«Για να κατανοήσουμε τον Λεβινάς» της Κορίν Πελλυσόν (κριτική)

Το βιβλίο της φιλοσόφου Κορίν Πελλυσόν (γενν. 1967) Για να κατανοήσουμε τον Λεβινάς – Ένας φιλόσοφος για την εποχή μας, που εκδόθηκε στο Παρίσι τον Ιανουάριο του 2020, αποτελεί μια πρώτης τάξης εισαγωγή στον Εμμανουέλ Λεβινάς (1906-1995). Γραμμένο σε απολύτως κατανοητή γλώσσα χωρίς να υπεραπλουστεύει –η καλή μετάφραση του Γιώργου Φαράκλα βοηθάει την ανάγνωση του βιβλίου– καλύπτει σημαντικές πτυχές της φιλοσοφίας του. Επίσης, όταν εξετάζει τη σκέψη του Λεβινάς σε σχέση με άλλων φιλοσόφων, κυρίως του Χούσσερλ και του Χάιντεγκερ, προκειμένου να καταδείξει τι δανείζεται από εκείνους αλλά και πώς διαφοροποιείται ριζικά, η Πελλυσόν δεν παραλείπει να δώσει πρώτα με ευκρίνεια τη δική τους θέση. Βασική της άποψη είναι ότι ένα από τα κλειδιά για την ανάγνωση του Λεβινάς είναι η κατανόηση της φαινομενολογικής διάστασης του έργου του.

Η Πελλυσόν αναφέρεται στην ιδιάζουσα φαινομενολογία του Λεβινάς ως «φαινομενολογία της παθητικότητας», η οποία «στρέφει την προσοχή της σε φαινόμενα τα οποία αντιστέκονται στην αποβλεπτικότητά μου και στην ικανότητά μου να συγκροτώ νοήματα». Στη φανέρωση του άλλου, το εγώ παραμένει παθητικό, εφόσον ο άλλος δεν ισοδυναμεί με κάποια σημασία που το εγώ του προσδίδει, αλλά αυτοπαρουσιάζεται ο ίδιος ως κάτι «καθεαυτό» που σημαίνει από μόνο του για το εγώ, χωρίς να ετεροκαθορίζεται από το φως που θα έριχνε πάνω του η αντίληψη ή η γνώση. Λόγω της απειρότητάς του, ο άλλος δεν μπορεί να εγκλειστεί σε μια παράσταση που μπορεί το εγώ να έχει γι’ αυτόν, όπως συμβαίνει με τα αντικείμενα, αλλά διαρκώς την υπερβαίνει, ξεχειλίζει έξω από αυτή. Δεν υπάρχει καμία ιδέα ικανή να περιλάβει τον άλλο. Ο άλλος ονομάζεται από τον Λεβινάς «πρόσωπο» (visage) επειδή δεν μπορεί να αναχθεί σε καμία ολότητα και είναι ευρύτερος από τη φαινομενικότητά του. Αυτή η λέξη δίνει έμ­φαση στον υπερβατικό χαρακτήρα του άλλου ανθρώπου, στο γεγονός ότι δεν περιορίζεται στην εκδήλωσή του, στην όψη του ή σε ό,τι συλλαμβάνουμε από αυτόν εν γένει (γι’ αυτό και το «πρόσωπο ως όψη», όπως κάποιες φορές αποδίδεται το visage στο ελληνικό κείμενο, μου φαίνεται προβληματικό).

Αντιμέτωπη με το άπειρο της εξωτερικότητας ή με το «ύψος» του άλλου, η «αφελής βούληση για ζωή» του εγώ, η «χαρούμενη κτήση του κόσμου» του, ντρέπεται για τον εαυτό της, με συνέπεια το εγώ της απόλαυσης και της κτήσης να μετασχηματίζεται σε ευθύνη για τον άλλο άνθρωπο.

Μέσω της εκδήλωσής του ως «προσώπου», ο άλλος αμφισβητεί το εγώ μου, αρνείται την κυριότητά μου, τη δύναμή μου. Ωστόσο, αυτή η εκδήλωση, που ο Λεβινάς ονομάζει «έκφραση», δεν έχει απλώς αρνητική χροιά, δεν εξαντλείται στο να θέτει απλώς τις δυνάμεις του εγώ υπό αμφισβήτηση. Αντιμέτωπη με το άπειρο της εξωτερικότητας ή με το «ύψος» του άλλου, η «αφελής βούληση για ζωή» του εγώ, η «χαρούμενη κτήση του κόσμου» του, ντρέπεται για τον εαυτό της, με συνέπεια το εγώ της απόλαυσης και της κτήσης να μετασχηματίζεται σε ευθύνη για τον άλλο άνθρωπο. Έτσι, πηγή της ευθύνης, καταγωγή της ηθικής δεν είναι ο ορθός λόγος μου ή οι δεσμεύσεις που έχω αναλάβει και είμαι υπεύθυνος γι’ αυτές καθότι αποτελούν δική μου επιλογή, αλλά ο άλλος που μου είναι απολύτως εξωτερικός και δεν μπορώ να εγκολπωθώ.

Η Πελλυσόν εντοπίζει δύο «δυσκολίες» στην ηθική του Λεβινάς. Η πρώτη αφορά τη θέση που (δεν) καταλαμβάνει το ζώο στην ηθική του, ενώ η δεύτερη το κατά πόσο πηγή της ευθύνης είναι η απειρότητα του προσώπου και όχι η σωματικότητα. O Λεβινάς δεν μίλησε ποτέ για ευθύνη προς τα ζώα. Όταν κάποτε τον ρώτησαν αν «μπορεί ένα ζώο να θεωρηθεί ως ο Άλλος που πρέπει να καλωσορίσουμε;», η απάντησή του ήταν: «Δεν ξέρω εάν ένα φίδι έχει πρόσωπο. Δεν μπορώ ν’ απαντήσω αυτή την ερώτηση. Απαιτείται πιο συγκεκριμένη ανάλυση». Άποψη της Πελλυσόν είναι ότι η έννοια της τρωτότητας που αναπτύσσει ο Λεβινάς στο Αλλιώς από το είναι ή επέκεινα της ουσίας (1974), το οποίο εκδόθηκε δεκατρία χρόνια μετά το Ολότητα και άπειρο (1961), μας επιτρέπει να επεκτείνουμε την ηθική σε άλλα έμβια όντα. Είμαι «για-τον-άλλο» σημαίνει είμαι τρωτός στη σχέση μου μαζί του, μπορώ να επηρεάζομαι απ’ ό,τι του συμβαίνει. Ο Λεβινάς μιλά για «τραύμα», για έναν τραυματισμό που επιφέρει η οδύνη του άλλου στο υποκείμενο και που θα μπορούσε, σύμφωνα με την Πελλυσόν, να επιφέρει εξίσου η οδύνη του ζώου. Για την Πελλυσόν, η δυνατότητα να επηρεάζεται το σώμα μου από την τρωτότητα του άλλου, αυτή η «παθητικότητα που είναι πιο παθητική από την ίδια την παθητικότητα» όπως λέει ο ίδιος ο φιλόσοφος, μας επιτρέπει να «σκεφτούμε την ευθύνη για τον άλλο ακόμα και όταν δεν του προσδίδουμε ένα πρόσωπο με την έννοια του Λεβινάς». Το σώμα είναι που συνδέει εμένα με τον άλλο και όχι το πρόσωπό του.

Όμως ο Λεβινάς, πριν περιγράψει τη σχέση του εγώ με τον άλλο άνθρωπο, δηλαδή την ηθική σχέση, αφιερώνει το δεύτερο μέρος του Ολότητα και άπειρο με τίτλο «Εσωτερικότητα και οικονομία» στη σχέση του εγώ με τον κόσμο. Κατ’ αυτόν, η σχέση μας με τον κόσμο, όπως και η σχέση μας με τον άλλο, δεν είναι απλώς γνωστική. Ζούμε από τον κόσμο, τρεφόμαστε από εκείνον, κατοικούμε εντός του. Η χαρά που αποκομίζουμε από την οικειοποίηση του κόσμου αποκαλείται από τον Λεβινάς «απόλαυση» (jouissance). Έτσι, αυτό που καθοδηγεί τη σχέση του εγώ με τον κόσμο είναι η ηδονή, δηλαδή το εγώ, στη σχέση του με τον κόσμο, σκέφτεται μόνο τον εαυτό του. Η διάρρηξη της σολιψιστικής, εγωιστικής, απολαυστικής σχέσης του εγώ με τον κόσμο θα επέλθει, σύμφωνα με τον Λεβινάς, από την παρουσία του άλλου. Το εγώ νιώθει ένοχο γι’ αυτόν τον άμετρο, εγωιστικό σφετερισμό του κόσμου, πράγμα που θα οδηγήσει να βγάλει τη μπουκιά από το στόμα του για να τη δώσει στον άλλο.

Η Πελλυσόν στέκεται επικριτικά απέναντι στο διαχωρισμό από τον Λεβινάς του κόσμου των τροφών από την ηθική και τη δικαιοσύνη. Ο τρόπος με τον οποίο κάνουμε χρήση των εδαφών, των πόρων και της τροφής έχει αντίκτυπο στους άλλους, συμπεριλαμβανομένων των μελλοντικών άλλων, καθώς και των ζώων.

Από τις συγκεκριμένες αναλύσεις που φέρνουν στο προσκήνιο την υλικότητα της ύπαρξης, η Πελλυσόν δανείζεται την έννοια των «τροφών» προκειμένου να επεξεργαστεί, στο βιβλίο της Οι τροφές. Φιλοσοφία του πολιτικού σώματος, μια «οικο-φαινομενολογία» που υπογραμμίζει τη σημασία του περιβάλλοντος και της Γης για την ύπαρξή μας. Επιπλέον, εισηγείται τη συμπερίληψη της προστασίας τους στις σκοπιμότητες της πολιτικής «δίπλα στα καθήκοντα που αποδίδονται κλασικά στο κράτος, όπως είναι η ασφάλεια και η μείωση των ανισοτήτων». Ωστόσο, η Πελλυσόν στέκεται επικριτικά απέναντι στο διαχωρισμό από τον Λεβινάς του κόσμου των τροφών από την ηθική και τη δικαιοσύνη. Ο τρόπος με τον οποίο κάνουμε χρήση των εδαφών, των πόρων και της τροφής έχει αντίκτυπο στους άλλους, συμπεριλαμβανομένων των μελλοντικών άλλων, καθώς και των ζώων. Όπως σημειώνει: «Όταν τρώω, πάντα είμαι σε επαφή με τους άλλους, ακόμα και αν δεν κάθεται κανείς στο τραπέζι μου!». Κατά συνέπεια, το ενέργημα του τρώω είναι ηθικό, οικονομικό και πολιτικό. Το ίδιο ισχύει και για την κατοίκησή μας στη γη. Δεν κατοικούμε μόνοι μας τον κόσμο αλλά πάντα μαζί με άλλους, πράγμα που σημαίνει ότι οφείλουμε να τους αφήνουμε χώρο στις ζωές μας, στις πόλεις μας ή ακόμη και στα σπίτια μας (π.χ. φιλοξενία).

Η Corine Pelluchon γεννήθηκε το 1967 στη Charente της Γαλλίας. Είναι φιλόσοφος, καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο Paris-Est-Marne-La-Vallée και μέλος του Διεπιστημονικού Εργαστηρίου Πολιτικών Σπουδών Hannah Arendt. Το 2020 βραβεύτηκε με το βραβείο κριτικής σκέψης Günther Anders. Το 2021 τιμήθηκε από το Γαλλικό Κράτος με τον τίτλο του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής για το έργο της ως πανεπιστημιακός, φιλόσοφος και ειδικός της πολιτικής φιλοσοφίας και της εφαρμοσμένης δεοντολογίας (philosophie politique et éthique appliquée). Το 2022, προτάσεις της για τη διατροφή και τη γεωργία έγιναν αποδεκτές από τη Γερμανία για το φόρουμ των G7.

Ωστόσο, σε αυτό το σημείο, η Πελλυσόν φαίνεται να παραβλέπει ένα από τα βασικά ζητούμενα του Λεβινάς: να περιγράψει τη διυποκειμενική σχέση εκκινώντας από ένα «χωρισμένο» εγώ που είναι εντελώς ανεξάρτητο από το άλλον και αύταρκες, έτσι που η μεταξύ τους ριζική διαφορά ή απόσταση να μπορεί να παραμένει απαραμείωτη, χωρίς να καθορίζεται η σχέση τους από τη αναφορά τους σε ένα όλο ή τη θέση τους σε ένα σύστημα. Αντιθέτως, η εξέταση του εγώ και του άλλου ως δύο αλληλεξαρτώμενων οντοτήτων, αλληλεξάρτηση που θα συμπεριλάμβανε τις τροφές και την κατοίκησή τους, θα τα ενέτασσε σε ένα κοινό όλο και η μεταξύ τους απόλυτη ετερογένεια, δηλαδή εξωτερικότητα, θα εξανεμιζόταν.

Σύμφωνα με την Πελλυσόν, η μετατόπιση από το υποκείμενο της ελευθερίας στο υποκείμενο της ευθύνης «αντιπροσωπεύει τη μείζονα συνεισφορά του Λεβινάς στην ηθική και πολιτική φιλοσοφία». Για τις φιλελεύθερες πολιτικές θεωρίες που εδράζουν τον πολιτικό συνεταιρισμό και το κοινωνικό συμβόλαιο στην ελευθερία και την ευημερία του υποκειμένου, «σκοπός της πολιτικής είναι ο συμβιβασμός των ελευθεριών και των ατομικών συμφερόντων». Καθήκον της πολιτείας είναι η ασφάλεια, η μείωση των αθέμιτων ανισοτήτων και η διασφάλιση των ατομικών δικαιωμάτων. Αν όμως ο πολιτικός συνεταιρισμός στηρίζεται μόνο στην ελευθερία χωριστών ατόμων, τότε αυτό που θα δομεί τη μεταξύ τους κοινωνικότητα θα είναι «η αλληλοεξυπηρέτηση και το πάρε-δώσε». Κι ενώ μια τέτοια θεμελίωση μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια και μια σχετική σταθερότητα σε περιόδους αφθονίας, τα πράγματα δυσχεραίνουν όταν οι πόροι συρρικνώνονται, οι ανισότητες βαθαίνουν και τα άτομα επικεντρώνονται στη δική τους ευημερία αδιαφορώντας για το τι απαιτεί το δικαίωμα του άλλου από την κοινωνία και τον καθένα από εμάς. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο «κοινωνικός δεσμός καταλύεται, η αλληλεγγύη καταντά μια απλή λέξη, σχεδόν ένα σύνθημα». Αντιθέτως, για τον Λεβινάς, θεμέλιο της κοινωνικότητας αποτελεί η ευθύνη. Σε αυτή την περίπτωση, ο πολιτικός συνεταιρισμός βασίζεται σε ένα υποκείμενο που «αισθάνεται υπεύθυνο για τον άλλο και τους άλλους αντί να σκέφτεται μόνο τον εαυτό του». Όπως επισημαίνει η Πελλυσόν, αναγκαία προϋπόθεση για να λειτουργούν πραγματικά οι θεσμοί είναι τα άτομα να νοιώθουν ότι ο άλλος τους αφορά.

Για τον Λεβινάς, θεμέλιο της κοινωνικότητας αποτελεί η ευθύνη. Σε αυτή την περίπτωση, ο πολιτικός συνεταιρισμός βασίζεται σε ένα υποκείμενο που «αισθάνεται υπεύθυνο για τον άλλο και τους άλλους αντί να σκέφτεται μόνο τον εαυτό του». Όπως επισημαίνει η Πελλυσόν, αναγκαία προϋπόθεση για να λειτουργούν πραγματικά οι θεσμοί είναι τα άτομα να νοιώθουν ότι ο άλλος τους αφορά.

Το υλικό για το βιβλίο προέρχεται από σειρά μαθημάτων που έδωσε η Πελλυσόν στο πλαίσιο του προγράμματος «Ιατρικά ανθρωπιστικά θέματα» στο Πανεπιστήμιο Γκυστάβ Εφέλ, όπου διδάσκει. Ωστόσο, σε αντιδιαστολή με την ηθική και την πολιτική, η προσέγγιση τέτοιων θεμάτων υπό τη σκέψη του Λεβινάς είναι περιορισμένη στο βιβλίο. Για την Πελλυσόν, η σχέση γιατρού και ασθενή αποτελεί ενδεχομένως το υπόδειγμα σχέσης με τον άλλο, επειδή έχει ως «αφετηρία τον άρρωστο, την οδύνη του, το παράπονό του και την αγωνία του θανάτου του». Η φροντίδα του γιατρού για τον ασθενή του αποτελεί τη δική του «ατομική απάντηση σε μία ιδιαίτερη περίπτωση και σε ένα καθέκαστο ον». Ωστόσο, πηγή της ευθύνης δεν είναι ο ίδιος ο γιατρός που απλώς από επαγγελματική υποχρέωση θα είχε το καθήκον να φροντίσει τον άλλο, αλλά η έκκληση του άλλου μέσω του πόνου του, του βλέμματός του, τα οποία τον αδράχνουν και δεν τον αφήνουν σε ησυχία.

Σύμφωνα με τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύει η Πελλυσόν τον Λεβινάς, «πρέπει να φυλαγόμαστε από το να θεματοποιούμε τον άλλο», πράγμα που σημαίνει ότι ένας γιατρός ή κάποιος που προσφέρει νοσηλευτικές φροντίδες δεν πρέπει να ανάγει τον ασθενή στην ασθένειά του ή στις «αναπηρίες (όταν έχει), δεν θα πρέπει να τον πραγμοποιεί ή να τον αντικρίζει σαν μια ενδιαφέρουσα περίπτωση, χρήσιμη για την βελτίωση των γνώσεών του για τη νόσο». Αντιθέτως, οφείλει να τον «ακούσει με προσοχή και να μην τον υποκαθιστά επιβάλλοντας σιωπή». Θα πρέπει να λαμβάνεται προπαντός υπόψη η μοναδικότητά του.

Ενώ κάποιες φορές η Πελλυσόν χρησιμοποιεί μία από τις σημαντικότερες διακρίσεις του Λεβινάς, τη διάκριση μεταξύ λέγειν (dire) και λεχθέντος (dit), δεν εξηγεί ποτέ τη μεταξύ τους διαφορά. Το λεχθέν αποτελεί αυτό που λέγεται κατά τη γλωσσική επικοινωνία. Εντός του λεχθέντος, το κάθε άτομο διατυπώνει αυτό που θέλει να πει. Ωστόσο, χωρίς την κατάσταση ή το συμβάν της ουσιώδους έκθεσής μου στον άλλο που είναι το λέγειν, δεν θα υπήρχε ούτε λεκτική εκφορά ούτε νόημα, δηλαδή δεν θα υπήρχε λεχθέν. Συνεπώς, βασική προϋπόθεση κάθε επικοινωνίας είναι η ευθύνη που νοιώθει κανείς να ανταποκριθεί στην κλήση του άλλου, δηλαδή να τείνει ευήκοον ους προς αυτόν, ακόμη κι αν πρόκειται στη συνέχεια να διαφωνήσει μαζί του, κάτι που καταδεικνύει την ηθική διάσταση κάθε επικοινωνίας.

^＊ Ο ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΚΑΚΟΛΥΡΗΣ διδάσκει σύγχρονη ευρωπαϊκή φιλοσοφία στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ.