια του βιβλίου, υποστηρίζοντας ότι η ίδια ηθική αρχή που θεμελιώνει την ανθρώπινη ισότητα μας υποχρεώνει να επεκτείνουμε την ηθική μέριμνα και στα ζώα. Αυτό συνεπάγεται την απόρριψη του ειδισμού (speciesism) -της προκατάληψης ή της μεροληπτικής εύνοιας προς τα μέλη του ανθρώπινου είδους έναντι άλλων ειδών- και την αναγνώριση της ικανότητας των ζώων να αισθάνονται πόνο ως βασικού κριτηρίου για την απόδοση ηθικού καθεστώτος. Η κεντρική του θέση είναι ότι η ισότητα δεν σημαίνει πανομοιότυπη μεταχείριση, αλλά ίση εκτίμηση συμφερόντων. Οι άνθρωποι δεν είναι όλοι ίδιοι σε ικανότητες ή χαρακτηριστικά, αλλά τα συμφέροντά τους πρέπει να μετρούν το ίδιο. Η ίδια αρχή ισχύει και για τα ζώα: εκεί όπου έχουν συμφέροντα (π.χ. να μην υποφέρουν), αυτά πρέπει να λαμβάνονται εξίσου σοβαρά υπόψη.

Η ικανότητα ενός όντος να βιώνει πόνο και ευχαρίστηση αποτελεί το μόνο έγκυρο κριτήριο για την ηθική αξιολόγηση των πράξεών μας απέναντί του.

Ο Σίνγκερ παρουσιάζει την ωφελιμιστική θεώρηση φιλοσόφων όπως οι Τζέρεμι Μπένθαμ, Τζον Στιούαρτ Μιλ και Χένρι Σίντγκουικ, καταλήγοντας στην περίφημη διατύπωση του Μπένθαμ: «Το ερώτημα δεν είναι αν συλλογίζονται ούτε αν μιλούν αλλά αν υποφέρουν» (σ. 31). Η ικανότητα ενός όντος να βιώνει πόνο και ευχαρίστηση αποτελεί το μόνο έγκυρο κριτήριο για την ηθική αξιολόγηση των πράξεών μας απέναντί του. Έτσι, καταδικάζει τον ειδισμό, δηλαδή την προκατάληψη που προνομιακά ευνοεί το ανθρώπινο είδος εις βάρος των υπόλοιπων, όπως ακριβώς ο ρατσισμός και ο σεξισμός προωθούν τα συμφέροντα μίας ομάδας εις βάρος των άλλων. Επισημαίνει, μάλιστα, ότι το επιχείρημα περί «ανωτερότητας» των ανθρώπων λόγω λογικής ή γλώσσας θα σήμαινε ότι και τα βρέφη ή τα άτομα με βαριές νοητικές αναπηρίες θα έπρεπε να αποκλείονται από την ηθική μέριμνα, κάτι που απορρίπτεται από όλους. 

Το κεφάλαιο καταλήγει ότι ο πόνος των ζώων πρέπει να μετρά όσο και ο πόνος των ανθρώπων, σε αντίστοιχη ένταση. Οι πρακτικές εκμετάλλευσης των ζώων (για τροφή, πειράματα, ένδυση, ψυχαγωγία κ.ά.) προκαλούν μαζικό και αδικαιολόγητο πόνο, αφού εξυπηρετούν πολύ πιο ασήμαντα ανθρώπινα συμφέροντα. Η θανάτωσή τους, ωστόσο, αποτελεί ξεχωριστό ηθικό ζήτημα, καθώς δεν αφορά μόνο την εμπειρία του πόνου αλλά και τη ματαίωση όλων εκείνων των προσδοκιών και δυνατοτήτων που ένα ον θα μπορούσε να πραγματώσει στο μέλλον. Για όντα όμως που στερούνται νοητικών ικανοτήτων (π.χ. φυτά ή δέντρα) ο θάνατος δεν έχει την ίδια διάσταση απώλειας, γιατί αυτά τα όντα δεν έχουν συνείδηση του εαυτού τους ως όντα με μέλλον (σ. 58).

Τα επιστημονικά πειράματα 

Το δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου ασχολείται με τη χρήση ζώων στα επιστημονικά πειράματα αμφισβητώντας την ηθική και επιστημονική τους βάση. Ο Σίνγκερ ξεκινά παρουσιάζοντας το εύρος του προβλήματος: εκτιμάται ότι παγκοσμίως χρησιμοποιούνται περίπου 200 εκατομμύρια ζώα τον χρόνο για έρευνα. Αποδεικνύει ότι η χρήση ζώων σε ψυχολογικά και ιατρικά πειράματα δεν είναι ούτε απαραίτητη ούτε επιστημονικά αξιόπιστη. Οι περισσότερες μελέτες παράγουν αμφίβολα ή άχρηστα αποτελέσματα, ενώ προκαλούν ανείπωτο πόνο. Ο Σίνγκερ καλεί σε μια ριζική αναθεώρηση της έρευνας, υποστηρίζοντας ότι ο πόνος των ζώων δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από τόσο περιορισμένα ή αμφίβολα οφέλη για τον άνθρωπο.

Ο Σίνγκερ τονίζει ότι η εκμετάλλευση ζώων για τροφή υπερβαίνει αριθμητικά κάθε άλλη μορφή κακοποίησης.

Το εκτενές τρίτο κεφάλαιο αποκαλύπτει με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες πώς η βιομηχανική κτηνοτροφία προκαλεί τεράστιο, συστηματικό και αδικαιολόγητο πόνο σε δισεκατομμύρια ζώα κάθε χρόνο. Η φθηνή τιμή του κρέατος βασίζεται στον θεσμοθετημένο βασανισμό τους, ενώ η κοινωνία παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανενημέρωτη ή παραπλανημένη. Στις ΗΠΑ, κάθε χρόνο σφαγιάζονται περίπου 9,7 δισεκατομμύρια ζώα (αγελάδες, γουρούνια, κότες, γαλοπούλες, πάπιες, πρόβατα). Παγκοσμίως, ο αριθμός ξεπερνά τα 83 δισεκατομμύρια σπονδυλωτά. Ο Σίνγκερ τονίζει ότι η εκμετάλλευση ζώων για τροφή υπερβαίνει αριθμητικά κάθε άλλη μορφή κακοποίησης. Υπογραμμίζει ότι το φαγητό μας είναι η πιο άμεση και καθοριστική επαφή με τη μαζικότερη μορφή εκμετάλλευσης ζώων, και επομένως εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη δυνατότητα για αλλαγή.

Η ρομαντική εικόνα του αγροκτήματος με ζώα να βόσκουν ελεύθερα στα λιβάδια δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα της βιομηχανικής κτηνοτροφίας. Εκεί, τα ζώα αντιμετωπίζονται ως απλές «μηχανές» παραγωγής φθηνής τροφής, με τις αποφάσεις να καθοδηγούνται αποκλειστικά από τη λογική της μείωσης του κόστους και της μεγιστοποίησης του κέρδους. Ο Σίνγκερ περιγράφει τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης διαφόρων ειδών (κοτόπουλα, γαλοπούλες, γουρούνια, αγελάδες, ψάρια ιχθυοκαλλιεργειών), καθώς και τις επώδυνες πρακτικές εκτροφής που τους επιβάλλονται. Υποστηρίζει ότι η αποφυγή προϊόντων βιομηχανικής εκτροφής είναι το ελάχιστο ηθικό βήμα που πρέπει να κάνει κάθε καταναλωτής. Το μποϊκοτάζ της βιομηχανικής κτηνοτροφίας ασκεί άμεση πίεση στη ζήτηση, άρα και στον αριθμό των ζώων που εκτρέφονται. Ένας χορτοφάγος γλιτώνει από τον θάνατο κατά μέσο όρο 105 σπονδυλωτά τον χρόνο.

Στο τέταρτο κεφάλαιο, ο Σίνγκερ περνά στην αναζήτηση τρόπων να ζήσουμε με συνέπεια χωρίς ειδισμό. Υποστηρίζει ότι η απόρριψη του ειδισμού δεν είναι μόνο ηθικά αναγκαία αλλά και πρακτικά εφικτή, με πρόσθετα οφέλη για την ανθρώπινη υγεία και τον πλανήτη. Παρουσιάζει στοιχεία ότι οι φυτικές δίαιτες είναι διατροφικά επαρκείς. Αναφέρεται σε μελέτες, όπως της EAT-Lancet Commission, που δείχνουν ότι η αυξημένη κατανάλωση φυτικών τροφών μειώνει τον κίνδυνο καρδιοπάθειας, διαβήτη και πρόωρου θανάτου (σσ. 286-88).

Τεράστιες εκτάσεις δασών, όπως στον Αμαζόνιο, καταστρέφονται για να δημιουργηθούν βοσκοτόπια ή για την καλλιέργεια σόγιας που χρησιμοποιείται κυρίως ως ζωοτροφή. Αυτό οδηγεί σε απώλεια οικοτόπων και εξαφάνιση ειδών.

Σύμφωνα με τον Σίνγκερ, οι περιβαλλοντικές συνέπειες της κτηνοτροφίας είναι εκτεταμένες και σοβαρές. Η απόρριψη της κτηνοτροφίας είναι κρίσιμη για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, τη μείωση της αποψίλωσης των δασών και τη διατήρηση των υδάτινων πόρων και της βιοποικιλότητας. Η κτηνοτροφία συμβάλλει σημαντικά στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, κυρίως μεθανίου (από τα μηρυκαστικά) και υποξειδίου του αζώτου (από τα λιπάσματα και τα απόβλητα). Οι εκπομπές αυτές είναι συγκρίσιμες με εκείνες του τομέα των μεταφορών. Τεράστιες εκτάσεις δασών, όπως στον Αμαζόνιο, καταστρέφονται για να δημιουργηθούν βοσκοτόπια ή για την καλλιέργεια σόγιας που χρησιμοποιείται κυρίως ως ζωοτροφή. Αυτό οδηγεί σε απώλεια οικοτόπων και εξαφάνιση ειδών. Η παραγωγή κρέατος είναι εξαιρετικά αναποτελεσματική, αφού χρειάζονται πολλαπλάσια ποσά καλλιεργειών, νερού και ενέργειας για να «παραχθεί» ζωική πρωτεΐνη σε σχέση με τη φυτική, κάτι που αυξάνει την παγκόσμια διατροφική ανισότητα. Τα απόβλητα των εντατικών μονάδων (κοπριά, χημικά, αντιβιοτικά) μολύνουν τα ποτάμια, τις λίμνες και τα υπόγεια ύδατα. Οι βιομηχανικές φάρμες ευνοούν τη μετάδοση ζωονοσογόνων ιών (όπως η γρίπη των πτηνών και των χοίρων), επιτείνοντας τον παγκόσμιο κίνδυνο πανδημιών.

Ως έναν ακόμη πρακτικό δρόμο προς τα εμπρός, ο Σίνγκερ επισημαίνει την άνοδο των φυτικών και καλλιεργημένων εναλλακτικών του κρέατος. Οι πρώτες περιλαμβάνουν προϊόντα φυτικής προέλευσης που μιμούνται τη γεύση και τη θρεπτική αξία του ζωικού κρέατος (π.χ. μπιφτέκια σόγιας ή μπιζελιού), ενώ οι δεύτερες βασίζονται στην τεχνολογία της κυτταρικής καλλιέργειας, παράγοντας κρέας χωρίς τη θανάτωση ζώων. Παράλληλα, αναφέρει την ταχεία ανάπτυξη της αγοράς βίγκαν προϊόντων, όπως γαλακτοκομικά υποκατάστατα, η οποία δείχνει ότι οι καταναλωτές είναι όλο και πιο πρόθυμοι να υιοθετήσουν εναλλακτικές λύσεις. Για τον Σίνγκερ, αυτές οι εξελίξεις ενισχύουν τη δυνατότητα μιας μαζικής στροφής σε πρακτικές διατροφής που μειώνουν δραστικά την εκμετάλλευση των ζώων (σσ. 385-87).

Οι ρίζες του ειδισμού

Στο πέμπτο κεφάλαιο, ο Σίνγκερ παρουσιάζει μια ιστορική επισκόπηση της ιδεολογίας του ειδισμού. Τονίζει ότι, για να τερματιστεί η ανθρώπινη τυραννία εις βάρος των ζώων, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε από πού πηγάζει. Εξετάζει πώς οι μεγάλες παραδόσεις της Δύσης -η εβραϊκή, η ελληνική, η χριστιανική, η αναγεννησιακή και εκείνη του Διαφωτισμού- διαμόρφωσαν την ιδέα ότι η ανθρώπινη κυριαρχία στα ζώα είναι «φυσική» και «αυτονόητη». Ο Σίνγκερ τονίζει ότι η ίδια πορεία που ακολούθησε η σκέψη για τα δικαιώματα των σκλάβων και των γυναικών μπορεί να επεκταθεί και στα ζώα, αν αποκαλύψουμε τις ιστορικές ρίζες της προκατάληψης.

Οι δημόσιες συζητήσεις για τον βίγκαν τρόπο ζωής, τα φυτικά και καλλιεργημένα κρέατα και τους δεσμούς μεταξύ κτηνοτροφίας και κλιματικής κρίσης είναι πλέον εκτεταμένες.

Το έκτο κεφάλαιο ασχολείται με τις ενστάσεις που προβάλλονται απέναντι στην απελευθέρωση των ζώων, με τις κοινωνικές και ψυχολογικές στρατηγικές που συντηρούν τον ειδισμό, καθώς και με την πρόοδο που έχει γίνει ώστε να ξεπεραστούν αυτές οι αντιστάσεις. Ο Σίνγκερ κλείνει με μια προσεκτικά αισιόδοξη νότα. Από το 1975 που γράφτηκε το Η απελευθέρωση των ζώων, οι οργανώσεις υπέρ των ζώων πέρασαν από το περιθώριο στο κέντρο του δημόσιου λόγου. Εκστρατείες πέτυχαν απαγορεύσεις εκτροφής γούνας, δεσμεύσεις για αυγά από κότες εκτός βιομηχανικών κλουβιών και περιορισμούς στη χρήση ζώων σε πειράματα. Οι δημόσιες συζητήσεις για τον βίγκαν τρόπο ζωής, τα φυτικά και καλλιεργημένα κρέατα και τους δεσμούς μεταξύ κτηνοτροφίας και κλιματικής κρίσης είναι πλέον εκτεταμένες. Επίσης, σε αντίθεση με το 1975, σήμερα πολλοί κορυφαίοι φιλόσοφοι από διαφορετικές παραδόσεις -ωφελιμιστές, θεωρητικοί των δικαιωμάτων, φεμινιστές, καντιανοί, υποστηρικτές της θεωρίας των δυνατοτήτων- συμφωνούν ότι ο ειδισμός είναι αδικαιολόγητος και ότι χρειάζεται ριζική αλλαγή στις σχέσεις ανθρώπου-ζώου. Ωστόσο, η πράξη υπολείπεται ακόμη πολύ της θεωρίας.

Ο Σίνγκερ αρνείται ότι τα φυτά και τα δέντρα έχουν ηθικό καθεστώς συγκρίσιμο με των ζώων, αφού είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν μπορούν να υποφέρουν. Το ηθικό μας ενδιαφέρον πρέπει να παραμείνει επικεντρωμένο στα αισθανόμενα όντα. Αν και τα φυτά και τα δέντρα παρουσιάζουν περίπλοκες αντιδράσεις (ηλεκτρικά και χημικά σήματα, προσαρμοστικές συμπεριφορές), αυτό δεν αποδεικνύει συνείδηση ή εμπειρία πόνου. Ακόμη κι αν αποδεικνυόταν ότι τα φυτά μπορούν να πονέσουν, ο πόνος τους θα ήταν πολύ λιγότερο έντονος από εκείνον των ζώων (ιδίως των σπονδυλωτών). Επομένως, το καθήκον μας θα ήταν να ελαχιστοποιήσουμε τον συνολικό πόνο τρώγοντας φυτά αντί για ζώα. Άλλωστε, οι κρεατοφάγοι καταστρέφουν πολύ περισσότερα φυτά έμμεσα (για ζωοτροφές) απ’ ό,τι οι βίγκαν.

Μια νέα ιεραρχία 

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο Σίνγκερ παραμένει δεσμευμένος σε μια αισθησιοκεντρική αντίληψη: αναγνωρίζει ηθική αξία μόνο στα όντα που αισθάνονται. Αυτό σημαίνει ότι μορφές ζωής όπως τα φυτά, τα δέντρα, τα οικοσυστήματα ή οι μικροοργανισμοί δεν έχουν παρά έμμεση σημασία, στο μέτρο που επηρεάζουν την ευημερία των αισθανόμενων όντων. Έτσι, ενώ ο Σίνγκερ αποδομεί την ανθρωποκεντρική ιεράρχηση που εξυψώνει τον άνθρωπο έναντι των ζώων, στην πράξη εισάγει μια νέα ιεραρχία μεταξύ αισθανόμενων και μη αισθανόμενων όντων.

Ο Σίνγκερ αρνείται την ιδέα ότι τα φυτά έχουν «βούληση για ζωή» ή ότι «επιδιώκουν» το καλό τους.

Ο Σίνγκερ δεν δέχεται ότι η ίδια η ζωή από μόνη της αποτελεί αυταξία και ως τέτοια οφείλουμε να τη σεβόμαστε. Ο Αλσατός θεολόγος, μουσικός, φιλόσοφος και γιατρός Άλμπερτ Σβάιτσερ (Albert Schweitzer, 1875-1965) ισχυριζόταν ότι κάθε μορφή ζωής έχει «βούληση για ζωή»,¹ ενώ ο Αμερικανός φιλόσοφος Πωλ Τέιλορ (Paul Taylor, 1923-2015) υποστηρίζει ότι κάθε οργανισμός «επιδιώκει το δικό του καλό με τον δικό του μοναδικό τρόπο».² Ο Σίνγκερ αρνείται την ιδέα ότι τα φυτά έχουν «βούληση για ζωή» ή ότι «επιδιώκουν» το καλό τους. Υποστηρίζει ότι αυτή η γλώσσα είναι μεταφορική και εκλαμβάνεται λανθασμένα ως κυριολεκτική. Μερικές φορές περιγράφουμε τα φυτά σαν να «αναζητούν το φως» ή να «αγωνίζονται να επιβιώσουν», αλλά στην πραγματικότητα δεν έχουν συνείδηση ούτε προθετικότητα.

Όροι όπως «επιδίωξη», «βούληση» ή «επιθυμία» προϋποθέτουν αυτενεργούς δρώντες με εσωτερική, υποκειμενική εμπειρία, κάτι που τα φυτά δεν διαθέτουν. Αν δεχτούμε ότι κι αυτά «αγωνίζονται για τη ζωή» μόνο και μόνο επειδή η ανάπτυξή τους περιγράφεται με όρους σκοπού, τότε με την ίδια λογική θα μπορούσαμε να πούμε ότι ένα ποτάμι «αγωνίζεται» να φτάσει στη θάλασσα ή ότι ένας κατευθυνόμενος πύραυλος «επιδιώκει» τον στόχο του. Όμως, είναι σαφές ότι τα ποτάμια και οι πύραυλοι δεν έχουν υποκειμενικές εμπειρίες ούτε προθέσεις· απλώς υπακούουν σε φυσικούς νόμους. Αφού τα φυτά δεν έχουν συνείδηση, η ανάπτυξη και η συμπεριφορά τους μπορούν να εξηγηθούν πλήρως με φυσικές διεργασίες (βιολογία, χημεία, φυσική). Τα φυτά αναπτύσσονται και ανταποκρίνονται σε ερεθίσματα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι «θέλουν» κάτι ή ότι «επιδιώκουν» το καλό τους με ηθικά σημαντικό τρόπο. Μόνο τα όντα με συνειδητές εμπειρίες έχουν συμφέροντα που μετρούν ηθικά. Χωρίς συνείδηση, δεν υπάρχει ηθική υποκειμενικότητα: ούτε πόνος ούτε ευχαρίστηση ούτε επιθυμία ή βούληση.³

Έτσι, για τον Σίνγκερ δεν υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές ανάμεσα σε φυτά, ποτάμια ή ακόμη και κατευθυνόμενους πυραύλους, καθώς όλα ανάγονται σε απλές φυσικοχημικές διεργασίες. Στο πλαίσιο της δυαδικής ιεραρχικής του διάκρισης ανάμεσα σε αισθανόμενα και μη αισθανόμενα όντα, τα συνειδητά όντα που διαθέτουν εμπειρίες ξεχωρίζουν από τις άψυχες διαδικασίες της φύσης. Η καρτεσιανή τομή μεταξύ ανθρώπων και «ζώων-μηχανών» μετασχηματίζεται εδώ: τα ζώα εντάσσονται στην πλευρά των αισθανόμενων, ενώ το υπόλοιπο της έμβιας φύσης υποβιβάζεται στο επίπεδο των άψυχων «μηχανών». Γράφει ο Σίνγκερ στο βιβλίο του Πρακτική φιλοσοφία:

«Υπάρχουν σημαντικές δια­φορές μεταξύ των έμβιων όντων και των μηχανών που σχε­διάζει ο άνθρωπος. Ωστόσο, στην περίπτωση τόσο των φυ­τών, όσο και των μηχανών, εί­ναι δυνατόν να δοθεί μια εξή­γηση που βασίζεται μόνον στη φυσική σε σχέση με ό,τι κάνει ένας οργανισμός ή μια μηχανή· και στην περίπτωση που απουσιάζει η συνείδηση, δεν υπάρχει κανένας καλός λόγος να σεβόμαστε περισσότερο τις φυσικές διεργασίες που διέπουν την ανάπτυξη και τη φθορά των έμβιων όντων, από ότι αυτές που διέπουν τα μη-έμβια όντα».⁴

Προς υπεράσπιση των φυτών 

Η εξομοίωση των φυτών με ποτάμια ή πυραύλους, όπως προτείνει ο Σίνγκερ, παραβλέπει ότι οι οργανισμοί αποτελούν αυτοοργανωμένα συστήματα και όχι αδρανή ύλη. Ένα φυτό ή δέντρο, όπως κάθε άλλος οργανισμός -αισθανόμενος ή μη- είναι ένα αυθόρμητο, αυτοσυντηρούμενο σύστημα που διατηρεί και αναπαράγει τον εαυτό του. Όπως σημειώνει ο Αμερικανός φιλόσοφος Χολμς Ρόλστον Γ΄ (Holmes Rolston III), ένα δέντρο «μεγαλώνει, αναπαράγεται, επουλώνει τις πληγές του και αντιστέκεται στον θάνατο».⁵ Με αυτόν τον τρόπο υπερασπίζεται την ύπαρξή του, είτε η υπεράσπιση αυτή γίνεται συνειδητά είτε μέσω βιολογικών διαδικασιών. Τα φυτά και γενικότερα οι οργανισμοί έχουν μια εγγενή δυναμική αυτοσυντήρησης και άρα μια μορφή αξίας που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις ανθρώπινες προβολές ή χρήσεις. Η ίδια η ζωή αποτελεί ένα είδος προσανατολισμού προς τη συνέχιση της ύπαρξης. Τα φυτά έχουν «συμφέροντα» (να συνεχίσουν να ζουν, να αναπαραχθούν), ανεξάρτητα από το αν έχουν υποκειμενική εμπειρία ή όχι, και άρα δικαιούνται κάποιου τύπου ηθικής μέριμνας, έστω κι αν δεν αισθάνονται.

Ακόμη κι αν δεχθούμε ότι το φυτό στο μπαλκόνι μας στερείται την ικανότητα να αισθάνεται, η παραμέλησή του συνεπάγεται την καταστροφή μιας ζωής με εγγενή οντολογική πορεία ανάπτυξης, αυτοσυντήρησης και αναπαραγωγής. Η ηθική αξιολόγηση της πράξης δεν χρειάζεται να θεμελιωθεί αποκλειστικά στο κριτήριο της ικανότητας για αίσθηση (όπως προτείνει ο Σίνγκερ), αλλά μπορεί να εδράζεται στην υποχρέωση φροντίδας που προκύπτει από την τρωτότητα του οργανισμού και την εξάρτησή του από ανθρώπινες πρακτικές για να συνεχίσει να υπάρχει. Η αμέλεια ποτίσματος, για παράδειγμα, δεν συνιστά απλώς πρακτική αδιαφορία, αλλά πράξη που θέτει σε κίνδυνο και τελικά ακυρώνει τη βιολογική ύπαρξη του φυτού, καθιστώντας μας καταστροφείς του.

Όμως, η πραγματικότητα της ζωής αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: η ίδια η επιβίωση είναι αξεδιάλυτα συνδεδεμένη με τη θυσία άλλων μορφών ζωής.

Ο Σίνγκερ φαίνεται να διατηρεί την ελπίδα μιας «καθαρής» ηθικής στάσης, όπου ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει χωρίς να προκαλεί άσκοπη βία, μειώνοντας δραστικά την εμπλοκή του στην καταστροφή άλλων ζωών (με τη βίγκαν διατροφή ή αποφεύγοντας την εκμετάλλευση). Όμως, η πραγματικότητα της ζωής αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: η ίδια η επιβίωση είναι αξεδιάλυτα συνδεδεμένη με τη θυσία άλλων μορφών ζωής. Ακόμη και η αυστηρότερη βίγκαν πρακτική συνεπάγεται την απώλεια φυτών, μικροοργανισμών, οικοσυστημάτων που μετασχηματίζονται για να μας θρέψουν. Αυτό σημαίνει πως δεν υπάρχει ηθικά «αθώα» επιβίωση. Κάθε μορφή ζωής κουβαλά μέσα της ένα ανυπέρβλητο ηθικό βάρος.

Είναι σωστή όμως η αναγωγή της ύπαρξης των φυτών και των δέντρων ή άλλων μη αισθανόμενων έμβιων οργανισμών σε απλές βιολογικές, «μηχανικές» λειτουργίες; Μια ενδιαφέρουσα αμφισβήτηση της θεωρίας του Σίνγκερ προκύπτει από τις σχετικά πρόσφατες έρευνες γύρω από τη λεγόμενη «φυτική νοημοσύνη», όπως τις παρουσιάζει ο Αμερικανός συγγραφέας και δημοσιογράφος Μάικλ Πόλαν (Michael Pollan) στο άρθρο του «The Intelligent Plant».⁶ Τα φυτά φαίνεται να διαθέτουν πολύπλοκες ικανότητες: αντιλαμβάνονται ερεθίσματα, μαθαίνουν, θυμούνται, επικοινωνούν μέσω χημικών διαδικασιών και συνεργάζονται μέσω υπόγειων δικτύων. Αν δεχθούμε ότι όροι όπως «μάθηση» και «μνήμη» μπορούν να περιγράψουν τις συμπεριφορές τους, τότε η διάκριση που κάνει ο Σίνγκερ -ότι μόνο τα όντα που μπορούν να αισθανθούν πόνο έχουν ηθική σημασία- αποδυναμώνεται. Τα φυτά δεν βιώνουν πόνο με ζωικούς όρους, αλλά αυτό δεν τα καθιστά παθητικά ή άνευ σημασίας: είναι φορείς μιας διαφορετικής μορφής ζωής, που ως τέτοια καλεί σε ηθικό σεβασμό.

Ο πόνος, άλλωστε, έχει εξελικτική χρησιμότητα για τα ζώα, επειδή τους επιτρέπει να αποφεύγουν κινδύνους. Τα φυτά, όντας ακίνητα, δεν θα μπορούσαν να τον αξιοποιήσουν. Ανέπτυξαν άλλες στρατηγικές: χημικές ουσίες, αγκάθια, συμβιωτικές σχέσεις. Η απουσία πόνου δεν σημαίνει απουσία αξίας· δείχνει απλώς μια διαφορετική βιολογική οργάνωση. Η ζωή τους δεν μπορεί να υποβαθμίζεται, επειδή δεν πληρούν ένα κριτήριο που εξ ορισμού δεν θα μπορούσαν να πληρούν. Μια τέτοια προσέγγιση παραμένει περιοριστική και βαθιά ανθρωποκεντρική.

Έτσι, ο Σίνγκερ, αντί να υπερβεί την αναγωγιστική λογική της εργαλειακής αντιμετώπισης του έμβιου, απλώς μετατοπίζει το πεδίο της βιομηχανικής εκμετάλλευσης από τα ζώα στα φυτά και τα δέντρα.

Ο αποκλεισμός των φυτών και των δέντρων από το πεδίο της ηθικής μέριμνας ενισχύει μια καπιταλιστική ορθολογικότητα, η οποία τα ανάγει σε απλούς διατροφικούς πόρους που μπορούν να αποφέρουν κέρδος. Σε αντίθεση με τα ζώα, τα οποία αναγνωρίζονται από τον Σίνγκερ ως ικανά να αισθάνονται και άρα ως αποδέκτες ηθικής μέριμνας, τα φυτά και τα δέντρα καθίστανται αόρατα στο ηθικό φαντασιακό. Η ύπαρξή τους υποβιβάζεται σε μία και μόνη λειτουργία: τη διατροφική τους αξία. Ωστόσο, όπως τονίζει ο Μάικλ Μάρντερ (Michael Marder), καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Χώρας των Βάσκων, οφείλουμε «να θυμόμαστε πάντα ότι τα όντα που τρώμε […] είναι κάτι πολύ περισσότερο από αποθέματα θερμίδων […] και ότι διαθέτουν ένα ολόκληρο φάσμα άλλων δυνατοτήτων, οι οποίες δεν μπορούν να αναχθούν απλώς και μόνο στην παροχή τροφής».⁷ Έτσι, ο Σίνγκερ, αντί να υπερβεί την αναγωγιστική λογική της εργαλειακής αντιμετώπισης του έμβιου, απλώς μετατοπίζει το πεδίο της βιομηχανικής εκμετάλλευσης από τα ζώα στα φυτά και τα δέντρα.

Όπως τονίζει ο Ιταλός φιλόσοφος Εμανουέλε Κότσια (Emanuele Coccia), ο αντιειδισμός, συμπεριλαμβανομένου εκείνου του Σίνγκερ, παρά τις ριζοσπαστικές του αξιώσεις, δεν ξεφεύγει από έναν ιδιότυπο «ζωικό σοβινισμό». Η φιλοσοφία και η οικολογία αμφισβήτησαν τη διάκριση ανθρώπου-ζώου, αλλά η ανωτερότητα της ζωικής έναντι της φυτικής ζωής παραμένει αδιατάρακτη. Τα φυτά εξακολουθούν να θεωρούνται κατώτερες, απρόσωπες υπάρξεις, ανάξιες ηθικής μέριμνας ή ενσυναίσθησης. Έτσι, ο αντιειδισμός δεν υπερβαίνει πραγματικά τον ανθρωποκεντρισμό, αλλά τον επεκτείνει: πρόκειται για έναν ανθρωποκεντρισμό που απλώς περιλαμβάνει στο πεδίο του και τα ζώα.⁸

Όμως, για τον Φιλίππι, αυτό παραβλέπει ότι η εκμετάλλευση των ζώων είναι συστημική και δομικά ενταγμένη στον καπιταλισμό.

Για τον Μασσίμο Φιλίππι (Massimo Filippi) και το βιβλίο του Ζητήματα είδους, ο Σίνγκερ αντιμετωπίζει τον ειδισμό σαν προκατάληψη (κάτι που αφορά κυρίως την ψυχολογία ή την ατομική λογική), η οποία μπορεί να «θεραπευτεί» με ορθολογικά επιχειρήματα και εκπαίδευση. Αυτό οδηγεί σε έναν «αντιειδισμό της ομοιότητας»: θεωρεί ότι αρκεί να δείξουμε στους ανθρώπους ότι τα ζώα υποφέρουν, όμοια μ’ αυτούς, για να πειστούν και να γίνουν βίγκαν. Δηλαδή το πρόβλημα τίθεται στο επίπεδο της ηθικής πειθούς. Όμως, για τον Φιλίππι, αυτό παραβλέπει ότι η εκμετάλλευση των ζώων είναι συστημική και δομικά ενταγμένη στον καπιταλισμό. Οι κοινωνικές δομές παράγουν συνεχώς νέους κρεατοφάγους μέσω των θεσμών, της εκπαίδευσης, της πληροφόρησης και της οικονομίας. Έτσι, το να βασιζόμαστε μόνο σε τεκμήρια για τη βία στα σφαγεία και σε ατομικές αλλαγές (βίγκαν προσηλυτισμός) είναι ανεπαρκές: τα σφαγεία είναι ήδη «διαφανή» (υπάρχουν ντοκιμαντέρ, εικόνες, αποδείξεις), κι όμως η κατάσταση για τα ζώα χειροτερεύει.⁹

Το βασικό επιχείρημα του Φιλίππι είναι ότι ο καπιταλισμός δεν σταματά μπροστά στο φράγμα του είδους, αλλά αντίθετα θεμελιώνεται πάνω στη δυνατότητα εκμετάλλευσης κάθε σώματος, είτε ανθρώπινου είτε μη ανθρώπινου, αρκεί να είναι παραγωγικό. Διαθέτει τεράστια ικανότητα αφομοίωσης ακόμη και των πιο κριτικών ή απελευθερωτικών ιδεών, μετατρέποντάς τες σε νέες μορφές κατανάλωσης και κέρδους (π.χ. βιγκανισμός, παραγωγή τεχνητού κρέατος). Γι’ αυτό και η προσέγγιση του Σίνγκερ, που περιορίζεται σε ηθικά επιχειρήματα για την κακομεταχείριση των ζώων, αγνοεί τη βαθιά διαπλοκή της εκμετάλλευσης με τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Με άλλα λόγια, για τον Φιλίππι η απελευθέρωση των ζώων δεν μπορεί να ιδωθεί ανεξάρτητα από μια κριτική στον καπιταλισμό, ενώ ο Σίνγκερ -παραμένοντας σε ένα ηθικολογικό επίπεδο- παραβλέπει αυτόν τον καθοριστικό παράγοντα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο βιβλίο του Σίνγκερ δεν γίνεται καμία αναφορά στον όρο «καπιταλισμός».

Αντίστοιχα, ο Παναγιώτης Τσιαμούρας υποστηρίζει ότι ο ειδισμός δεν είναι απλώς ηθική προκατάληψη αλλά ιδεολογία βαθιά ριζωμένη στις καπιταλιστικές σχέσεις κυριαρχίας και εκμετάλλευσης. Συνεπώς, ο αντιειδισμός δεν μπορεί να περιορίζεται σε ατομικές πρακτικές, όπως ο βιγκανισμός, αλλά πρέπει να συγκροτηθεί ως πολιτικό και αντικαπιταλιστικό κίνημα, σε σύνδεση με άλλους αγώνες χειραφέτησης, επιδιώκοντας τη ριζική κοινωνική και οικολογική απελευθέρωση.¹⁰

Ο Σίνγκερ θα μπορούσε να απαντήσει στην κριτική του Φιλίππι ότι, αν και δεν χρησιμοποιεί ρητά τον όρο «καπιταλισμός», περιγράφει εκτενώς τις βάναυσες πρακτικές της βιομηχανικής κτηνοτροφίας, οι οποίες υπαγορεύονται από την επιδίωξη του μέγιστου κέρδους. Στο Απελευθέρωση των ζώων τώρα! καταδεικνύει διεξοδικά πώς οι οικονομικές στρατηγικές των βιομηχανιών -η εντατική εκτροφή, οι συνθήκες εγκλεισμού, οι μαζικές σφαγές- προξενούν τεράστια οδύνη στα ζώα, αναγνωρίζοντας έτσι έμπρακτα ότι οι μηχανισμοί της αγοράς και της κερδοφορίας είναι κινητήριες δυνάμεις της εκμετάλλευσης. Ωστόσο, θα τόνιζε ότι το έργο του δεν είχε στόχο να αναλύσει τις κοινωνικές και οικονομικές δομές, αλλά να αναδείξει μια θεμελιώδη ηθική ασυνέπεια στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα μη ανθρώπινα ζώα.

Θα πρέπει βέβαια να επισημάνουμε ότι ο Σίνγκερ, σε αντίθεση με ριζοσπάστες θεωρητικούς όπως ο Φιλίππι, δεν μιλά για βαθιές κοινωνικές ή συστημικές αλλαγές.

Ο όρος «ειδισμός» αναφέρεται σε μια προκατάληψη που μας εμποδίζει να δούμε αυτή την ασυνέπεια, και η ηθική πρόοδος ξεκινά όταν τα άτομα αναγνωρίζουν την αδικία και πράττουν αλλιώς. Συνεπώς, ακόμη κι αν η πλήρης εξάλειψη της εκμετάλλευσης απαιτήσει βαθιές κοινωνικές αλλαγές, οι ηθικές παρεμβάσεις και οι ατομικές επιλογές, όπως η υιοθέτηση μιας βίγκαν διατροφής, αποτελούν αναγκαία και ουσιαστική αφετηρία, ενώ η δική του ηθική προσέγγιση συμβάλλει στη διάλυση της νομιμοποιητικής ιδεολογίας που στηρίζει την εκμετάλλευση. Θα πρέπει βέβαια να επισημάνουμε ότι ο Σίνγκερ, σε αντίθεση με ριζοσπάστες θεωρητικούς όπως ο Φιλίππι, δεν μιλά για βαθιές κοινωνικές ή συστημικές αλλαγές. Στο Απελευθέρωση των ζώων τώρα! και σε άλλα έργα του, η έμφαση πέφτει στην ατομική ηθική ευθύνη (να αλλάξουμε τις διατροφικές μας επιλογές, να μην αγοράζουμε προϊόντα εκμετάλλευσης), στις μεταρρυθμίσεις του συστήματος (π.χ. βελτίωση συνθηκών εκτροφής, μείωση πειραμάτων) και στη νομοθετική πίεση για αλλαγές υπέρ των ζώων. Δεν συνδέει το ζήτημα με μια συνολική κριτική του καπιταλισμού ούτε με την ανάγκη για ριζικές κοινωνικοπολιτικές ανατροπές. Για αυτόν, το κλειδί είναι να πειστούν τα άτομα με ορθολογικά επιχειρήματα και να επιδείξουν συνέπεια στις πράξεις τους.

Η εστίαση του Σίνγκερ στην ατομική ηθική ευθύνη και σε μεταρρυθμιστικές παρεμβάσεις οδηγεί, ωστόσο, στην παραμέληση των δομικών συνθηκών που παράγουν και αναπαράγουν την εκμετάλλευση των ζώων. Η απουσία κριτικής στον καπιταλισμό οδηγεί σε μια αποπολιτικοποίηση του ζητήματος, καθιστώντας την πρότασή του συμβατή με έναν ελαφρώς βελτιωμένο καπιταλισμό. Έτσι, το σχέδιό του παραμένει μερικό και, για πολλούς, ανεπαρκές απέναντι στην κλίμακα και τη συστημική φύση του προβλήματος.

Το Απελευθέρωση των ζώων τώρα! του Πίτερ Σίνγκερ δεν είναι απλώς μια επανέκδοση ενός κλασικού έργου, αλλά μια εκ νέου πρόσκληση να επαναδιατυπώσουμε τα όρια της ηθικής μας κοινότητας. Η συμβολή του Σίνγκερ υπήρξε καθοριστική για να αναδειχθεί η αδικία που υφίστανται τα μη ανθρώπινα ζώα, αλλά και για να τεθεί η συζήτηση σε παγκόσμια κλίμακα. Ωστόσο, η κριτική που αναδύεται, είτε αφορά τα φυτά και τη μη συναισθητική ζωή είτε τις κοινωνικοπολιτικές δομές της εκμετάλλευσης ή άλλα ζητήματα, δείχνει ότι το έργο αυτό δεν κλείνει αλλά ανοίγει ερωτήματα. Η ηθική απέναντι στη ζωή παραμένει ένα ανοιχτό πεδίο, στο οποίο η σκέψη του Σίνγκερ λειτουργεί περισσότερο ως αφετηρία παρά ως τελικό συμπέρασμα.

*Ο ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΚΑΚΟΛΥΡΗΣ διδάσκει σύγχρονη ηπειρωτική φιλοσοφία στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ. Τελευταίο του βιβλίο: Jacques Derrida on the Aporias of Hospitality (εκδ. Palgrave Macmillan, 2024).

¹ Albert Schweitzer, Civilization and Ethics (Μέρος ΙΙ του The Philosophy of Civilization), μτφρ. C. T. Campion· αναθεώρηση από τη Charles E. B. Russell, 3η έκδ., A. & C. Black, 1946. Βλ., επίσης, το διαφωτιστικό άρθρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, «Φροντίδα για όλα τα ζωντανά πλάσματα. Εισαγωγικά στην ηθική σκέψη του Αλβέρτου Σβάιτσερ», στου ιδίου, Ηθική της αγάπης και πολιτική πράξη, Πόλις, 2023, σσ. 95-110.
² Paul W. Taylor, Respect for Nature: A Theory of Environmental Ethics (25th Anniversary Edition), Princeton University Press, ¹1986, 2011, σσ. 45-121.
³ Peter Singer, Πρακτική ηθική, μτφρ. Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης, Άντρη Παναγιώτου, επιμ.-εισ.-σχ. Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης, Broken Hill Publishers Ltd, 2022, σσ. 437-39.
⁴ Στο ίδιο, σ. 440.
⁵ Holmes Rolston III, «Respect for Life: Counting what Singer Finds of No Account», στο Dale Jamieson (επιμ.), Singer and His Critics, Blackwell Publishers, 1999, σ. 251.
⁶ Michael Pollan, «The Intelligent Plant», The New Yorker, 15 Δεκεμβρίου 2013.
⁷ Michael Marder, «Is it Ethical to Eat Plants?», Parallax, τόμ. 19, τχ. 1, 2013, σ. 33.
⁸ Εμανουέλε Κότσια, Η ζωή των φυτών: Μια μεταφυσική της κράσης, μτφρ. Άγγελος Μουταφίδης, επιμ. Χρήστος Πάλλας, Periplaneta, 2024, σ. 12.
⁹ Massimo Filippi, Ζητήματα είδους, μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, Επέκεινα, 2024, σσ. 79-81. Για μια παρουσίαση του τόμου βλ. Γεράσιμος Κακολύρης, «“Ζητήματα είδους” του Μάσιμο Φιλίππι (κριτική) – Η αποδόμηση των ειδών Άνθρωπος και Ζώο», Book Press, 28 Νοεμβρίου 2024.
¹⁰ Παναγιώτης Τσιαμούρας, «Αντιειδισμός και αντικαπιταλισμός», στου ιδίου, Να σπάσουμε τα κλουβιά-κελιά: Κείμενα αντιειδισμού, Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2025, σσ.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Πίτερ Σίνγκερ είναι Καθηγητής Βιοηθικής στο Πανεπιστήμιο Princeton. Είναι ιδιαιτέρως γνωστός για το βιβλίο του Η απελευθέρωση των ζώων, συχνά αποκαλούμενο και «η Βίβλος του σύγχρονου κινήματος των ζώων».

Μεταξύ άλλων βιβλίων του είναι και τα Practical ethics, How are we to Live?, Ethics into Action, Marx: A very short introduction και A Darwinian Left?. Είναι επίσης ο συγγραφέας του σημαντικού άρθρου για την ηθική στην τρέχουσα έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας Britannica.