«Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη», των Θανάση Λάλα και Βασίλειου Μπετσάκου – Διαφωτιστικές συναντήσεις με τον φιλόσοφο

Ο τόμος Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη – Τον φιλόσοφο της αρετής και της ευδαιμονίας μέσα στην πόλη (εκδ. Αρμός), με συγγραφείς τον δημοσιογράφο Θανάση Λάλα και τον διδάσκοντα στον τομέα Πολιτικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ Βασίλειο Μπετσάκο, αποτελεί το τρίτο βιβλίο της σειράς «Πίνοντας καφέ…». Έχουν προηγηθεί ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας.

Στην εν λόγω έκδοση, οι συγγραφείς επιχειρούν τη συνάντησή τους με τον Αριστοτέλη, ο μεν Λάλας ως δημοσιογράφος, ο δε Μπετσάκος ως μελετητής του έργου του φιλοσόφου αλλά και ως υποδυόμενος τον Αριστοτέλη. Αυτή η διττή σχέση του Μπετσάκου τού παρέχει τη δυνατότητα να παρουσιάζεται, είτε ως παντεπόπτης του συνολικού έργου του Αριστοτέλη είτε ο ίδιος ως φιλόσοφος, που σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση περιγράφει «έργα, ημέρες» και ιδέες.

Το δύσκολο αυτό εγχείρημα, ενώ ενέχει τον κίνδυνο να ολισθήσει στα κείμενα εκλαϊκευμένης επιστήμης με υπεραπλουστεύσεις που συχνά απομακρύνονται από τα «άγια πρωτότυπα», καταφέρνει να αποδώσει με συνοπτικό και εξόχως κατατοπιστικό τρόπο το λόγιο επίπεδο της πολυσχιδούς σκέψης του φιλοσόφου. Πέραν των πληροφοριών για τη ζωή του Αριστοτέλη, παρέχει στον αναγνώστη μια, ούτως ειπείν, ουσιαστική και εν τάχει γνωριμία με τα θέματα-ζητήματα που εξέτασε στα έργα του Τοπικά, Φυσικά, Περί ψυχής, Περί ζώων κινήσεως, Πολιτικά, Ρητορική, Μετά τα φυσικά, Αθηναίων πολιτεία κ.ά.

Αυτό που αποκομίζει ο αναγνώστης από τις πρώτες σελίδες είναι ότι δεν πρόκειται απλά για μία συνέντευξη με ένα φανταστικό πρόσωπο, αλλά για ένα διάλογο, με τη σωκρατική μέθοδο, που θέτει ερωτήματα ολικής ή μερικής άγνοιας και προκαλεί την έκθεση σκέψεων και ιδεών, που με τη σειρά τους γεννούν νέα ερωτήματα. Εδώ αναφαίνεται η εμπειρία και η ετοιμότητα του Λάλα να εκλαμβάνει κάθε απάντηση του φιλοσόφου ως ένα όχημα για διατυπωθεί κάποιο νέο ερώτημα, που εμπλουτίζει τη συζήτηση και λειτουργεί διαμεσολαβητικά για την εξέλιξη της γνωριμίας με το έργο του.

Οι εισαγωγές των συγγραφέων είναι ιδιαιτέρως διαφωτιστικές και ξεκαθαρίζουν στον αναγνώστη την προθετικότητα της έκδοσης, της συνάντησης δηλαδή με τον φιλόσοφο, τον οποίο παρουσιάζουν ως πρόσωπο που, ενώ κατ’ ουσίαν δεν ζει, ως ιδεατό ον ζει και βασιλεύει στους αιώνες των αιώνων –παρά το γεγονός ότι ο ίδιος σημειώνει στο Περί Ουρανού ότι την αιωνιότητα την κατέχουν όντα θεία και το αθανατίζειν, όπως γράφει στα Ηθικά Νικομάχεια, αφορά τη συλλογική ευδαιμονία και την οικειότητα του ανθρώπου προς την αλήθεια– και παρακολουθεί την εξέλιξη του σύμπαντος κόσμου μέχρι σήμερα, ωσεί παρών.

Όλα μαρτυρούν τη διάθεση για ένθεση του Αριστοτέλη όχι μόνον εντός της εποχής του και των συγκαιρινών του γεγονότων, αλλά στο διηνεκές του γραμμικού χρόνου που μας εμπεριέχει.

Επίσης, δεν είναι τυχαίο ότι στον λόγο των συγγραφέων παρουσιάζεται πλήθος διακειμενικών στοιχείων, ενδεικτικά: από την τρέχουσα πολιτική, με χιούμορ (Πολάκης), την πολιτική επιστήμη (Μαρξ, Καστοριάδης, Μοντεσκιέ), τη λογοτεχνία (Παπαδιαμάντης, Σολωμός, Καβάφης, Θεοδωράκης, Ροβινσώνας Κρούσος, Λαζόπουλος κ.ά.), τη γλώσσα (timing, project, ok), που όλα μαρτυρούν τη διάθεση για ένθεση του Αριστοτέλη όχι μόνον εντός της εποχής του και των συγκαιρινών του γεγονότων, αλλά στο διηνεκές του γραμμικού χρόνου που μας εμπεριέχει. Όπως σημειώνει και ο Σαββόπουλος, «δεν υπάρχει περίπτωση είτε να διηγηθείς μια ιστορία είτε να πεις ένα τραγούδι που να μην το περάσεις μέσα από τον εαυτό σου».

Δυο συναντήσεις με τον Αριστοτέλη 

Το Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη διαρθρώνεται σε δύο συναντήσεις με τον φιλόσοφο. Στην πρώτη, στα Στάγειρα, τον τόπο της γέννησής του, αναφέρονται τα βιογραφικά του στοιχεία, η μετοίκησή του στην Αθήνα, η σπουδή του στην Ακαδημία του Πλάτωνα και η φυγή του για την Εύβοια. Ο φιλόσοφος αναφέρεται ακροθιγώς, μεταξύ άλλων, στον χρόνο, ένα ζήτημα που απασχόλησε και τον Πλάτωνα στον Τίμαιο, στο τέλος, το «οὗ ἕνεκα», που δίνει σε κάθε ον τη μορφή του, το είδος, την πληρότητά του και για αυτό το λόγο, θεωρείται βέλτιστον, όπως σημειώνεται στα Πολιτικά, και επίσης, στο αδιαχώριστο ψυχής και σώματος.

Αναγνωρίζει στον Πλάτωνα τη μάχη του περί την ουσία και, παρά τις διαφοροποιήσεις από τις απόψεις του δασκάλου του, παραδέχεται ότι τον φέρει μέσα του. Ως κινούν αίτιο για τη γνώση εκλαμβάνει την άγνοια. Εκτιμά ότι οι άνθρωποι φιλοσόφησαν για να αποφύγουν την άγνοια και φανερά επιδίωξαν την επιστήμη για χάρη της γνώσης και όχι εξαιτίας της χρησιμότητάς της, «διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν», σημειώνει στο Μετά τα φυσικά. Ακόμα, θεωρεί ότι ο λόγος δίνει τάξη στο χάος του κόσμου και ότι η Αλήθεια είναι η φύση των πραγμάτων. Με χαριτωμένο τρόπο, ο Αριστοτέλης αναφέρεται στη σχέση του με τον Πλάτωνα και το παρουτσούκλι «Αναγνώστης» με το οποίο τον αποκαλούσε ο δάσκαλός του, γιατί διάβαζε μανιωδώς – στην αρχαιότητα, Αναγνώστης ήταν ο εκπαιδευμένος δούλος· ο Πλάτων ήταν αρνητικός απέναντι στην ανάγνωση, καθώς δεχόταν τη διαλεκτική του Σωκράτη. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται με ζέση στη δική του προσήλωση για απόκτηση της γνώσης μέσα από την εμπειρία και την επιστημονική παρατήρηση, σε αντίθεση με τον Πλάτωνα και τις Ιδέες του. Θεωρεί τον δάσκαλό του ένα υβρίδιο, κάτι ανάμεσα σε ποιητή και πολιτικό, αλλά θεωρεί τον Τίμαιο έργο αναφοράς για τη φιλοσοφία.

Η πρώτη συνάντηση 

Η πρώτη συνάντηση στα Στάγειρα τελειώνει με την φυγή του από την Αθήνα, λόγω της σχέσης του με τον Αλέξανδρο και της ταπείνωσης που υπέστη η Αθήνα από τους Μακεδόνες. Ο φιλόσοφος της πόλης, αναχωρεί συκοφαντημένος. Αυτή η συνέντευξη στην πατρίδα του φιλοσόφου και οι έννοιες που αναπτύσσονται με ερωταποκρίσεις, κατά τη γνώμη μας, προοικονομεί τα θέματα που εξετάζονται στη δεύτερη συνάντηση, στην Αθήνα, στο Λύκειο και αποτελούν τον πυρήνα της αριστοτελικής σκέψης. Ο Λυκαβηττός, τόπος περιπάτου των δύο συγγραφέων, δεν αποτελεί απλώς ένα χωρικό στίγμα στην Αθήνα∙ νοηματοδοτείται από το έργο του Αριστοτέλη στο Λύκειό του, όπου δίδαξε τους μαθητές του για την Ευδαιμονία, την Αρετή και τη σημασία του Πολίτη, της Πόλης και της Πολιτικότητας.

Στη σύντομη αναφορά στη λειτουργία της φύσης, όπου απουσιάζει το τυχαίο και επικρατεί η σκοπιμότητα, αναδεικνύεται πάλι η σημασία του τέλους, της τελείωσης της φύσης του όντος, όπως το ορίζει στα Ηθικά Νικομάχεια ως αγαθό, ευτυχία και ευδαιμονία σε αυτή τη γη που την πατούμε, θα λέγαμε, και όχι στον κόσμο των Ιδεών του Πλάτωνα. Η ευδαιμονία δεν είναι απλά έξις, αλλά ενέργεια και δράση του όντος μέσα στην πόλη. Βέβαια, αξίζει να τονιστεί ότι ο Αριστοτέλης χρειάστηκε δέκα βιβλία για να αναπτύξει την ευδαιμονία ως τελικό σημείο αναφοράς όλων των αγαθών στη ζωή του ανθρώπου και στη συλλογική ευτυχία.

Αξίζει να αναφερθούμε στο χιούμορ των συγγραφέων όταν προσπαθούν να εισχωρήσουν στη βαθιά σκέψη του φιλοσόφου

Ακολούθως τα ανθρώπινα πάθη, ζήτημα που απασχόλησε τον φιλόσοφο στις πραγματείες Ηθικά Νικομάχεια, Περί ψυχής, Ηθικά Ευδήμεια, Ρητορική κ.α., στην εκδήλωσή τους χαρακτηρίζονται ηθικά με αρνητικό ή θετικό πρόσημο και ως εκ τούτου, δύνανται να δημιουργήσουν μη αγαθό χαρακτήρα, γεγονός που υπονομεύει την ευδαιμονία και μας απομακρύνει από αυτή. Εδώ, σημειολογικά, αξίζει να αναφερθούμε στο χιούμορ των συγγραφέων όταν προσπαθούν να εισχωρήσουν στη βαθιά σκέψη του φιλοσόφου και ταυτοχρόνως με αποστροφές λόγου, ποιητικές κατά τεκμήριο, να μεταβούν από τη μία έννοια στην επόμενη και καθεξής.

Στην περίπτωση των, κατά Αριστοτέλη, αρετών (ανδρεία, πραότητα, δικαιοσύνη, σωφροσύνη, ελεύθερη σχέση με το χρήμα κ.ά.), οι συγγραφείς ασχολούνται ιδιαιτέρως με τη μεσότητα, που αποτελεί κομβικό σημείο της αριστοτελικής σκέψης. Ο φιλόσοφος υπενθυμίζει ότι η αρετή σχετίζεται με τα συναισθήματα και τις πράξεις, και πως η υπερβολή σε αυτά ή η έλλειψη αυτών θεωρούνται σφάλματα και κατακρίνονται, ενώ το μέσον είναι το σωστό και επαινείται. Έτσι καταλήγει και πάλι, στα Ηθικά Νικομάχεια, πως η αρετή είναι ένα είδος μεσότητας: «Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου». Ποιο είναι το μέσον; Όχι αυτό που ορίζεται με βάση κάποιες ιδέες, αιώνιες και αμετάβλητες (βλ. Πλάτων), αλλά αυτό που στηρίζεται στην εμπειρία που εκπορεύεται από την κοινωνική συμβίωση και εκφράζεται με τον ορθό λόγο, τον κοινό λόγο, όπως υποστηρίζει ο Ηράκλειτος. Τον λόγο των φρονίμων, όπου ενώνονται και συνυπάρχουν όλες οι αρετές με σκοπό την ευδαιμονία της πόλης.

Αντιθέτως, αναφέρει στα Πολιτικά, αυτός που στερείται της φυσικής του πολιτικότητας (ο διά φύσιν άπολις) είναι είτε κάτι λιγότερο από άνθρωπος, δηλαδή θηρίο, είτε κάτι περισσότερο από άνθρωπος, δηλαδή θεός.

Της πόλης, που απαιτεί για τη λειτουργία της την πολιτικότητα, συνθήκη δηλαδή που επιβάλλει ο λόγος – ο άνθρωπος δεν ζει στην οργανωμένη κοινωνία των μελισσών, υπάρχει και εκφράζεται, συμβιώνει και επιθυμεί την τελείωσή του μέσα στην πόλη. Αντιθέτως, αναφέρει στα Πολιτικά, αυτός που στερείται της φυσικής του πολιτικότητας (ο διά φύσιν άπολις) είναι είτε κάτι λιγότερο από άνθρωπος, δηλαδή θηρίο, είτε κάτι περισσότερο από άνθρωπος, δηλαδή θεός. Και επιμένει ο Αριστοτέλης, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος δεν είχε δικαίωμα να μιλήσει ενώπιον όλων στην εκκλησία του Δήμου, ότι ο κυτταρικός πυρήνας της πόλης είναι ο πολίτης, εξαιρουμένων γυναικών και δούλων που αποκλείονται εξ ορισμού καθότι δεν διαθέτουν το αυτεξούσιον.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η στιχομυθία των συγγραφέων σχετικά με το πολίτευμα, την Πολιτεία που ενστερνίζεται ο Αριστοτέλης, όταν αναφέρεται στο είδος και στο ποιόν των πολιτευμάτων. Εμφατικά υποστηρίζει ότι κυρίαρχος στη δημοκρατία, η οποία προσεγγίζει περισσότερο την Πολιτεία, πρέπει να είναι ο νόμος. Η απουσία του νόμου θρέφει το θηρίο και την κυριαρχία του μέσα στον άνθρωπο. Για τον φιλόσοφο, η προσήλωση στο νόμο, που τον θεωρεί ως δια βίου παιδαγωγό, και στην ανθρώπινη συμβίωση, αποτελούν εχέγγυα για την συλλογική ευτυχία, με την ανάδειξη πολιτικών που διαθέτουν φρόνηση και κατέχονται από τις αρετές της σύνεσης και της δικαιοσύνης. Ο αληθινός πολιτικός επιλέγει τις καλές πράξεις για χάρη των ίδιων των καλών πράξεων.

Η δεύτερη συνάντηση 

Η δεύτερη συνάντηση τελειώνει με αναφορές στα οφέλη της δημόσιας παιδείας, στις τέχνες, στη φιλία, στην αμοιβαιότητα και στην αυτογνωσία. Πολύ ορθά οι συγγραφείς προβαίνουν σε μια μικρή αναφορά, στην κατακλείδα του βιβλίου, στο πρώτο κινούν ακίνητον, τον θεό του Αριστοτέλη, που περιλαμβάνεται στις πραγματείες Φυσικά και Μετά τα φυσικά, όπου τίθεται το ερώτημα ποιος θέτει σε κίνηση την αιώνια και ομαλή περιφορά του ουρανού. Ο φιλόσοφος αφίσταται της πλατωνικής άποψης περί αυτοκίνησης και υποστηρίζει ότι το κινούν πρέπει να είναι ακίνητον, γιατί διαφορετικά θα πρέπει να αναζητηθεί και το δικό του κινούν. Πρόκειται για ζήτημα που έχει προκαλέσει πολλές και διαφορετικές προσεγγίσεις (βλ. Ross, Randal, Ακινάτης, Κάλφας) και στη βιβλιογραφία εκλαμβάνεται ως δύσκολη αριστοτελική έννοια. Ο Μπετσάκος, εν προκειμένω, ερμηνεύει ότι ο θεός είναι πηγή της κίνησης στον κόσμο, η άυλη και ακίνητη ενέργεια, νόησις νοήσεως που στρέφεται στον εαυτό της.

Συγκεφαλαιώνοντας, η εργασία του Λάλα και του Μπετσάκου, κατά την άποψή μας, συνιστά ένα σημαντικό «εγχειρίδιο αριστοτελικών εννοιών», που συνοδεύεται, για λόγους επιστημονικής εντιμότητας, από βιβλιογραφία αναφοράς και εκτιμούμε ότι αποτελεί ένα ακόμα βοήθημα για την κατανόηση των ζητημάτων που πραγματεύεται ο Αριστοτέλης. Επιπρόσθετο ενδιαφέρον αποκτά ο τρόπος διάρθρωσης των δύο συναντήσεων με τη μορφή της συνέντευξης σε ένα «χαλαρό» περιβάλλον απόλαυσης με καφέ, όπως αναφέρεται στον τίτλο της έκδοσης. Η προφορικότητα και η αμεσότητα του λόγου και των δύο συγγραφέων, που γνωρίζουν μάλλον πολύ καλά τους κανόνες της μετά λόγου και διά λόγου αντισφαίρισης, με τις χιουμοριστικές αποστροφές, εξασφαλίζουν την ευχάριστη ανάγνωση, την ένταση της προσπάθειας πρόσβασης στις θέσεις του φιλοσόφου και ακόμα περισσότερο, την εμβάθυνσή μας σε ιδέες, τόσο ανθρώπινες, τόσο καθημερινές που, συχνά στις εγκύκλιες σπουδές όλων μας, παραμένουν στην σκιά, αφώτιστες.

^＊Ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΣ είναι εκπαιδευτικός, μουσικός, κάτοχος μεταπτυχιακού στις Πολιτικές Επιστήμες και Διδάκτωρ Θεατρολογίας.