diafotismos tora

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο Διαφωτισμός τώρα του καθηγητή ψυχολογίας στο Χάρβαρντ Στίβεν Πίνκερ κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στη χώρα μας από τις εκδόσεις Διόπτρα (το 2018 στις ΗΠΑ) και θα το χαρακτήριζα το πιο χρήσιμο βιβλίο του 2021, και παραμένει εξίσου χρήσιμο για την επίσης δύσκολη χρονιά που μόλις ξεκίνησε, καθώς οι αρνητές του ορθολογισμού και ο κορωνοϊός σέρνουν χέρι χέρι τον μακάβριο χορό.

Όταν ακούμε τη λέξη Διαφωτισμός στο μυαλό μας έρχονται ατάκτως ονόματα Γάλλων φιλοσόφων του 18ου αιώνα, ακαθόριστες ιδέες για κάποιον μακρινό «αιώνα των φώτων», μια κάπως αφελής δέσμη ιδεών, που πολλοί ίσως πιστεύουμε ότι κατέρρευσαν τον 20ο αιώνα, κάτω από το βάρος δυο ανθρωποκτόνων παγκοσμίων πολέμων αλλά και του ολοκληρωτισμού.

Ποιο νόημα λοιπόν μπορεί να έχει για μας ο Διαφωτισμός σήμερα; Για ποιο πράγμα μας μιλάει εντέλει τούτο το βιβλίο, που μας καλεί, με τον τίτλο του, να προτάξουμε τον Διαφωτισμό ΤΩΡΑ, σαν να είναι κάτι ζωντανό και κρίσιμο για την ανθρωπότητα;

Μια πρώτη απάντηση βρίσκουμε στα λόγια του ίδιου του συγγραφέα.

«Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι η προσπάθειά μου να αναδιατυπώσω τα ιδανικά του Διαφωτισμού με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Τα ιδανικά αυτά οι διανοούμενοι της εποχής μας τα αντιμετωπίζουν με αδιαφορία και σκεπτικισμό και, μερικές φορές, ακόμη και με περιφρόνηση. Η θέση που θα παρουσιάσω είναι πως, όταν εκτιμηθούν σωστά, τα ιδανικά του Διαφωτισμού είναι πράγματι εμψυχωτικά, παραινετικά, ευγενή – είναι λόγος να ζεις» (σελ. 23)

Η κεντρική ιδέα είναι η εξής: Από την εποχή των Φώτων και στη συνέχεια, όταν οι ιδέες του ορθολογισμού, της πίστης στην ανθρώπινη γνώση, της άρνησης του σκοταδισμού, άρχισαν να κερδίζουν έδαφος, η ίδια η ανθρωπότητα άρχισε να αλλάζει σταδιακά προς το καλύτερο. Η πρόοδος βασίστηκε όλο και περισσότερο στην παράλληλη ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης, που μέσα σε δύο αιώνες άλλαξε τη ζωή του ανθρώπου περισσότερο απ’ ό,τι είχε αλλάξει τα προηγούμενα δέκα χιλιάδες χρόνια.

Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. 

Οι στατιστικές σε αφήνουν με το στόμα ανοιχτό. Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. Η βρεφική και παιδική θνησιμότητα, όπως και η θνησιμότητα των γυναικών κατά τη γέννα, έχουν μειωθεί κατά δεκάδες φορές, ενώ η πείνα, που ήταν μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα καθημερινός εφιάλτης για τους περισσότερους ανθρώπους, έχει εξαλειφθεί στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, με εξαίρεση και πάλι λιγοστές χώρες της Αφρικής.

Κι όμως: τα συγκλονιστικά όσο και αισιόδοξα αυτά στοιχεία δεν είναι κοινό κτήμα, δεν γίνονται αποδεκτά από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, ακόμη και σε χώρες που οι άνθρωποι έχουν ιστορικά ωφεληθεί περισσότερο από την πρόοδο. Πάρα πολλοί πιστεύουν και σήμερα ότι η ζωή των ανθρώπων όλο και χειροτερεύει, κι ότι πάμε από το κακό στο χειρότερο, κι ας είναι, όπως όλα τα στοιχεία αποδεικνύουν με αδιάσειστο τρόπο, η εποχή που η ανθρωπότητα έχει καταφέρει τα μεγαλύτερα επιτεύγματα στην ιστορία της.

Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα.

Ο Πίνκερ αφιερώνει αρκετές σελίδες στην εξήγηση αυτού του φαινομένου, της άρνησης της πραγματικότητας δηλαδή, με αναφορά σε επιστημονικά και πολιτισμικά δεδομένα, κι είναι αρκετά πειστικός και σε αυτά. Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα. Πιστεύει ότι και σε αυτήν την πρόκληση η ανθρωπότητα μπορεί να απαντήσει με τη βοήθεια του ορθού λόγου και της επιστήμης.

Ομοίως, συζητά αναλυτικά το πρόβλημα της ανισότητας στον σύγχρονο κόσμο, για την οποία χύνεται πολύ μελάνι καθημερινά, συνεισφέροντας στη συζήτηση με ψύχραιμες ιδέες και στοιχεία που δεν βρίσκουν συχνά θέση στον τρομολάγνο δημόσιο διάλογο.

Κι όμως, το ρεύμα όσων δεν πείθονται για τα αγαθά του Διαφωτισμού, παρότι επωφελούνται καθημερινά από αυτά, παραμένει ορμητικός χείμαρρος.

Steven Pinker

Ο Steven Pinker είναι καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Αρθρογραφεί στους New York Times, στο Time και στο The Atlantic και έχει γράψει δώδεκα βιβλία, μεταξύ των οποίων Το υλικό της σκέψης και Το γλωσσικό ένστικτο. Ήταν δύο φορές φιναλίστ για το Βραβείο Pulitzer και έχει αποσπάσει πολλά βραβεία για την έρευνα, τη διδασκαλία και τα βιβλία του. To Time τον συμπεριέλαβε στους 100 πιο επιδραστικούς ανθρώπους και το Foreign Policy στους 100 σημαντικότερους διανοητές παγκοσμίως.

Τι είναι πρόοδος

Όταν ο Στίβεν Πίνκερ έγραφε τούτο το βιβλίο των 800 σελίδων, για την ανάγκη να αναγνωρίσουμε επιτέλους τις αξίες και τα επιτεύγματα του Διαφωτισμού, η πανδημία του κορωνοϊού δεν είχε ακόμη ρίξει τη σκιά της πάνω από την ανθρωπότητα. Ως εκ τούτου, δεν είχε προλάβει να ζήσει μια από τις πιο θλιβερές όψεις αυτής της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, που είναι οι πάσης φύσεως και ποικίλων προθέσεων και αποχρώσεων αρνητές των εμβολίων.

Κι όμως, δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο επίκαιρο και πιο διαφωτιστικό βιβλίο για αυτά τα θέματα. Ας φέρουμε μονάχα την εξής εικόνα στο μυαλό μας: Στις 12 Απριλίου του 1955, τη μέρα που ανακοινώθηκε ότι το εμβόλιο του Τζόνας Σολκ κατά της πολιομυελίτιδας ήταν ακίνδυνο και μπορούσε να χορηγηθεί στον πληθυσμό, οι άνθρωποι σε όλες τις αμερικανικές μεγαλουπόλεις σταμάτησαν ό,τι έκαναν και βγήκαν στους δρόμους πανηγυρίζοντας. Η πολιομυελίτιδα, που είχε σκοτώσει ή καταδικάσει στην αναπηρία εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι τότε, πλέον εντοπίζεται μονάχα σε λίγες χώρες της Αφρικής.

dioptra diafotismos tora pinkerΠαρομοίως, ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, μια ασθένεια που κόστισε τη ζωή σε 300 εκατομμύρια ανθρώπους τον 20ο αιώνα (δείτε, αν αντέχετε, τις φρικτές παιδιών με ευλογιά στο διαδίκτυο), ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, ήταν ένας Σομαλός το 1977, ενώ το τελευταίο κρούσμα ευλογιάς στη χώρα μας ανιχνεύτηκε το 1951.

Πώς πέτυχε η ανθρωπότητα αυτό το θαύμα; Πολύ απλό. Με ένα πρόγραμμα μαζικών και υποχρεωτικών εμβολιασμών. Αν αυτό δεν είναι πρόοδος, τότε τι είναι;

Διαβάζοντας το βιβλίο του Στίβεν Πίνκερ, με τις ατράνταχτες αποδείξεις, τις στατιστικές, τα διαγράμματα, τα ακλόνητα επιχειρήματα, αισθάνεται κανείς αντικρουόμενα συναισθήματα. Χαρά και περηφάνια, από τη μία πλευρά, για όσα έχουμε επιτύχει οι άνθρωποι χάρη στον ορθολογισμό, την επιστήμη και τον ανθρωπισμό, τους τρεις πυλώνες του Διαφωτισμού. Θλίψη κι ανησυχία, από την άλλη, για το πόσο λίγοι άνθρωποι δείχνουμε πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε αυτήν την τεράστια πρόοδο.

Κι όμως, πιστεύω ότι γινόμαστε όλο και περισσότεροι. Και παρότι στη ζωή και στην ιστορία δεν υπάρχουν νομοτέλειες, μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι οι καλύτερες μέρες βρίσκονται μπροστά μας.


* Ο Κ. Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή η διηγημάτων Αφαίας και Τελαμώνος (εκδ. Μεταίχμιο).

politeia link more

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

Για το βιβλίο του Βάτσλαβ Σμιλ «Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση Χρήστου Μπαρουξή. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ομολογώ ότι θα σήκω...

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ