diafotismos tora

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο Διαφωτισμός τώρα του καθηγητή ψυχολογίας στο Χάρβαρντ Στίβεν Πίνκερ κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στη χώρα μας από τις εκδόσεις Διόπτρα (το 2018 στις ΗΠΑ) και θα το χαρακτήριζα το πιο χρήσιμο βιβλίο του 2021, και παραμένει εξίσου χρήσιμο για την επίσης δύσκολη χρονιά που μόλις ξεκίνησε, καθώς οι αρνητές του ορθολογισμού και ο κορωνοϊός σέρνουν χέρι χέρι τον μακάβριο χορό.

Όταν ακούμε τη λέξη Διαφωτισμός στο μυαλό μας έρχονται ατάκτως ονόματα Γάλλων φιλοσόφων του 18ου αιώνα, ακαθόριστες ιδέες για κάποιον μακρινό «αιώνα των φώτων», μια κάπως αφελής δέσμη ιδεών, που πολλοί ίσως πιστεύουμε ότι κατέρρευσαν τον 20ο αιώνα, κάτω από το βάρος δυο ανθρωποκτόνων παγκοσμίων πολέμων αλλά και του ολοκληρωτισμού.

Ποιο νόημα λοιπόν μπορεί να έχει για μας ο Διαφωτισμός σήμερα; Για ποιο πράγμα μας μιλάει εντέλει τούτο το βιβλίο, που μας καλεί, με τον τίτλο του, να προτάξουμε τον Διαφωτισμό ΤΩΡΑ, σαν να είναι κάτι ζωντανό και κρίσιμο για την ανθρωπότητα;

Μια πρώτη απάντηση βρίσκουμε στα λόγια του ίδιου του συγγραφέα.

«Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι η προσπάθειά μου να αναδιατυπώσω τα ιδανικά του Διαφωτισμού με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Τα ιδανικά αυτά οι διανοούμενοι της εποχής μας τα αντιμετωπίζουν με αδιαφορία και σκεπτικισμό και, μερικές φορές, ακόμη και με περιφρόνηση. Η θέση που θα παρουσιάσω είναι πως, όταν εκτιμηθούν σωστά, τα ιδανικά του Διαφωτισμού είναι πράγματι εμψυχωτικά, παραινετικά, ευγενή – είναι λόγος να ζεις» (σελ. 23)

Η κεντρική ιδέα είναι η εξής: Από την εποχή των Φώτων και στη συνέχεια, όταν οι ιδέες του ορθολογισμού, της πίστης στην ανθρώπινη γνώση, της άρνησης του σκοταδισμού, άρχισαν να κερδίζουν έδαφος, η ίδια η ανθρωπότητα άρχισε να αλλάζει σταδιακά προς το καλύτερο. Η πρόοδος βασίστηκε όλο και περισσότερο στην παράλληλη ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης, που μέσα σε δύο αιώνες άλλαξε τη ζωή του ανθρώπου περισσότερο απ’ ό,τι είχε αλλάξει τα προηγούμενα δέκα χιλιάδες χρόνια.

Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. 

Οι στατιστικές σε αφήνουν με το στόμα ανοιχτό. Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. Η βρεφική και παιδική θνησιμότητα, όπως και η θνησιμότητα των γυναικών κατά τη γέννα, έχουν μειωθεί κατά δεκάδες φορές, ενώ η πείνα, που ήταν μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα καθημερινός εφιάλτης για τους περισσότερους ανθρώπους, έχει εξαλειφθεί στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, με εξαίρεση και πάλι λιγοστές χώρες της Αφρικής.

Κι όμως: τα συγκλονιστικά όσο και αισιόδοξα αυτά στοιχεία δεν είναι κοινό κτήμα, δεν γίνονται αποδεκτά από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, ακόμη και σε χώρες που οι άνθρωποι έχουν ιστορικά ωφεληθεί περισσότερο από την πρόοδο. Πάρα πολλοί πιστεύουν και σήμερα ότι η ζωή των ανθρώπων όλο και χειροτερεύει, κι ότι πάμε από το κακό στο χειρότερο, κι ας είναι, όπως όλα τα στοιχεία αποδεικνύουν με αδιάσειστο τρόπο, η εποχή που η ανθρωπότητα έχει καταφέρει τα μεγαλύτερα επιτεύγματα στην ιστορία της.

Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα.

Ο Πίνκερ αφιερώνει αρκετές σελίδες στην εξήγηση αυτού του φαινομένου, της άρνησης της πραγματικότητας δηλαδή, με αναφορά σε επιστημονικά και πολιτισμικά δεδομένα, κι είναι αρκετά πειστικός και σε αυτά. Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα. Πιστεύει ότι και σε αυτήν την πρόκληση η ανθρωπότητα μπορεί να απαντήσει με τη βοήθεια του ορθού λόγου και της επιστήμης.

Ομοίως, συζητά αναλυτικά το πρόβλημα της ανισότητας στον σύγχρονο κόσμο, για την οποία χύνεται πολύ μελάνι καθημερινά, συνεισφέροντας στη συζήτηση με ψύχραιμες ιδέες και στοιχεία που δεν βρίσκουν συχνά θέση στον τρομολάγνο δημόσιο διάλογο.

Κι όμως, το ρεύμα όσων δεν πείθονται για τα αγαθά του Διαφωτισμού, παρότι επωφελούνται καθημερινά από αυτά, παραμένει ορμητικός χείμαρρος.

Steven Pinker

Ο Steven Pinker είναι καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Αρθρογραφεί στους New York Times, στο Time και στο The Atlantic και έχει γράψει δώδεκα βιβλία, μεταξύ των οποίων Το υλικό της σκέψης και Το γλωσσικό ένστικτο. Ήταν δύο φορές φιναλίστ για το Βραβείο Pulitzer και έχει αποσπάσει πολλά βραβεία για την έρευνα, τη διδασκαλία και τα βιβλία του. To Time τον συμπεριέλαβε στους 100 πιο επιδραστικούς ανθρώπους και το Foreign Policy στους 100 σημαντικότερους διανοητές παγκοσμίως.

Τι είναι πρόοδος

Όταν ο Στίβεν Πίνκερ έγραφε τούτο το βιβλίο των 800 σελίδων, για την ανάγκη να αναγνωρίσουμε επιτέλους τις αξίες και τα επιτεύγματα του Διαφωτισμού, η πανδημία του κορωνοϊού δεν είχε ακόμη ρίξει τη σκιά της πάνω από την ανθρωπότητα. Ως εκ τούτου, δεν είχε προλάβει να ζήσει μια από τις πιο θλιβερές όψεις αυτής της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, που είναι οι πάσης φύσεως και ποικίλων προθέσεων και αποχρώσεων αρνητές των εμβολίων.

Κι όμως, δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο επίκαιρο και πιο διαφωτιστικό βιβλίο για αυτά τα θέματα. Ας φέρουμε μονάχα την εξής εικόνα στο μυαλό μας: Στις 12 Απριλίου του 1955, τη μέρα που ανακοινώθηκε ότι το εμβόλιο του Τζόνας Σολκ κατά της πολιομυελίτιδας ήταν ακίνδυνο και μπορούσε να χορηγηθεί στον πληθυσμό, οι άνθρωποι σε όλες τις αμερικανικές μεγαλουπόλεις σταμάτησαν ό,τι έκαναν και βγήκαν στους δρόμους πανηγυρίζοντας. Η πολιομυελίτιδα, που είχε σκοτώσει ή καταδικάσει στην αναπηρία εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι τότε, πλέον εντοπίζεται μονάχα σε λίγες χώρες της Αφρικής.

dioptra diafotismos tora pinkerΠαρομοίως, ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, μια ασθένεια που κόστισε τη ζωή σε 300 εκατομμύρια ανθρώπους τον 20ο αιώνα (δείτε, αν αντέχετε, τις φρικτές παιδιών με ευλογιά στο διαδίκτυο), ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, ήταν ένας Σομαλός το 1977, ενώ το τελευταίο κρούσμα ευλογιάς στη χώρα μας ανιχνεύτηκε το 1951.

Πώς πέτυχε η ανθρωπότητα αυτό το θαύμα; Πολύ απλό. Με ένα πρόγραμμα μαζικών και υποχρεωτικών εμβολιασμών. Αν αυτό δεν είναι πρόοδος, τότε τι είναι;

Διαβάζοντας το βιβλίο του Στίβεν Πίνκερ, με τις ατράνταχτες αποδείξεις, τις στατιστικές, τα διαγράμματα, τα ακλόνητα επιχειρήματα, αισθάνεται κανείς αντικρουόμενα συναισθήματα. Χαρά και περηφάνια, από τη μία πλευρά, για όσα έχουμε επιτύχει οι άνθρωποι χάρη στον ορθολογισμό, την επιστήμη και τον ανθρωπισμό, τους τρεις πυλώνες του Διαφωτισμού. Θλίψη κι ανησυχία, από την άλλη, για το πόσο λίγοι άνθρωποι δείχνουμε πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε αυτήν την τεράστια πρόοδο.

Κι όμως, πιστεύω ότι γινόμαστε όλο και περισσότεροι. Και παρότι στη ζωή και στην ιστορία δεν υπάρχουν νομοτέλειες, μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι οι καλύτερες μέρες βρίσκονται μπροστά μας.


* Ο Κ. Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή η διηγημάτων Αφαίας και Τελαμώνος (εκδ. Μεταίχμιο).

politeia link more

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

«Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» του Τίμοθι Σνάιντερ (κριτική)

«Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» του Τίμοθι Σνάιντερ (κριτική)

Για το βιβλίο του Timothy Snyder «Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Παπαδόπουλος. Βιβλίο «που κυκλοφόρησε το 2018 και που διαβάζεται σαν να γράφτηκε σήμερα».

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο πολύγλωσσος και...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις). Κεντρική φωτογραφία © Karsten Winegeart / Unsplash.

Του Γιώργου Βέη

«Η αλήθεια είναι απεχθής: έχουμε την τέχνη ...

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Λάλησε ο κόκορας στο κινητό. Σηκώθηκα με ταραχή να κλείσω το ξυπνητήρι. Δεν ξέρω γιατί αλλά στο τρίτο χτύπημα νομίζω πως κυνηγάω το πετεινάρι και όλο μου ξεφεύγει. Θέλω να το πιάσω από το λαιμό και να το ταρακουνώ μέχρι να γίνει κόκκινο, όπως το λειρί του.

Του Δημήτρη Μαγριπλή

...
«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ