Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Ένα υβριδικό βιβλίο, που δεν είναι δοκίμιο, δεν είναι αυτοβιογραφία, δεν είναι συλλογή συνεντεύξεων, δεν είναι απομνημονεύματα, αποτελεί ίσως μια ενδεδειγμένη λύση για να αποδώσει την πολυεπίπεδη εποχή μας και τους ανθρώπους που κινούνται μέσα σ’ αυτήν. Ακόμα περισσότερο, όταν μιλάμε για έναν πνευματικό άνθρωπο που συνδυάζει πολλαπλούς ρόλους, πολύπτυχες σπουδές, ποικίλες δραστηριότητες κ.λπ., όπως είναι ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, ένα τέτοιο βιβλίο-απολογισμός είναι το καταλληλότερο να συνοψίσει απόψεις, φάσεις της ζωής του και κατευθύνσεις του έργου του.

Η ζωή του πέρασε από τη μεταπολεμική Λακωνία στην Αθήνα της χούντας, από το σπίτι ενός παπά στα αμφιθέατρα της Νομικής κι από τις ελληνικές κομματικές νεολαίες στις φιλοσοφικές σχολές του Παρισιού. Εργάστηκε ως φιλόλογος στη μέση εκπαίδευση, θήτευσε μάλιστα στη θέση του Λυκειάρχη, το 1998 ανέλαβε διευθυντής στο περιοδικό «Νέα Εστία» ως το 2012, το 2008 πρόεδος στο Δ.Σ. του «Άρτου Ζωής» και το 2013 πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Από τη γραφίδα του έχουν βγει βιβλία με θεολογικό περιεχόμενο, με δοκιμιακή χροιά, με φιλοσοφικές σκέψεις, με λογοτεχνικές φιλοδοξίες, μεταφράσεις κ.ά., ενώ έχει πραγματευθεί θέματα που αφορούν στον Θεό και την εκκλησία, τους Χριστιανούς και τις άλλες θρησκείες, το Ολοκαύτωμα, τη Χρυσή Αυγή, τον Παπαδιαμάντη και τον Παπατσώνη, το σχολείο και την εκπαίδευση.

Αυτός ο Homo Universalis των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μαζί φιλόλογος και φιλόσοφος, δοκιμιογράφος και θεολόγος, θρησκευόμενος και Αριστερός, εργάτης του πνεύματος και καθηγητής, θεωρητικός και πρακτικός νους. Επομένως, μια συζήτηση –πόσω μάλλον έντεκα– μαζί του είναι ένα ποτάμι καθαρής σκέψης και πρακτικής φιλοσοφίας.

Αυτός ο Homo Universalis των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μαζί φιλόλογος και φιλόσοφος, δοκιμιογράφος και θεολόγος, θρησκευόμενος και Αριστερός, εργάτης του πνεύματος και καθηγητής, θεωρητικός και πρακτικός νους.

Ποια στάση ζωής και γραφής, λοιπόν, εκφράζουν τα λόγια του;

Μία πρώτη ενότητα σκέψης, που διαχέεται σε τρεις μη διαδοχικές συναντήσεις, αναφέρεται στον κόσμο του βιβλίου, τη λογοτεχνία και τους αναγνώστες: «Τα χρόνια της Νέας Εστίας», «Υπό το φως της λογοτεχνίας» και «Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και η κοινότητα των αναγνωστών».

Από το 1998 ο Σταύρος Ζουμπουλάκης αναλαμβάνει διευθυντής του περιοδικού «Νέα Εστία» κι επιχειρεί να του δώσει νέα πνοή. Παραμερίζει τους παλιούς συνεργάτες και φέρνει καινούργιους, στρέφει το έντυπο από τον στενό χώρο της λογοτεχνίας στο ευρύτερο πλαίσιο των ιδεών (συμπεριλαμβανομένης και της λογοτεχνίας, που δεν έχασε την πρωτοκαθεδρία της), ανανεώνει τα αφιερώματα, περιλαμβάνει κείμενα όλου του πολιτικού και ιδεολογικού φάσματος (πλην ακροδεξιών κι ακροαριστερών «τρομοκρατικών» αποχρώσεων) και αποβλέπει στους αναγνώστες όχι μόνο του παρόντος αλλά και του μέλλοντος. Από αυτήν την δεκατετράχρονη εμπειρία κρατά την πικρία του για τη μισαλληλία των συγγραφέων, τη μισερή κριτική, που δεν γράφει με ειλικρίνεια κι ευστοχία, αλλά και την πίστη του στα περιοδικά ως κοινότητες αναγνωστών. Στο άλλο άκρο είναι η ανάληψη των καθηκόντων του ως Προέδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, θέση που συνυφαίνεται με τη μεταφορά του Ιδρύματος στα νέα κτήρια τού «Σταύρος Νιάρχος». Κι από εκεί ασκεί πολιτική βιβλίου σε ένα ευρύτερο πλαίσιο και με τη στρατηγική να κάνει την ΕΒ όχι μόνο εξωστρεφές αναγνωστήριο αλλά και θεματοφύλακα της έντυπης (και ψηφιακής) παραγωγής της Ελλάδας και περί την Ελλάδα.

Κι ανάμεσα σ’ αυτά ο Σταύρος Ζουμπουλάκης δεν παύει να διαβάζει και να γράφει άρθρα αλλά και βιβλία. Προσπερνώ τα δύο μέτρια αυτοβιογραφικά του αφηγήματα, και στέκομαι στα δοκίμιά του, που αποτυπώνουν τις γόνιμες μελέτες και σκέψεις του. Από τις θεολογικές του προσεγγίσεις μέχρι την πολιτική του κατάθεση εναντίον της Χρυσής Αυγής κι από τις φιλολογικές του πραγματείες μέχρι τα κείμενά του για το Ολοκαύτωμα. Μέσα σ’ αυτά κυρίαρχη θέση, όπως δηλώνει ο ίδιος, κατέχει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, όχι τόσο επειδή αντιπροσωπεύει το χριστιανικό ήθος, αλλά κυρίως επειδή αποδίδει τον κόσμο των μικρών και αποτυχημένων της ζωής (βλ. Ο στεναγμός των πενήτων, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης, 2016). Γενικότερα, οι προτιμήσεις του, όχι αυτές του αναγνώστη Ζουμπουλάκη αλλά του μελετητή, εστιάζουν εν πολλοίς σε συγγραφείς των οποίων η γραφή περί τη θρησκεία, υπέρ ή κατά, με βεβαιότητες ή ανασφάλειες, στο Ορθόδοξο και το Καθολικό δόγμα ή στο Εβραϊκό θρήσκευμα, είναι το κέντρο του λογοτεχνικού σύμπαντός τους: Παπατσώνης (Αρχή σοφίας και κατακόκκινα όνειρα, Πόλις, Αθήνα, 2017), Μπερνανός, Σίνγκερ, Φίλιπ Ροθ, Γκρην, Μέριλιν Ρόμπινσον (βλ. Υπό το φως του μυθιστορήματος, Πόλις, Αθήνα, 2015) κ.ά.

Ο Στρατής Μπουρνάζος και ο Σταύρος Ζουμπουλάκης σε μια από τις συναντήσεις τους.

Αυτή του η προτίμηση μάς πάει στη δεύτερη ενότητα σκέψης που αφορά στη θρησκεία μέσα στον σύγχρονο κόσμο: «Ο Χριστιανισμός σήμερα», «Ο εβραϊσμός και οι ρίζες του αντισημιτισμού. Το Ολοκαύτωμα και το κράτος του Ισραήλ» και «Ο Άρτος Ζωής και οι βιβλικές σπουδές».

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης εκφράζει έναν αντιδογματικό, διεθνιστικό σύγχρονο Χριστιανισμό, που δεν διστάζει να διακρίνει την ευαγγελική διδασκαλία από την εκκλησιαστική πρακτική (βλ. Χριστιανοί στον δημόσιο χώρο, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 2010). Στη ζωή του και στη σκέψη του υπάρχει απ’ τη μια η προσευχή, η αγάπη, η πνευματικότητα, αλλά συνάμα μια ευρεία κοσμοαντίληψη που είναι κατά της ηθικιστικής στάσης απέναντι στη σεξουαλικότητα και που τάσσεται υπέρ των γυναικών ιερέων, των διομολογιακών ωσμώσεων, της συζήτησης με άλλες θρησκείες τουλάχιστον σε κοινωνικά θέματα κ.λπ. (βλ. Ο Θεός στην Πόλη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 2002 και Άσπονδοι αδελφοί, Πατάκης, Αθήνα, 2019). Παράλληλα, ο ίδιος κοινωνεί σε άλλα πλην του ορθοδόξου χριστιανικά δόγματα, ασκεί κριτική στην παρωχημένη Ελλαδική Εκκλησία και Σύνοδο, επειδή είναι αντιδιαλεκτική και συντηρητική χωρίς επαφή με το παρόν, θα ήθελε την άνοδο στην ιεραρχία έγγαμων κληρικών, είναι υπέρμαχος του χωρισμού Κράτους και Εκκλησίας, που εν πολλοίς –όπως δηλώνει– έχει ήδη στην πράξη γίνει και θαυμάζει τον νυν Πάπα Φραγκίσκο, που κηρύσσει έναν γνήσιο Χριστιανισμό της χαράς και της αγάπης (βλ. Χριστιανισμός της χαράς, Πόλις, Αθήνα, 2015).

Στη ζωή του και στη σκέψη του υπάρχει απ’ τη μια η προσευχή, η αγάπη, η πνευματικότητα, αλλά συνάμα μια ευρεία κοσμοαντίληψη που είναι κατά της ηθικιστικής στάσης απέναντι στη σεξουαλικότητα και που τάσσεται υπέρ των γυναικών ιερέων, των διομολογιακών ωσμώσεων, της συζήτησης με άλλες θρησκείες τουλάχιστον σε κοινωνικά θέματα.

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης είναι, εξάλλου, μέλος της Βιβλικής Εταιρίας, η οποία δραστηριοποιείται με συνέδρια και εκδόσεις στην επαναγνωριμία μας με την Αγία Γραφή, την Καινή δηλαδή και την Παλαιά Διαθήκη, ως θεμέλιο τόσο της πίστης όσο και του πολιτισμού μας. Την πλησιάζει φιλοσοφικά κι έτσι ανοίγει περισσότερο το εύρος της αξίας της (βλ. Ποιος Θεός και ποιος άνθρωπος;, Πόλις, Αθήνα, 2013). Και μέσω των Βιβλικών Σπουδών η σκέψη του έχει προχωρήσει στον εβραϊσμό, όχι μόνο ως θρησκεία που σχετίζεται με τον Χριστιανισμό, αλλά και ως πολιτισμική ταυτότητα, που πλέον περιστρέφεται γύρω από το Ολοκαύτωμα (βλ. Για το Ολοκαύτωμα, Πόλις, Αθήνα, 2018). Σ’ αυτό το πλαίσιο, η σχέση των Χριστιανών με τον αντισημιτισμό, το ιστορικό άνυσμα της εξόντωσης των Εβραίων, η μεταπολεμική Ευρώπη και ο κόσμος μετά το Άουσβιτς, το κράτος του Ισραήλ κ.λπ. είναι θέματα Ιστορίας αλλά και πολιτικής που απασχολούν τους δύο συνομιλητές.

Σκιαγράφησα μερικά από τα θέματα του βιβλίου, αν και αυτό συμπληρώνεται με συζητήσεις που σχετίζονται με τη ζωή του Σταύρου Ζουμπουλάκη, όπως η αρρώστια που τον χτύπησε, οι εμπειρίες του από το σχολείο στο οποίο δίδασκε (βλ. Για το σχολείο, Πόλις, Αθήνα, 2017) και οι σκέψεις του για τη σύγχρονη Αριστερά. Τι αξίζει, λοιπόν, να κρατήσουμε, όχι τόσο από τα βιογραφικά δεδομένα ενός ιδιαίτερου ατόμου, αλλά κυρίως από τις ώριμες σκέψεις ενός διανοούμενου; Δεν μας ενδιαφέρουν τα τυχόν λάθη του ως ανθρώπου (όσα παρατηρούνται λ.χ. στις διαπροσωπικές του σχέσεις), αλλά τα κατασταλαγμένα λόγια του που μένουν παρακαταθήκη για το παρόν και το μέλλον. Η γενικότερη στάση του και ο τρόπος με τον οποίο διεκδικεί μια ποιοτικότερη, ατομική και συλλογική ζωή, οι ιδέες του που εκφράζουν ένα βιωμένο παρόν και επιδιώκουν ένα ηθικότερο και πολιτικότερο αύριο.

Πρόκειται, συνεπώς, για έναν ανεξάρτητο διανοούμενο που δεν διστάζει να μιλήσει για Ανάσταση σε ένα άθεο ελληνικό ακροατήριο, ειδικά στον χώρο των γραμμάτων, αλλά και να προτείνει ουσιαστικές αλλαγές στον χώρο της Ορθοδοξίας σε ένα συντηρητικό εκκλησιαστικό κατεστημένο.

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης εκφράζει τις ιδέες ενός Αριστερού Χριστιανού, που έχει κοινωνικές ανησυχίες με θρησκευτική βάση, που είναι συντηρητικός ως προς την εκπαίδευση και τον πολιτισμό, με την έννοια της διατήρησης αρχών και αξιών, αλλά προοδευτικός στην κριτική του προς την Αριστερά και την Εκκλησία, προς τον δογματισμό και τη Χρυσή Αυγή (βλ. Ανίερη συγκυβέρνηση, Πόλις, Αθήνα, 2011 και Χρυσή Αυγή και Εκκλησία, Πόλις, Αθήνα, 2013), προς κάθε είδους μονομέρεια και εθνικολαϊκιστικό ή κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό. Πρόκειται, συνεπώς, για έναν ανεξάρτητο διανοούμενο που δεν διστάζει να μιλήσει για Ανάσταση σε ένα άθεο ελληνικό ακροατήριο, ειδικά στον χώρο των γραμμάτων, αλλά και να προτείνει ουσιαστικές αλλαγές στον χώρο της Ορθοδοξίας σε ένα συντηρητικό εκκλησιαστικό κατεστημένο.

Αξίζει να συζητηθούν οι ιδέες του, που έχει κατά καιρούς εκφράσει σε λόγους, άρθρα και βιβλία του και συνοψίζονται πολύ εύστοχα και ευσύνοπτα στο ανά χείρας έργο, χάρη και στη συνεισφορά του εξίσου σκεπτόμενου Στρατή Μπουρνάζου. Αξίζει να ξαναδούμε τη σύγχρονη (ελληνική) πραγματικότητα με το πρίσμα μιας ματιάς που δεν είναι η κρατούσα, αλλά είναι ίσως πιο ουσιώδης από τις κραυγές των Μ.Μ.Ε. και τα συνθήματα του δρόμου. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Έντεκα συναντήσεις
ΣΥΖΗΤΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΣΤΡΑΤΗ ΜΠΟΥΡΝΑΖΟ
ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ
ΠΟΛΙΣ 2020
Σελ. 640, τιμή εκδότη €17,70

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ