diafotismos tora

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο Διαφωτισμός τώρα του καθηγητή ψυχολογίας στο Χάρβαρντ Στίβεν Πίνκερ κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στη χώρα μας από τις εκδόσεις Διόπτρα (το 2018 στις ΗΠΑ) και θα το χαρακτήριζα το πιο χρήσιμο βιβλίο του 2021, και παραμένει εξίσου χρήσιμο για την επίσης δύσκολη χρονιά που μόλις ξεκίνησε, καθώς οι αρνητές του ορθολογισμού και ο κορωνοϊός σέρνουν χέρι χέρι τον μακάβριο χορό.

Όταν ακούμε τη λέξη Διαφωτισμός στο μυαλό μας έρχονται ατάκτως ονόματα Γάλλων φιλοσόφων του 18ου αιώνα, ακαθόριστες ιδέες για κάποιον μακρινό «αιώνα των φώτων», μια κάπως αφελής δέσμη ιδεών, που πολλοί ίσως πιστεύουμε ότι κατέρρευσαν τον 20ο αιώνα, κάτω από το βάρος δυο ανθρωποκτόνων παγκοσμίων πολέμων αλλά και του ολοκληρωτισμού.

Ποιο νόημα λοιπόν μπορεί να έχει για μας ο Διαφωτισμός σήμερα; Για ποιο πράγμα μας μιλάει εντέλει τούτο το βιβλίο, που μας καλεί, με τον τίτλο του, να προτάξουμε τον Διαφωτισμό ΤΩΡΑ, σαν να είναι κάτι ζωντανό και κρίσιμο για την ανθρωπότητα;

Μια πρώτη απάντηση βρίσκουμε στα λόγια του ίδιου του συγγραφέα.

«Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι η προσπάθειά μου να αναδιατυπώσω τα ιδανικά του Διαφωτισμού με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Τα ιδανικά αυτά οι διανοούμενοι της εποχής μας τα αντιμετωπίζουν με αδιαφορία και σκεπτικισμό και, μερικές φορές, ακόμη και με περιφρόνηση. Η θέση που θα παρουσιάσω είναι πως, όταν εκτιμηθούν σωστά, τα ιδανικά του Διαφωτισμού είναι πράγματι εμψυχωτικά, παραινετικά, ευγενή – είναι λόγος να ζεις» (σελ. 23)

Η κεντρική ιδέα είναι η εξής: Από την εποχή των Φώτων και στη συνέχεια, όταν οι ιδέες του ορθολογισμού, της πίστης στην ανθρώπινη γνώση, της άρνησης του σκοταδισμού, άρχισαν να κερδίζουν έδαφος, η ίδια η ανθρωπότητα άρχισε να αλλάζει σταδιακά προς το καλύτερο. Η πρόοδος βασίστηκε όλο και περισσότερο στην παράλληλη ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης, που μέσα σε δύο αιώνες άλλαξε τη ζωή του ανθρώπου περισσότερο απ’ ό,τι είχε αλλάξει τα προηγούμενα δέκα χιλιάδες χρόνια.

Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. 

Οι στατιστικές σε αφήνουν με το στόμα ανοιχτό. Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. Η βρεφική και παιδική θνησιμότητα, όπως και η θνησιμότητα των γυναικών κατά τη γέννα, έχουν μειωθεί κατά δεκάδες φορές, ενώ η πείνα, που ήταν μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα καθημερινός εφιάλτης για τους περισσότερους ανθρώπους, έχει εξαλειφθεί στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, με εξαίρεση και πάλι λιγοστές χώρες της Αφρικής.

Κι όμως: τα συγκλονιστικά όσο και αισιόδοξα αυτά στοιχεία δεν είναι κοινό κτήμα, δεν γίνονται αποδεκτά από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, ακόμη και σε χώρες που οι άνθρωποι έχουν ιστορικά ωφεληθεί περισσότερο από την πρόοδο. Πάρα πολλοί πιστεύουν και σήμερα ότι η ζωή των ανθρώπων όλο και χειροτερεύει, κι ότι πάμε από το κακό στο χειρότερο, κι ας είναι, όπως όλα τα στοιχεία αποδεικνύουν με αδιάσειστο τρόπο, η εποχή που η ανθρωπότητα έχει καταφέρει τα μεγαλύτερα επιτεύγματα στην ιστορία της.

Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα.

Ο Πίνκερ αφιερώνει αρκετές σελίδες στην εξήγηση αυτού του φαινομένου, της άρνησης της πραγματικότητας δηλαδή, με αναφορά σε επιστημονικά και πολιτισμικά δεδομένα, κι είναι αρκετά πειστικός και σε αυτά. Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα. Πιστεύει ότι και σε αυτήν την πρόκληση η ανθρωπότητα μπορεί να απαντήσει με τη βοήθεια του ορθού λόγου και της επιστήμης.

Ομοίως, συζητά αναλυτικά το πρόβλημα της ανισότητας στον σύγχρονο κόσμο, για την οποία χύνεται πολύ μελάνι καθημερινά, συνεισφέροντας στη συζήτηση με ψύχραιμες ιδέες και στοιχεία που δεν βρίσκουν συχνά θέση στον τρομολάγνο δημόσιο διάλογο.

Κι όμως, το ρεύμα όσων δεν πείθονται για τα αγαθά του Διαφωτισμού, παρότι επωφελούνται καθημερινά από αυτά, παραμένει ορμητικός χείμαρρος.

Steven Pinker

Ο Steven Pinker είναι καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Αρθρογραφεί στους New York Times, στο Time και στο The Atlantic και έχει γράψει δώδεκα βιβλία, μεταξύ των οποίων Το υλικό της σκέψης και Το γλωσσικό ένστικτο. Ήταν δύο φορές φιναλίστ για το Βραβείο Pulitzer και έχει αποσπάσει πολλά βραβεία για την έρευνα, τη διδασκαλία και τα βιβλία του. To Time τον συμπεριέλαβε στους 100 πιο επιδραστικούς ανθρώπους και το Foreign Policy στους 100 σημαντικότερους διανοητές παγκοσμίως.

Τι είναι πρόοδος

Όταν ο Στίβεν Πίνκερ έγραφε τούτο το βιβλίο των 800 σελίδων, για την ανάγκη να αναγνωρίσουμε επιτέλους τις αξίες και τα επιτεύγματα του Διαφωτισμού, η πανδημία του κορωνοϊού δεν είχε ακόμη ρίξει τη σκιά της πάνω από την ανθρωπότητα. Ως εκ τούτου, δεν είχε προλάβει να ζήσει μια από τις πιο θλιβερές όψεις αυτής της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, που είναι οι πάσης φύσεως και ποικίλων προθέσεων και αποχρώσεων αρνητές των εμβολίων.

Κι όμως, δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο επίκαιρο και πιο διαφωτιστικό βιβλίο για αυτά τα θέματα. Ας φέρουμε μονάχα την εξής εικόνα στο μυαλό μας: Στις 12 Απριλίου του 1955, τη μέρα που ανακοινώθηκε ότι το εμβόλιο του Τζόνας Σολκ κατά της πολιομυελίτιδας ήταν ακίνδυνο και μπορούσε να χορηγηθεί στον πληθυσμό, οι άνθρωποι σε όλες τις αμερικανικές μεγαλουπόλεις σταμάτησαν ό,τι έκαναν και βγήκαν στους δρόμους πανηγυρίζοντας. Η πολιομυελίτιδα, που είχε σκοτώσει ή καταδικάσει στην αναπηρία εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι τότε, πλέον εντοπίζεται μονάχα σε λίγες χώρες της Αφρικής.

dioptra diafotismos tora pinkerΠαρομοίως, ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, μια ασθένεια που κόστισε τη ζωή σε 300 εκατομμύρια ανθρώπους τον 20ο αιώνα (δείτε, αν αντέχετε, τις φρικτές παιδιών με ευλογιά στο διαδίκτυο), ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, ήταν ένας Σομαλός το 1977, ενώ το τελευταίο κρούσμα ευλογιάς στη χώρα μας ανιχνεύτηκε το 1951.

Πώς πέτυχε η ανθρωπότητα αυτό το θαύμα; Πολύ απλό. Με ένα πρόγραμμα μαζικών και υποχρεωτικών εμβολιασμών. Αν αυτό δεν είναι πρόοδος, τότε τι είναι;

Διαβάζοντας το βιβλίο του Στίβεν Πίνκερ, με τις ατράνταχτες αποδείξεις, τις στατιστικές, τα διαγράμματα, τα ακλόνητα επιχειρήματα, αισθάνεται κανείς αντικρουόμενα συναισθήματα. Χαρά και περηφάνια, από τη μία πλευρά, για όσα έχουμε επιτύχει οι άνθρωποι χάρη στον ορθολογισμό, την επιστήμη και τον ανθρωπισμό, τους τρεις πυλώνες του Διαφωτισμού. Θλίψη κι ανησυχία, από την άλλη, για το πόσο λίγοι άνθρωποι δείχνουμε πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε αυτήν την τεράστια πρόοδο.

Κι όμως, πιστεύω ότι γινόμαστε όλο και περισσότεροι. Και παρότι στη ζωή και στην ιστορία δεν υπάρχουν νομοτέλειες, μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι οι καλύτερες μέρες βρίσκονται μπροστά μας.


* Ο Κ. Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή η διηγημάτων Αφαίας και Τελαμώνος (εκδ. Μεταίχμιο).

politeia link more

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

Βιβλιοπαρουσίαση του τιμητικού τόμου για την Ομότιμη Καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Κ' η φαντασία στον λογισμό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, σε επιστημονική επιμέλεια των Γιάννη Σ. Παπαδάτου και Δημήτρη Πολίτη.

Της Χριστίνας Αργυροπούλου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

Για το μυθιστόρημα του Γιόν Φόσε [Jon Fosse] «Το άλλο όνομα – Επταλογία I-II» (μτφρ. Σωτήρης Σουλιώτης, εκδ. Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Υπήρξα από εκείνους τους τυχερούς που είδαν το έργο του Γιόν Φόσε «Κάποιος θα έρθει» που ανέβηκε τον Σεπτέμβριο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ