diafotismos tora

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο Διαφωτισμός τώρα του καθηγητή ψυχολογίας στο Χάρβαρντ Στίβεν Πίνκερ κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στη χώρα μας από τις εκδόσεις Διόπτρα (το 2018 στις ΗΠΑ) και θα το χαρακτήριζα το πιο χρήσιμο βιβλίο του 2021, και παραμένει εξίσου χρήσιμο για την επίσης δύσκολη χρονιά που μόλις ξεκίνησε, καθώς οι αρνητές του ορθολογισμού και ο κορωνοϊός σέρνουν χέρι χέρι τον μακάβριο χορό.

Όταν ακούμε τη λέξη Διαφωτισμός στο μυαλό μας έρχονται ατάκτως ονόματα Γάλλων φιλοσόφων του 18ου αιώνα, ακαθόριστες ιδέες για κάποιον μακρινό «αιώνα των φώτων», μια κάπως αφελής δέσμη ιδεών, που πολλοί ίσως πιστεύουμε ότι κατέρρευσαν τον 20ο αιώνα, κάτω από το βάρος δυο ανθρωποκτόνων παγκοσμίων πολέμων αλλά και του ολοκληρωτισμού.

Ποιο νόημα λοιπόν μπορεί να έχει για μας ο Διαφωτισμός σήμερα; Για ποιο πράγμα μας μιλάει εντέλει τούτο το βιβλίο, που μας καλεί, με τον τίτλο του, να προτάξουμε τον Διαφωτισμό ΤΩΡΑ, σαν να είναι κάτι ζωντανό και κρίσιμο για την ανθρωπότητα;

Μια πρώτη απάντηση βρίσκουμε στα λόγια του ίδιου του συγγραφέα.

«Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι η προσπάθειά μου να αναδιατυπώσω τα ιδανικά του Διαφωτισμού με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Τα ιδανικά αυτά οι διανοούμενοι της εποχής μας τα αντιμετωπίζουν με αδιαφορία και σκεπτικισμό και, μερικές φορές, ακόμη και με περιφρόνηση. Η θέση που θα παρουσιάσω είναι πως, όταν εκτιμηθούν σωστά, τα ιδανικά του Διαφωτισμού είναι πράγματι εμψυχωτικά, παραινετικά, ευγενή – είναι λόγος να ζεις» (σελ. 23)

Η κεντρική ιδέα είναι η εξής: Από την εποχή των Φώτων και στη συνέχεια, όταν οι ιδέες του ορθολογισμού, της πίστης στην ανθρώπινη γνώση, της άρνησης του σκοταδισμού, άρχισαν να κερδίζουν έδαφος, η ίδια η ανθρωπότητα άρχισε να αλλάζει σταδιακά προς το καλύτερο. Η πρόοδος βασίστηκε όλο και περισσότερο στην παράλληλη ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης, που μέσα σε δύο αιώνες άλλαξε τη ζωή του ανθρώπου περισσότερο απ’ ό,τι είχε αλλάξει τα προηγούμενα δέκα χιλιάδες χρόνια.

Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. 

Οι στατιστικές σε αφήνουν με το στόμα ανοιχτό. Στις αρχές του 18ου αιώνα το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν κάτω από τα 30 χρόνια, και στην Ευρώπη κοντά στα 35. Σήμερα είναι 71, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ στην Ευρώπη πάνω από 80. Η βρεφική και παιδική θνησιμότητα, όπως και η θνησιμότητα των γυναικών κατά τη γέννα, έχουν μειωθεί κατά δεκάδες φορές, ενώ η πείνα, που ήταν μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα καθημερινός εφιάλτης για τους περισσότερους ανθρώπους, έχει εξαλειφθεί στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, με εξαίρεση και πάλι λιγοστές χώρες της Αφρικής.

Κι όμως: τα συγκλονιστικά όσο και αισιόδοξα αυτά στοιχεία δεν είναι κοινό κτήμα, δεν γίνονται αποδεκτά από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, ακόμη και σε χώρες που οι άνθρωποι έχουν ιστορικά ωφεληθεί περισσότερο από την πρόοδο. Πάρα πολλοί πιστεύουν και σήμερα ότι η ζωή των ανθρώπων όλο και χειροτερεύει, κι ότι πάμε από το κακό στο χειρότερο, κι ας είναι, όπως όλα τα στοιχεία αποδεικνύουν με αδιάσειστο τρόπο, η εποχή που η ανθρωπότητα έχει καταφέρει τα μεγαλύτερα επιτεύγματα στην ιστορία της.

Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα.

Ο Πίνκερ αφιερώνει αρκετές σελίδες στην εξήγηση αυτού του φαινομένου, της άρνησης της πραγματικότητας δηλαδή, με αναφορά σε επιστημονικά και πολιτισμικά δεδομένα, κι είναι αρκετά πειστικός και σε αυτά. Αφιερώνει επίσης αρκετές σελίδες, με πολύ δυνατά επιχειρήματα, στη συζήτηση για τους κινδύνους από την Κλιματική Αλλαγή, που δεν την υποτιμά, αλλά ούτε τη θεωρεί θεόσταλτη μοίρα. Πιστεύει ότι και σε αυτήν την πρόκληση η ανθρωπότητα μπορεί να απαντήσει με τη βοήθεια του ορθού λόγου και της επιστήμης.

Ομοίως, συζητά αναλυτικά το πρόβλημα της ανισότητας στον σύγχρονο κόσμο, για την οποία χύνεται πολύ μελάνι καθημερινά, συνεισφέροντας στη συζήτηση με ψύχραιμες ιδέες και στοιχεία που δεν βρίσκουν συχνά θέση στον τρομολάγνο δημόσιο διάλογο.

Κι όμως, το ρεύμα όσων δεν πείθονται για τα αγαθά του Διαφωτισμού, παρότι επωφελούνται καθημερινά από αυτά, παραμένει ορμητικός χείμαρρος.

Steven Pinker

Ο Steven Pinker είναι καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Αρθρογραφεί στους New York Times, στο Time και στο The Atlantic και έχει γράψει δώδεκα βιβλία, μεταξύ των οποίων Το υλικό της σκέψης και Το γλωσσικό ένστικτο. Ήταν δύο φορές φιναλίστ για το Βραβείο Pulitzer και έχει αποσπάσει πολλά βραβεία για την έρευνα, τη διδασκαλία και τα βιβλία του. To Time τον συμπεριέλαβε στους 100 πιο επιδραστικούς ανθρώπους και το Foreign Policy στους 100 σημαντικότερους διανοητές παγκοσμίως.

Τι είναι πρόοδος

Όταν ο Στίβεν Πίνκερ έγραφε τούτο το βιβλίο των 800 σελίδων, για την ανάγκη να αναγνωρίσουμε επιτέλους τις αξίες και τα επιτεύγματα του Διαφωτισμού, η πανδημία του κορωνοϊού δεν είχε ακόμη ρίξει τη σκιά της πάνω από την ανθρωπότητα. Ως εκ τούτου, δεν είχε προλάβει να ζήσει μια από τις πιο θλιβερές όψεις αυτής της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, που είναι οι πάσης φύσεως και ποικίλων προθέσεων και αποχρώσεων αρνητές των εμβολίων.

Κι όμως, δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο επίκαιρο και πιο διαφωτιστικό βιβλίο για αυτά τα θέματα. Ας φέρουμε μονάχα την εξής εικόνα στο μυαλό μας: Στις 12 Απριλίου του 1955, τη μέρα που ανακοινώθηκε ότι το εμβόλιο του Τζόνας Σολκ κατά της πολιομυελίτιδας ήταν ακίνδυνο και μπορούσε να χορηγηθεί στον πληθυσμό, οι άνθρωποι σε όλες τις αμερικανικές μεγαλουπόλεις σταμάτησαν ό,τι έκαναν και βγήκαν στους δρόμους πανηγυρίζοντας. Η πολιομυελίτιδα, που είχε σκοτώσει ή καταδικάσει στην αναπηρία εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι τότε, πλέον εντοπίζεται μονάχα σε λίγες χώρες της Αφρικής.

dioptra diafotismos tora pinkerΠαρομοίως, ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, μια ασθένεια που κόστισε τη ζωή σε 300 εκατομμύρια ανθρώπους τον 20ο αιώνα (δείτε, αν αντέχετε, τις φρικτές παιδιών με ευλογιά στο διαδίκτυο), ο τελευταίος άνθρωπος που κόλλησε ευλογιά, ήταν ένας Σομαλός το 1977, ενώ το τελευταίο κρούσμα ευλογιάς στη χώρα μας ανιχνεύτηκε το 1951.

Πώς πέτυχε η ανθρωπότητα αυτό το θαύμα; Πολύ απλό. Με ένα πρόγραμμα μαζικών και υποχρεωτικών εμβολιασμών. Αν αυτό δεν είναι πρόοδος, τότε τι είναι;

Διαβάζοντας το βιβλίο του Στίβεν Πίνκερ, με τις ατράνταχτες αποδείξεις, τις στατιστικές, τα διαγράμματα, τα ακλόνητα επιχειρήματα, αισθάνεται κανείς αντικρουόμενα συναισθήματα. Χαρά και περηφάνια, από τη μία πλευρά, για όσα έχουμε επιτύχει οι άνθρωποι χάρη στον ορθολογισμό, την επιστήμη και τον ανθρωπισμό, τους τρεις πυλώνες του Διαφωτισμού. Θλίψη κι ανησυχία, από την άλλη, για το πόσο λίγοι άνθρωποι δείχνουμε πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε αυτήν την τεράστια πρόοδο.

Κι όμως, πιστεύω ότι γινόμαστε όλο και περισσότεροι. Και παρότι στη ζωή και στην ιστορία δεν υπάρχουν νομοτέλειες, μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι οι καλύτερες μέρες βρίσκονται μπροστά μας.


* Ο Κ. Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή η διηγημάτων Αφαίας και Τελαμώνος (εκδ. Μεταίχμιο).

politeia link more

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Φιλελεύθερη δημοκρατία: πλούσιο παρελθόν, αβέβαιο μέλλον; – Μια ανάγνωση του βιβλίου «Τι δημοκρατίες θα έχουμε το 2050;» του Γιώργου Σιακαντάρη

Φιλελεύθερη δημοκρατία: πλούσιο παρελθόν, αβέβαιο μέλλον; – Μια ανάγνωση του βιβλίου «Τι δημοκρατίες θα έχουμε το 2050;» του Γιώργου Σιακαντάρη

Ξεκινώντας από το βιβλίο του David Held «Μοντέλα δημοκρατίας» (μτφρ. Μαριάννα Τζιαντζή, Κατερίνα Κέη, Γιάννης Βογιατζής, εκδ. Πολύτροπον) και του Andrew Heywood «Εισαγωγή στην Πολιτική» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Πόλις), παρουσιάζουμε και σχολιάζουμε το βιβλίο του Γιώργου Σιακαντάρη «Τι δημοκρατίες θα...

Γιατί ερωτευόμαστε; Τρία βιβλία για να κατανοήσουμε τα κοινωνικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του έρωτα

Γιατί ερωτευόμαστε; Τρία βιβλία για να κατανοήσουμε τα κοινωνικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του έρωτα

Για τα βιβλία «Περί έρωτος» (μτφρ. Ρεβέκκα Πεσσάχ, εκδ. Ηριδανός) και «Περιπλάνηση στη νεωτρικότητα» (μτφρ. Γιώργος Σαγκριώτης, εκδ. Αλεξάνδρεια) του Γκέοργκ Ζίμελ [George Simmel] και «Γιατί το σεξ είναι διασκεδαστικό;» (μτφρ. Κλείτος Παρασκευόπουλος, εκδ. Κάτοπτρο) του Τζάρεντ Ντάιμοντ [Jared Diamond]. Κεντρική εικ...

«Ο Κύκλος», του Στέφανου Τραχανά (κριτική) – Η επιστήμη χειραφετεί, ο σχετικισμός υποδουλώνει

«Ο Κύκλος», του Στέφανου Τραχανά (κριτική) – Η επιστήμη χειραφετεί, ο σχετικισμός υποδουλώνει

Για το βιβλίο του Στέφανου Τραχανά «Ο Κύκλος – Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης

Όλο και περισσότερο πληθαίνουν οι φωνές που πλέον δεν αρνούνται μόνο τη δημοκρατία, αλλά κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Τα σκυλιά» σε σκηνοθεσία του Ανέστη Αζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ένα project που δικαιώνει το ελληνικό ρεπερτόριο του Φεστιβάλ Αθηνών είναι «Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά...

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Η συγγραφέας Έρση Σωτηροπούλου, με  δήλωσή της, αρνήθηκε να λάβει το ποσό των 10.000 ευρώ που προσφέρει άγνωστος Ελληνοαμερικανός και το οποίο θα συνόδευε το βραβείο που θα λάβει φέτος στο 10ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ