«Στο χείλος του γκρεμού» του Τόμπι Ορντ (κριτική) – Πλησιάζει άραγε το τέλος του κόσμου;

Στο διήγημα Ο αιώνιος Αδάμ, ένα από τα τελευταία και πιο απαισιόδοξα που έγραψε (κάποιοι το πιστώνουν στον γιο του), ο Ιούλιος Βερν παρουσίασε την ιστορία ενός επιστήμονα που ανακαλύπτει στοιχεία για το μακρινό παρελθόν της ανθρωπότητας. Τελικά, αυτό που θα βρει θα τον σοκάρει: ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει καταστραφεί ολοσχερώς τουλάχιστον μία φορά και έχει ξαναρχίσει απ’ την αρχή. Τι συνεπάγεται αυτό για το μέλλον της ανθρωπότητας; Βρισκόμαστε άραγε στο χείλος του γκρεμού; Να μερικά ερωτήματα που ήταν επίκαιρα στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν δημοσιεύθηκε το διήγημα, και παραμένουν ακόμη πιο επίκαιρα στις αρχές του 21ου.

Στο συναρπαστικό (πεντακοσίων σελίδων) βιβλίο του με τίτλο Στο χείλος του γκρεμού: Υπαρξιακός κίνδυνος και το μέλλον της ανθρωπότητας (The precipice: Existential risk and the future of humanity), ο Τόμπι Ορντ (ο «Καρλ Σέιγκαν της εποχής μας», όπως τον έχουν ονομάσει) ταξινομεί και αξιολογεί αναλυτικά τους κινδύνους για το μέλλον της ανθρωπότητας. Έχει προηγηθεί η περιληπτική του ομιλία-παρουσίαση στο Λονδίνο το 2019. Το παρόν συνοδεύεται και από εκτενείς επεξηγηματικές υποσημειώσεις, που καταλαμβάνουν τον χώρο ενός ακόμη κεφαλαίου, για τις τεχνικές λεπτομέρειες και την πληθώρα πληροφοριών που παρέχει.

Σύμφωνα με τον Τόμπι Ορντ, το είδος homo sapiens (άνθρωπος) εμφανίσθηκε περίπου πριν από 200.000 χρόνια, στην αφρικανική σαβάνα. Στην αρχή, η ανθρωπότητα ήταν ακόμη ένα ζωικό είδος, όπως και τα υπόλοιπα. Η κατάστασή του ήταν εύθραυστη και η επιβίωσή του αβέβαιη. Σταδιακά, όμως, χάρη στο πρωτοφανές υψηλό επίπεδο της νοημοσύνης τους, και της ικανότητάς τους να επικοινωνούν και να συνεργάζονται αποτελεσματικά, οι άνθρωποι ξεχώρισαν και δημιούργησαν πρωτοφανείς καταστάσεις και συνθήκες. Πρώτα, η Αγροτική Επανάσταση στη λεγόμενη «Εύφορη ημισέληνο», 10.000 έτη πριν, που σηματοδότησε την έναρξη του πολιτισμού: μόνιμοι οικισμοί, αύξηση του πληθυσμού, νέες μορφές συνεργασίας και καταμερισμός εργασίας, γραφή και κουλτούρα γενικότερα, όλα αναπτύχθηκαν εκεί. Σημειώνεται εδώ ότι έχουν αποδεδειγμένα υπάρξει πάνω από έξι ανεξάρτητες «επινοήσεις» της γεωργίας, σε διαφορετικές εποχές και τόπους. Ο πολιτισμός «εφευρέθηκε» απ’ τον άνθρωπο περισσότερες από μία φορές.

Γύρω στον 17ο αιώνα, συντελέστηκε το δεύτερο συνταρακτικότερο γεγονός της ιστορίας, η Επιστημονική Επανάσταση. Η απόκτηση έγκυρης γνώσης έβρισκε για πρώτη φορά την κατάλληλη μεθοδολογία για να αυξάνεται και να συσσωρεύεται συστηματικά. Οι πρώτες φιλοσοφίες της κοινωνικής προόδου έκαναν σταδιακά την εμφάνισή τους. Λίγο αργότερα, και ως συνέπεια της γνωστικής προόδου, έγινε η τρίτη μεγάλη επανάσταση, που δεν ήταν άλλη από τη Βιομηχανική.

Η ανθρωπότητα κατέκτησε χάρη σε αυτή πρωτοφανή επίπεδα πλούτου, ο οποίος βαθμιαία διαχύθηκε στο σύνολο σχεδόν της ανθρωπότητας. Όλο και περισσότερα άτομα κατόρθωναν να διαφεύγουν απ’ την ακραία φτώχεια τους, ενώ δεν άργησαν να εμφανισθούν και νέες ηθικές ανησυχίες, ενάντια σε διακρίσεις, ρατσισμό και σεξισμό, και δεν έλειψαν ακόμη και κριτικές στη βιομηχανική κακομεταχείριση του φυσικού περιβάλλοντος.

Το «χείλος του γκρεμού»

Η τέταρτη κομβική ιστορική περίοδος, σύμφωνα με τον Ορντ, είναι το «χείλος του γκρεμού» («the precipice») και σηματοδοτείται απ’ την εμφάνιση των πυρηνικών όπλων. Οι γεωλόγοι σήμερα διερευνούν το ενδεχόμενο να ονομάσουν την εποχή μας, από τα μέσα του εικοστού αιώνα και έπειτα, «Ανθρωπόκαινο», όρος που θα εκφράζει την επίδραση του ανθρώπου στο φυσικό του περιβάλλον, περιλαμβάνοντας την εφεύρεση της γεωργίας, τη διάσχιση του Ατλαντικού και τις πρώτες πυρηνικές δοκιμές.

Οι επιστήμονες που συμμετείχαν νόμιζαν (εσφαλμένα, όπως ευτυχώς αποδείχθηκε) πως υπήρχε ο κίνδυνος ν’ αναφλεγεί αυτοστιγμεί η ατμόσφαιρα, σκοτώνοντας τελικά τους πάντες.

Ο Ορντ, όμως, είναι πιο συγκεκριμένος και τοποθετεί τη χρονική αφετηρία του στις 11.29 π.μ. (Συντονισμένη Παγκόσμια Ώρα) της 16ης Ιουλίου του 1945, κατά την πρώτη πυρηνική δοκιμή στην ιστορία, τη δοκιμή «Trinity». Τότε κατέστη για πρώτη φορά ορατή η προοπτική της αυτοκαταστροφής του ανθρώπινου είδους συλλήβδην. Από τη βόμβα εκλυόταν τόση ενέργεια που θα μπορούσε ν’ αυξήσει τις θερμοκρασίες στη γη όσο δεν είχαν αυξηθεί ποτέ άλλοτε. Οι επιστήμονες που συμμετείχαν νόμιζαν (εσφαλμένα, όπως ευτυχώς αποδείχθηκε) πως υπήρχε ο κίνδυνος ν’ αναφλεγεί αυτοστιγμεί η ατμόσφαιρα, σκοτώνοντας τελικά τους πάντες.

Είναι κάπως τρομακτικό ότι η πυρηνική δοκιμή συντελέσθηκε, ακόμη και με τον υποκειμενικό φόβο του ολικού αφανισμού. Όταν συνειδητοποίησαν ότι για πρώτη φορά στην ιστορία έχουν τη δυνατότητα να αυτοκαταστραφούν, οι άνθρωποι άρχισαν να προβληματίζονται. Στον επιστημονικό χώρο, κατά τη δεκαετία του 1980, ο Καρλ Σέιγκαν ηγούνταν των «καταστροφολογικών» προβληματισμών. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, οι ανησυχίες προσωρινά κόπασαν, ώσπου το 1996 έκανε την εμφάνισή του το βιβλίο Το τέλος του κόσμου (μεταφρασμένο στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη), του Καναδού φιλοσόφου Τζον Α. Λέσλι.

Το προαναφερθέν βιβλίο διεύρυνε τη συζήτηση από τα πυρηνικά στους διάφορους άλλους κινδύνους που επίσης αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. Υπό την επιρροή του Λέσλι, o σουηδικής καταγωγής φιλόσοφος, Νικ Μπόστρομ, επεσήμανε στη συνέχεια τους υπαρξιακούς κινδύνους, υπολογίζοντας και τις πιθανότητές τους.

Τα εμπόδια

Δυστυχώς, υπάρχουν κάποια εμπόδια στο να προσεγγίσουμε το όλο θέμα με τη δέουσα σοβαρότητα. Το πρώτο είναι η «ευρετική διαθεσιμότητα». Τι σημαίνει αυτό; Οι άνθρωποι τείνουν να θεωρούν ένα ενδεχόμενο πιθανό ή απίθανο, αναλόγως της ικανότητάς τους να θυμηθούν παραδείγματα τέτοιων γεγονότων οι ίδιοι. Το αποτέλεσμα είναι ότι διασπείρεται εύκολα ο φόβος όταν οι μνήμες για κάτι είναι νωπές (π.χ. μια πανδημία), παραμελούνται όμως άλλοι κίνδυνοι, ίσως και σοβαρότεροι, επειδή δεν έχουν ιστορικό προηγούμενο. Ακόμη ένα πρόβλημα είναι η «αγνόηση εύρους»: δυσκολευόμαστε να νοιαστούμε για κάτι δέκα φορές παραπάνω, όταν αυτό είναι δέκα φορές πιο σημαντικό, από τη στιγμή που φθάνει σε μια κρίσιμη κορύφωση.

Πάντως, ο πλανήτης μας έχει βιώσει ήδη πέντε μεγάλα γεγονότα αφανισμού, με καθένα απ’ αυτά να εξαφανίζει τη συντριπτική πλειονότητα των έμβιων ειδών.

Για παράδειγμα, ο πυρηνικός πόλεμος νοείται σαν τόσο απόλυτη καταστροφή, ώστε σχεδόν αδυνατούμε να σκεφτούμε το πόσο διαφορετικά θα μας επηρέαζε αν λάμβανε τη μορφή περιορισμένης κλιμάκωσης (π.χ. λίγα έθνη μεταξύ τους) ή παγκόσμιες διαστάσεις (π.χ. όλα τα κράτη, με κίνδυνο τον ολικό αφανισμό του είδους μας). Το τρίτο πρόβλημα που απαριθμεί ο συγγραφέας είναι το γεγονός ότι ο υπαρξιακός κίνδυνος, ως έννοια, είναι κάτι σχετικά καινούργιο και πρωτοφανές, οπότε οι περισσότερες ηθικές μας παραδόσεις δεν τον έχουν ενσωματώσει ακόμη επαρκώς.

Πάντως, ο πλανήτης μας έχει βιώσει ήδη πέντε μεγάλα γεγονότα αφανισμού, με καθένα απ’ αυτά να εξαφανίζει τη συντριπτική πλειονότητα των έμβιων ειδών. Το τελευταίο και το πιο πρόσφατο ήταν η πτώση του αστεροειδούς που αφάνισε τους δεινοσαύρους, μαζί με το 75% της έμβιας ζωής, περίπου 65 εκατομμύρια χρόνια πριν. Αυτή ήταν η μικρότερης έκτασης καταστροφή από τις πέντε.

Δεν υπάρχει άλλος υπαρξιακός κίνδυνος που να έχει ληφθεί τόσο σοβαρά στις μέρες μας όσο ο κίνδυνος απ’ την πτώση αστεροειδούς, ισχυρίζεται ο Ορντ. Ένα τέτοιο γεγονός, όσο και αν θα ήταν ασύλληπτα καταστροφικό, έχει «αστρονομικά» χαμηλές πιθανότητες να λάβει χώρα εντός των επομένων αιώνων. Από την άλλη, η πιθανότητα να είναι η υπαρξιακή καταστροφή ανθρωπογενής είναι χίλιες φορές μεγαλύτερη σε σχέση με τους φυσικούς κινδύνους.

Η «υπαρξιακή καταστροφή» και τα είδη της δυστοπίας 

Αν τα θηλαστικά έχουν τη δυνατότητα να επιβιώνουν για ένα εκατομμύριο χρόνια, και εμείς είμαστε ένα είδος 200.000 ετών, μπορούμε να πούμε πως τώρα βιώνουμε την «εφηβική» μας ηλικία (η αναλογία είναι περίπου δεκαέξι προς ογδόντα έτη), μια «έκρηξη» ζωτικότητας, ενθουσιασμού, αλλά ενίοτε και απερίσκεπτων φιλοδοξιών. Πράγματι, για την υλοποίηση των δυνητικά απεριόριστων ικανοτήτων μας, πρέπει ν’ αντιπαλέψουμε επιτυχώς ορισμένα σοβαρότατα εμπόδια. Εδώ μπαίνει στο προσκήνιο η έννοια της «υπαρξιακής καταστροφής» («existential disaster»), έννοια που αντλείται απευθείας από τον Μπόστρομ.

«Υπαρξιακή καταστροφή» ονομάζει ο Ορντ την καταστροφή της μακροπρόθεσμης δυναμικής της ανθρωπότητας. Κάθε κίνδυνος ικανός να προξενήσει μια τέτοια καταστροφή αποκαλείται «υπαρξιακός κίνδυνος» («existential risk»). Δεν εννοείται εδώ μονάχα ο αφανισμός. Ναι, ο αφανισμός είναι μια μορφή υπαρξιακής καταστροφής, υπάρχει όμως και μια ακόμη. Αυτή η άλλη είναι η αποτυχία συνέχισης. Η αποτυχία συνέχισης ισοδυναμεί είτε με τη μη αναστρέψιμη κατάρρευση του πολιτισμού μας (π.χ. επιστροφή της ανθρωπότητας στις βιοτικές συνθήκες πριν τη Γεωργική Επανάσταση), είτε με μια μη αναστρέψιμη δυστοπία.

Μια περίπτωση καταναγκαστικής δυστοπίας μπορεί να είναι η εκτεταμένη περιβαλλοντική μόλυνση ως αποτέλεσμα του αδιέξοδου και επιζήμιου οικονομικού ανταγωνισμού

Το σενάριο της μη αναστρέψιμης δυστοπίας διαιρείται και αυτό, με τη σειρά του, σε τρία πιθανά ενδεχόμενα: την ανεπιθύμητη δυστοπία, την καταναγκαστική δυστοπία, και τέλος, ίσως το πιο αλλόκοτο ενδεχόμενο απ’ όλα, την «επιθυμητή» δυστοπία. Ένα παράδειγμα ανεπιθύμητης δυστοπίας θα ήταν η παγκόσμια επικράτηση ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος υπό την εξουσία ενός πανίσχυρου δικτάτορα τύπου Χίτλερ ή Στάλιν.

Μια περίπτωση καταναγκαστικής δυστοπίας μπορεί να είναι η εκτεταμένη περιβαλλοντική μόλυνση ως αποτέλεσμα του αδιέξοδου και επιζήμιου οικονομικού ανταγωνισμού (το πρόβλημα της «τραγωδίας των κοινών»). Τέλος, η επιθυμητή δυστοπία, αν και εκ πρώτης όψεως φαντάζει οξύμωρο, είναι επίσης εφικτή μελλοντικά. Σύμφωνα με τον Ορντ, πολλές φορές ως τώρα έχει συμβεί να κυριαρχήσουν σε διάφορα μέρη του κόσμου απάνθρωπες ιδεολογίες και θρησκείες. Τίποτα δεν αποκλείει εντελώς την προοπτική μιας πλανητικής επικράτησης ενός τέτοιου συστήματος, χωρίς δυνατότητα διαφυγής, παρότι η ανθρωπότητα θα το έχει εγκαθιδρύσει εκουσίως, αρχικά νομίζοντάς το επιθυμητό.

Οι πιθανότητες 

Ωστόσο, η κυριότερη απειλή που πρέπει να φοβόμαστε περισσότερο είναι η «ανυπάκουη» Τεχνητή Νοημοσύνη. Η απειλή αυτή είναι τόσο σοβαρή που ο Ορντ μας προειδοποιεί πως αν ο υπαρξιακός κίνδυνος ήταν γύρω στο 1% κατά τον εικοστό αιώνα, στον 21ο υπολογίζεται περίπου στο 18% και πιθανότατα θα πολλαπλασιάζεται με κάθε αιώνα που περνάει.

Η πρόσφατη ιστορία έχει αναμφισβήτητα δείγματα προόδου, παρά τις όποιες εξαιρέσεις και τα πισωγυρίσματα. Έχουμε καλούς λόγους να είμαστε αισιόδοξοι.

Το χειρότερο είναι ότι το ποσοστό στηρίζεται στην υπόρρητη παραδοχή ότι η ανθρωπότητα θ’ αναγνωρίσει τον κίνδυνο και θ’ αρχίσει να παίρνει τα μέτρα της. Αν αυτό δεν συμβεί, το ποσοστό υπερβαίνει το 18% κατά πολύ. Ένας τέτοιος κίνδυνος δεν είναι μακροπρόθεσμα βιώσιμος. Μέσα στους επόμενους αιώνες η κατάσταση αναμένεται να έχει κριθεί: η ανθρωπότητα θα κατορθώσει ν’ αποσοβήσει τους κινδύνους ή θα οδηγηθεί σε ολοκληρωτική καταστροφή. Το πνεύμα του βιβλίου, όμως, δεν είναι απαισιόδοξο. Εντελώς το αντίθετο. Υπογραμμίζει πως η ηθική βελτίωση της ανθρωπότητας υπήρξε αναντίρρητη (αν και δεν το επεξηγεί πλήρως). Η πρόσφατη ιστορία έχει αναμφισβήτητα δείγματα προόδου, παρά τις όποιες εξαιρέσεις και τα πισωγυρίσματα. Έχουμε καλούς λόγους να είμαστε αισιόδοξοι.

Παράλληλα, οφείλουμε ευγνωμοσύνη στους προγόνους μας για όσα μας κληροδότησαν. Η ευγνωμοσύνη μας δεν μπορεί παρά να εκφρασθεί με τη μέριμνά μας για τους απογόνους μας, στους οποίους μπορούμε και πρέπει να παραδώσουμε τη «σκυτάλη» του πολιτισμού:

«Η πρόκληση των καιρών μας είναι να διατηρήσουμε την τεράστια δυναμική μας και να την προστατεύσουμε από τον κίνδυνο μιας μελλοντικής καταστροφής. Ο τελικός σκοπός είναι να επιτρέψουμε στους απογόνους μας να εκπληρώσουν αυτή τη δυναμική, κάνοντας πραγματικότητα ένα από τα καλύτερα μέλλοντα που έχουμε μπροστά μας».

Οι μακρινοί μας πρόγονοι ούτε που θα φαντάζονταν το τι έχουμε καταφέρει μέχρι στιγμής. Αλλά ποιος ξέρει; Ίσως η πραγματική ιστορία του ανθρώπου να είναι ακόμη στην αρχή της:

«Οι απόγονοί μας θα βρεθούν σε πολύ καλύτερη θέση να το ανακαλύψουν. Αν μη τι άλλο, είναι πιθανό να αναπτύξουν και να βελτιώσουν τις υπάρχουσες ανθρώπινες ικανότητες- ενσυναίσθηση, νοημοσύνη, μνήμη, συγκέντρωση, φαντασία. Οι βελτιώσεις αυτές μπορεί να καταστήσουν εφικτές νέες μορφές της ανθρώπινης κουλτούρας και νόησης· νέα παιχνίδια, χορούς, ιστορίες νέους συνδυασμούς σκέψης και συναισθημάτων· νέες μορφές τέχνης. Και θα έχουμε εκατομμύρια χρόνια- ίσως δισεκατομμύρια και τρισεκατομμύρια- για να πάμε ακόμα πιο μακριά, να εξερευνήσουμε τα πλέον απόμακρα όρια του τι μπορούμε να μάθουμε, να αισθανθούμε, να δημιουργήσουμε και να κατανοήσουμε».

Η εποχή μας, η εποχή του κινδύνου, είναι αυτή που ξεκινά την προετοιμασία της εξασφάλισης του μέλλοντος. Οι στοχασμοί αυτοί θυμίζουν την ηθική της ευθύνης για τις μελλοντικές γενιές, που υπερασπιζόταν ο φιλόσοφος Χανς Γιόνας. Με μια σημαντική διαφορά: από το Χείλος του γκρεμού απουσιάζουν οι θρησκευτικοί προβληματισμοί, παρόλο που το 80% της σημερινής ανθρωπότητας πιστεύει σε ανώτερη δύναμη ή/και συμμερίζεται μια θρησκευτική πίστη. Μήπως πιστεύει πως μέλλουν να εκλείψουν;

Ο Ορντ αντιλαμβάνεται επίσης την ανθρωπότητα σαν να είναι μία και ενιαία, και σαν να διέπεται σχεδόν καθολικά απ’ την ουμανιστική ηθική των ατομικών δικαιωμάτων. Στην πραγματικότητα, η οικονομική άνοδος, η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη, καθώς και η εκβιομηχάνιση, δεν έχουν οδηγήσει παντού σε δημοκρατία και πλουραλισμό. Υπάρχουν πολλοί δρόμοι στη Νεωτερικότητα και μερικοί εξ αυτών είναι αυταρχικοί. Η πρόσφατη πανδημία του κορωνοϊού, όπως παραδέχτηκε ο Ορντ σε συνέντευξη του, αποκάλυψε για ακόμη μια φορά τα όριά μας. Όσο για την «κούρσα» των εξοπλισμών και της απόκτησης μιας γενικής χρήσεως Τεχνητή Νοημοσύνη (strong AI), η Κίνα βρίσκεται ίσως εγγύτερα στη γραμμή τερματισμού.

*Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

 Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τόμπι Ορντ (Toby Ord) είναι καθηγητής φιλοσο­­φίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Το έργο του εστιάζει στα μεγάλα ερωτήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα και μελετά τους τρόπους αντιμετώπισής τους. Έχει ερευνήσει την ηθική της παγκόσμιας φτώχειας και αυτό τον οδήγησε στο να δεσμευτεί να δίνει διά βίου το 10% του εισοδήματός του στις πλέον αποτελεσματικές φιλανθρωπικές οργανώσεις που βοηθούν στη βελτίωση του κόσμου. Δημιούργησε έναν οργανισμό, τον Giving what we can, ώστε και άλλοι να κάνουν το ίδιο.

Στη συνέχεια, διεύρυνε τις ιδέες αυτές συνιδρύοντας το κίνημα του αποτελεσματικού αλτρουισμού, με βάση το οποίο χιλιάδες άνθρωποι χρησιμοποιούν τον ορθό λόγο και τα αποδεικτικά στοιχεία, για να βοηθήσουν τις ζωές των άλλων όσο το δυνατόν περισσότερο. Η έρευνά του σήμερα είναι πάνω στους κινδύνους που απειλούν να οδηγήσουν στον ανθρώπινο αφανισμό ή τη μόνιμη κατάρρευση του πολιτισμού και στο πώς να προστατεύσουμε την ανθρωπότητα από τους κινδύνους αυτούς, κάτι που θεωρεί ότι είναι από τα πλέον πιεστικά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε. Έχει διατελέσει σύμβουλος του Παγκόσ­μιου Οργανισμού Υγείας, της Παγκόσμιας Τράπεζας, του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, του Εθνικού Συμβουλίου Αντικατασκοπίας των ΗΠΑ και του Γραφείου του Πρωθυπουργού του Ηνωμένου Βασιλείου.