Για το θεολογικό δοκίμιο του Άντριου Πάρκερ (Andrew Parker) «Το αίνιγμα της Γενέσεως», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ουρανός, σε μετάφραση Μαρτίνας Κόφφα.
Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης
Ο Βρετανός συγγραφέας και ειδικός στη θαλάσσια βιολογία, Andrew Parker, έγραψε πριν μερικά χρόνια ένα βιβλίο με τον χαρακτηριστικό τίτλο In the blink of an eye (2003). Θέμα του; Η επιστημονική υπόθεση, που πρωτοδιατυπώθηκε σε άρθρο του 1998, ότι η εξελικτική εμφάνιση οφθαλμών στα έμβια είδη αποτέλεσε μια «μεγάλη έκρηξη» στην ποικιλομορφία της ζωής, όταν ακόμη αυτή βρισκόταν μέσα στη θάλασσα.
Επειδή μέχρι τότε τα ζώα δεν διέθεταν όραση, το κυνήγι θηρευτών και θηραμάτων γινόταν λίγο-πολύ στα τυφλά. Όταν, όμως, μερικοί θηρευτές απέκτησαν αρκετά εξελιγμένο οφθαλμό που να εντοπίζει τα θηράματά τους, σημειώθηκαν μεγάλες μεταβολές και σοβαρές στα οικοσυστήματα: πάμπολλα ζώα καταβροχθίστηκαν και όσα είδη μακροπρόθεσμα επιβίωσαν, ήταν επειδή η φυσική επιλογή ευνόησε κάποια ιδιότητά τους, που εξασφάλιζε ότι δεν θα καταβροχθίζονται με ταχύτατους ρυθμούς. Τέτοια χαρακτηριστικά ήταν η ικανότητα να προσαρμόζονται χρωματικά στο περιβάλλον τους (με αποτέλεσμα να μην διακρίνονται εύκολα), σκληρότερα κελύφη κ.λπ. Η εξέλιξη της ζωής προχωρεί λοιπόν με διαδοχικά άλματα, ανάμεσα σε τεράστιες χρονικές περιόδους σχετικής ακινησίας και σταθερότητας.
Η επιστημονική αυτή πρόταση έχει μείνει γνωστή ως Light Switch Theory («θεωρία του διακόπτη των φώτων») και αναγνωρίζεται μέχρι σήμερα ως μια από τις επικρατέστερες εξηγήσεις της απότομης (για τα γεωλογικά χρονολογικά δεδομένα) αύξησης της ποικιλομορφίας κατά την αρχή της Κάμβριας Περιόδου (περίπου 538-486 εκατομμύρια έτη πριν).
Κατά την έκδοση του βιβλίου In the blink of an eye, ο Andrew Parker έλαβε μιαν επαινετική επιστολή που του επεσήμαινε την ομοιότητα της θεωρίας του με τη βιβλική αφήγηση της Δημιουργίας...
Ο Parker ασχολήθηκε επίσης με τη χρωματική ποικιλομορφία των πτηνών, τα οποία, ακριβώς επειδή διέθεταν την ικανότητα της πτήσης, μπορούσαν να προστατεύονται από τους επίδοξους θηρευτές τους ακόμη και αν τραβούσαν την προσοχή με τα έντονα και παρδαλά χρώματα του σώματός τους, που χρησιμοποιούνταν για να προσελκύσουν το ταίρι τους. Εδώ έρχεται, όμως, το πιο απρόσμενα ενδιαφέρον κομμάτι: κατά την έκδοση του βιβλίου In the blink of an eye, ο Andrew Parker έλαβε μιαν επαινετική επιστολή που του επεσήμαινε την ομοιότητα της θεωρίας του με τη βιβλική αφήγηση της Δημιουργίας και, συγκεκριμένα. με το χωρίο «γενηθήτωσαν φωστῆρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ εἰς φαῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς, τοῦ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τῆς ἡμέρας καὶ ἀνὰ μέσον τῆς νυκτός· καὶ ἔστωσαν εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ εἰς ἡμέρας καὶ εἰς ἐνιαυτούς·».
Οι «φωστῆρες», αλλιώς οι «οφθαλμοί»
Οι «φωστῆρες», που έγιναν την τρίτη δημιουργική μέρα, ήταν οι οφθαλμοί. Αυτοί επέτρεψαν στα ζώα να διακρίνουν τη μέρα απ’ τη νύχτα και να ξεχωρίζουν τα οπτικά τους ερεθίσματα. Ο Parker, όντας μέχρι τότε αγνωστικιστής και θρησκευτικά αδιάφορος, παραξενεύτηκε και από περιέργεια δοκίμασε να μελετήσει το βιβλικό κείμενο, χωρίς πάντως ιδιαίτερα μεγάλες επιστημονικές προσδοκίες απ’ αυτό. Η έκπληξή του δεν θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερη:
«Δεν ξέρω πόσες πιθανότητες έχει κάποιος να προβλέψει με τέτοια ευστοχία την επιστημονικά ορθόδοξη άποψη που θα κυριαρχεί σε τρεις χιλιάδες χρόνια και μάλιστα με σημείο αφετηρίας μια μηδενική βάση γνώσεων! Όταν πρωτάνοιξα τη Βίβλο και διάβασα τους πρώτους στίχους της Γενέσεως, ούτε που μου πέρασε από το μυαλό ότι υπάρχει η παραμικρή πιθανότητα να φτάσουμε στο τέλος μιας αμερόληπτης ιστορίας του σύμπαντος και τη ζωής, χωρίς να έχουμε σκοντάψει σε ένα σωρό εμπόδια. Νόμιζα ότι η εκδοχή της Γενέσεως θα καταρριπτόταν ήδη από τον πρώτο ή τον δεύτερο στίχο που καταπιάνονται με την κοσμογονία. Μένω κατάπληκτος από το γεγονός ότι φτάσαμε ως το τελευταίο στάδιο χωρίς να έχει χρειαστεί να ανατρέψουμε κανένα».
Το σχεδόν ανύπαρκτο επιστημονικό υπόβαθρο των κατοίκων της Μέσης Ανατολής την εποχή του Μωυσή (αυτός ήταν πιθανώς ο πρώτος που διάβασε το κείμενο μπροστά σε κοινό) καθιστά εντυπωσιακό επίτευγμα την αφήγηση της δημιουργίας και της εξέλιξης του κόσμου με τη σωστή σειρά.
Το βιβλίο είναι ενδιαφέρον και για τις ιστορικές πληροφορίες του γύρω από τις επιστημονικές ανακαλύψεις, όπως επίσης και για τα συμπεράσματά του. Για την έριδα της θεωρίας της εξέλιξης, λόγου χάρη, ο Parker γράφει:
«Είναι γεγονός ότι πολλοί αθεϊστές ακαδημαϊκοί επιμένουν να στηρίζουν τις απόψεις τους παραθέτοντας χωρία από έργα του Δαρβίνου. Τον έχουν κάνει προστάτη τους τον Δαρβίνο! Είδαμε όμως ότι όχι μόνον ο Δαρβίνος, αλλά και ο Γουάλας τεκμηρίωσε από μόνος του τη φυσική επιλογή. Γιατί λοιπόν οι αθεϊστές δεν μελετούν τα κείμενα του Γουάλας με την ίδια θέρμη; Μάλλον επειδή ο Γουάλας είχε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του μια ισχυρή κλίση προς τα πνευματικά ζητήματα. Εξίσου ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι πολλοί από τους επιστήμονες που βραβεύονται με το βραβείο Νόμπελ πιστεύουν στον Θεό. Μπορεί ο αθεϊσμός να έχει καλές δημόσιες σχέσεις, αλλά απέχει πολύ από το να αποτελεί τον κανόνα μεταξύ των σημερινών επιστημόνων» (σελ. 319-320).
Η εργαλειοποίηση της επιστήμης για τη νομιμοποίηση προκατασκευασμένων φιλοσοφικών συμπερασμάτων λαμβάνει χώρα όχι τόσο σπάνια μέσα στις επιστήμες, ιδιαίτερα στις φυσικές επιστήμες. Άρα φαίνεται πως ο άθεος φυσιοκράτης έχει δεχτεί αναπόφευκτα ίσως κάτι εκτός των επιστημών, που μάλιστα είναι και αδύνατο να ελεγχθεί επιστημονικά. Ο επιστημονισμός είναι μια φιλοσοφική-ιδεολογική άποψη και καμία επιστήμη δεν μπορεί να αποφανθεί για την αλήθεια του.
Γενικότερα, κάθε φορά που λαμβάνουμε την άγνοιά μας, λόγω έλλειψης δεδομένων, σχετικά με κάτι, σαν να είναι απόδειξη της ύπαρξης του Θεού (ή της ανυπαρξίας του), διαπράττουμε επίκληση στην άγνοια.
Από την άλλη, λέει ο Parker, πρέπει και οι θρησκευόμενοι να προσέχουν και να μην παρασύρονται σε μια μορφή «Θεού των κενών», αποδίδοντας στον Θεό οτιδήποτε δεν είναι γνωστό από τις επιστήμες το πώς αυτό έγινε. Αυτή η αστοχία είναι τυπικό παράδειγμα μιας ευρύτερης λογικής πλάνης, της επίκλησης στην άγνοια. Γενικότερα, κάθε φορά που λαμβάνουμε την άγνοιά μας, λόγω έλλειψης δεδομένων, σχετικά με κάτι, σαν να είναι απόδειξη της ύπαρξης του Θεού (ή της ανυπαρξίας του), διαπράττουμε επίκληση στην άγνοια.
Ο Parker προειδοποιεί αυστηρά πως η Βίβλος δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται με τον αυστηρά κυριολεκτικό τρόπο που το κάνουν όσοι επιστημονικά απαίδευτοι (έτσι τους χαρακτηρίζει ο ίδιος) αρνούνται το Big Bang, την εξελικτική διαδικασία της ζωής ή τη μεγάλη ηλικία της γης. Αντίθετα, η (μετριοπαθώς) αλληγορική ερμηνευτική είναι εκείνη που καταδεικνύει το πόσο επιστημονικά μπροστά από την εποχή του ήταν το κείμενο.
Γραμμένη στη γλώσσα της εποχής της
Η Γένεση εύκολα γίνεται κατανοητό ότι είναι γραμμένη στην «επιστημονική» γλώσσα της εποχής της, γι’ αυτό και αν παρθεί σαν μια επιστημονική-κοσμολογική περιγραφή, αδικείται.
Όποιος όμως διαβάσει το κείμενο αλληγορικά, πιστεύει ο Parker, θα θαυμάσει το επιστημονικό της μεγαλείο, το οποίο σχεδόν σε ωθεί να πιστέψεις στη θεία ύπαρξη.
Ειδικότερα, το πρώτο κεφάλαιό της, το οποίο αναφέρεται στη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου, βρίθει από λογοτεχνικά σχήματα, και γι’ αυτό αποτελεί μια μορφή θρησκευτικής «λογοτεχνίας». Όποιος το αγνοεί αυτό και είναι κατά γράμμα κυριολεκτιστής, ουσιαστικά αυθαιρετεί πάνω στο κείμενο. Όποιος όμως διαβάσει το κείμενο αλληγορικά, πιστεύει ο Parker, θα θαυμάσει το επιστημονικό της μεγαλείο, το οποίο σχεδόν σε ωθεί να πιστέψεις στη θεία ύπαρξη.
Πώς πρέπει, λόγου χάρη να κατανοηθεί το «ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα καὶ πᾶσαν ψυχὴν ζῴων ἑρπετῶν, ἃ ἐξήγαγε τὰ ὕδατα κατὰ γένη αὐτῶν», αν όχι ως επίγνωση ότι τα ζώα εμφανίσθηκαν πρώτα στη θάλασσα και ύστερα βγήκαν στην ξηρά;
Πώς «γνώριζε» ο συγγραφέας ότι τα μεγάλα θηρία προέκυψαν αφού τα ζώα απέκτησαν σκελετούς;
Η Μέση Ανατολή ήταν ξηρή και η επαφή των ανθρώπων της με τη θάλασσα όχι ιδιαίτερα μεγάλη. Γιατί λοιπόν δίνεται τόση σημασία στη θάλασσα, σε σημείο να αποδίδεται σε αυτή η αρχή της ζωής; Πώς «γνώριζε» ο συγγραφέας ότι τα μεγάλα θηρία προέκυψαν αφού τα ζώα απέκτησαν σκελετούς; Πώς εξηγείται ότι τα κυανοβακτήρια, τα οποία περιέχονται μέσα στα φυτικά κύτταρα, έφεραν στη γη την ενέργεια του ήλιου, διατηρώντας τη ζωή, αλλά και δικαιώνοντας έτσι τη βιβλική «εμφάνιση» του ήλιου κατά την τρίτη ημέρα της Δημιουργίας;
Ο Parker παραθέτει πολλά ακόμη δεδομένα. Ποια εξήγηση μπορεί να δοθεί για αυτά; Μήπως είναι σημάδι ότι υπήρξε όντως θεϊκή έμπνευση, η οποία μεταφέρθηκε με συμπυκνωμένα αλληγορικό τρόπο στο χαρτί, με τον μοναδικό τρόπο που θα μπορούσε να γίνει κατανοητή από το ευρύ κοινό; Με αυτά και άλλα πολλά όμοια ερωτήματα καταπιάνεται ο συγγραφέας στο συναρπαστικό βιβλίο του Το αίνιγμα της Γενέσως (The Genesis enigma, 2009), που κυκλοφορεί και σε ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Ουρανός. Οι απόψεις του είναι αμφιλεγόμενες και έχουν διχάσει, ωστόσο σίγουρα δεν θα αφήσουν κανέναν αδιάφορο.
*Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Άντριου Πάρκερ γεννήθηκε το 1967. Σπούδασε θαλάσσια βιολογία και φυσική. Σήμερα είναι επίτιμος ερευνητικός εταίρος στο Κολέγιο Γκριν Τέμπλετον του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας στο Λονδίνο, και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τζιάου Τονγκ της Σαγκάης.
Ήταν ένας από τους οκτώ επιστήμονες που επιλέχθηκαν το 2000 ως «Επιστήμονες για τη νέα χιλιετία» από το Βασιλικό Ινστιτούτο του Λονδίνου. Έχει γράψει πολυάριθμα επιστημονικά άρθρα και τρία βιβλία.
