Pandimia.kentriki

Για το δοκίμιο του Ξενοφώντα Κοντιάδη «Πανδημία, βιοπολιτική και δικαιώματα – Ο κόσμος μετά τον Covid-19» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Καραβοκύρη

Η πανδημία του Covid-19 δεν δοκίμασε μόνο τα σωματικά και ψυχικά μας όρια, αλλά και τα διανοητικά μας αντανακλαστικά, καθώς η υποδοχή και η ένταση της απειλής εκτονώθηκε σε μια πλούσια, διεπιστημονική και ανεξάντλητη διαμάχη των ερμηνειών της.

Τον έρημο δημόσιο χώρο κάλυψε αμέσως ο ηχηρός λόγος των επιστημόνων, κάθε συναφούς και μη γνωστικού αντικειμένου, και η πολιτική επικοινωνία, η αδιάλειπτη ενημέρωση και ενίοτε η πολεμική αντιπαράθεση για την προοπτική της νόσου και τις δημόσιες πολιτικές της. Στο συνταγματικό πεδίο, ο διάλογος επικεντρώθηκε στις επιπτώσεις των μέτρων στα ατομικά μας δικαιώματα και στις ενδεχόμενες θεσμικές και πολιτειακές αναταράξεις, εφόσον οι πρωτοφανείς περιορισμοί και η έκτακτη νομοθέτησή τους δεν παρέμεναν στη σφαίρα της προσωρινότητας – ωστόσο, τούτο δεν συνέβη και οι μάλλον υπερβολικές εικασίες και προβολές γρήγορα διαψεύστηκαν.

Όμως, η αγωνία μας για τον κόσμο μετά τον Covid-19 δεν εξαντλείται στην ελευθερία κίνησης ή τις σχέσεις νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας και αυτό μοιάζει προσφυώς να μας εξηγεί στο τελευταίο δοκίμιό του ο Ξενοφών Κοντιάδης. Εκκινώντας από τη φιλοσοφία της «υποψίας» του M. Φουκώ και τη θεωρία της «διακινδύνευσης» του O. Μπεκ, ο συγγραφέας συλλαμβάνει τον Covid-19 ως ένα κυρίαρχο βιοπολιτικό γεγονός που ρυθμίζει καθολικά τη ζωή μας, καθημερινά και σε έκταση που δεν αφορά μόνο τη συμβολική διαχείριση του θανάτου ή της γέννησής μας, αλλά τέμνει και τα ίδια τα θεμέλια της νεωτερικής κοινωνίας, επαναπροσδιορίζοντας το δημόσιο και το ιδιωτικό και τη μεταξύ μας επικοινωνία. Έτσι, προτεραιότητα του Κοντιάδη δεν είναι η μικροχειρουργική ανατομία του (συνταγματικού) δικαίου της υγειονομικής κρίσης, αλλά η πλήρης ερμηνευτική κατανόηση του συγκειμένου της πανδημίας.

Εκκινώντας από τη φιλοσοφία της «υποψίας» του M. Φουκώ και τη θεωρία της «διακινδύνευσης» του O. Μπεκ, ο συγγραφέας συλλαμβάνει τον Covid-19 ως ένα κυρίαρχο βιοπολιτικό γεγονός που ρυθμίζει καθολικά τη ζωή μας, καθημερινά και σε έκταση που δεν αφορά μόνο τη συμβολική διαχείριση του θανάτου ή της γέννησής μας, αλλά τέμνει και τα ίδια τα θεμέλια της νεωτερικής κοινωνίας.

Ο συγγραφέας αξιοποιεί τη συστηματική και ευρύτερη ενασχόλησή του την τελευταία εικοσαετία με τις κοινωνικές επιστήμες και τη θεωρία του Κράτους, για να διατυπώσει την κεντρική και τολμηρή του ιδέα: η πανδημία δεν συνιστά, στην πραγματικότητα, από μόνη της μια απροσδόκητη αλλαγή παραδείγματος, αλλά τον καταλύτη της, λειτουργεί δηλαδή ως δραματικός επιταχυντής της κρίσης της νεωτερικής δημοκρατίας, της οποίας τα πρώτα και εμβληματικά κρούσματα, για να μείνουμε πιστοί στην ορολογία της εποχής, ήταν η τρομοκρατική έκρηξη της 11ης Σεπτεμβρίου και η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008. Συνεπώς, όπως εύστοχα αναφέρει, δεν πρόκειται για την έλευση ενός θαυμαστού νέου κόσμου, αλλά «για ένα κατακερματισμένο κόσμο που ήταν ήδη εκεί και που με την πλανητική υγειονομική κρίση αποκαλύφθηκε ενιαίος μπροστά στα μάτια μας εκδιπλώνοντας όλες τις πτυχές του». Η πανδημία καθιστά πλέον απολύτως ορατή την ισχυρή βιοπολιτική παρέμβαση του Λεβιάθαν, μέσω ενός ατυπικού «δικαίου της ανάγκης» (σε κάποιες χώρες δε με την κατά γράμμα εφαρμογή του), και εξωθεί τη διακινδύνευση των παραδοσιακών δικαιωμάτων μας στα άκρα, με την ακλόνητη επίκληση τελικά του (ορθολογικού) φόβου, αυτού που συνέχει τον κοινωνικό μας ιστό και δικαιολογεί την υπεροχή του δικαιώματός μας στην υγεία και την ασφάλεια.

kontiadis

Ο Ξενοφών Κοντιάδης είναι Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Δικαίου Κοινωνικής Ασφάλειας στο Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου και Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου - Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου. Είναι συγγραφέας 23 βιβλίων και περισσότερων από 150 μελετών στα ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά και ιταλικά. 

Αυτή ακριβώς η διασφάλιση της δημόσιας υγείας, ως ανώτερης αξίας, είναι που καλεί σε εγρήγορση και ετοιμότητα σήμερα το Κράτος πρόληψης και το κοινωνικό Κράτος, το οποίο μας στέλνει, μέσα στην κρίση, αντιφατικά μηνύματα: από τη μια θεσμικά αναδεικνύονται οι αδυναμίες του και η μετάπτωσή του σε ένα υβριδικό «κοινωνικό Κράτος πρόληψης» και, από την άλλη, μας εκπλήσσουν ευχάριστα οι εξαιρετικές δυνατότητες και η αφοσίωση του ανθρώπινου δυναμικού του (στο ιατρικό προσωπικό αφιερώνει εξάλλου ο συγγραφέας το πόνημά του). Η έμφαση και προσαρμογή των δημοσίων πολιτικών, κυρίως με την επιβολή του lockdown, στην πρόληψη της διασποράς της νόσου λειτούργησε, ειδικά στη χώρα μας, ευεργετικά στον περιορισμό των οδυνηρών συνεπειών της, τις οποίες βίωσαν οι χώρες που ολιγώρησαν και υπερέβησαν μοιραία τις αντοχές των συστημάτων υγείας τους. Εντούτοις, η καθολική και αποτελεσματική πρόληψη συνεπάγεται και την ενεργοποίηση αμφιλεγόμενων διαδικασιών πειθαρχίας και επιτήρησης, υπολαμβάνει δηλαδή, ως δεδομένες, σημαντικές εκπτώσεις στην προστασία των ατομικών μας δικαιωμάτων και την ποιότητα της δημοκρατίας μας.

Στη μεγάλη εικόνα, η πανδημία σηματοδοτεί την επιστροφή της κρατικής κυριαρχίας και αναζωπυρώνει το (κλασικό) ερώτημα για το ποιος κατέχει την τελευταία λέξη της, ενώ εντός της παγκοσμιοποιημένης κοινότητας προβάλλουν νέοι συσχετισμοί και αβέβαιες γεωπολιτικές διεργασίες.

Στον πυρήνα του συνταγματικού του επιχειρήματος, ο συγγραφέας δεν υποκύπτει σε εύκολες ή άκριτες καταγγελίες περί αντισυνταγματικότητας των μέτρων διαχείρισης της κρίσης. Η στάθμιση ανάμεσα σε υγεία και ελευθερία κίνησης ή άλλα ατομικά δικαιώματα είναι νομικά και ηθικοπολιτικά προφανής, δεδομένης της προσωρινότητας των μέτρων, της ευρείας συναίνεσης των ειδικών επιστημόνων για την αναγκαιότητα και την καταλληλότητά τους και της κανονιστικής δύναμης του δημοσίου συμφέροντος. Ούτε, όμως, εξωραΐζει αφελώς ο Κοντιάδης τη βιοδικαιική όψη της πανδημίας, αναγνωρίζοντας τις προκλήσεις που ήδη τίθενται ή θα τεθούν αμείλικτα, αφενός στα δικαιώματα της ιδιωτικότητας και της προσωπικής ελευθερίας (με το νέο «Πανοπτικόν», τις εφαρμογές εντοπισμού στα κινητά τηλέφωνα και τις τεχνικές παρακολούθησης), αφετέρου στα εργασιακά και τα κοινωνικά δικαιώματα (με την απορρύθμιση και τις νέες μορφές τηλεργασίας). Παράλληλα, υπογραμμίζει τον κίνδυνο διολίσθησης, ειδικά σε χώρες με φτωχή δικαιοκρατική παράδοση, της φιλελεύθερης σε ανελεύθερη δημοκρατία (illiberal democracy) και την άνιση έκθεση, ακόμη και στα ευρωπαϊκά Κράτη Δικαίου, των ευάλωτων ομάδων (πρόσφυγες, Ρομά) στα νέα δεδομένα της κοινωνίας του (υψηλού) ρίσκου. Στη μεγάλη εικόνα, η πανδημία σηματοδοτεί την επιστροφή της κρατικής κυριαρχίας και αναζωπυρώνει το (κλασικό) ερώτημα για το ποιος κατέχει την τελευταία λέξη της, ενώ εντός της παγκοσμιοποιημένης κοινότητας προβάλλουν νέοι συσχετισμοί και αβέβαιες γεωπολιτικές διεργασίες. Την ίδια στιγμή, μετασχηματίζεται και ο μηχανισμός της πολιτικής λογοδοσίας και ευθύνης, καθώς ο τεχνοκρατικός λόγος κρατά τα σκήπτρα του ορθολογισμού και κατευθύνει τον πολιτικό: έτσι, η πολιτική ιατρικοποιείται και η ιατρική πολιτικοποιείται.

Γυρνώντας κανείς τις σελίδες του δοκιμίου, αντιλαμβάνεται ότι επαληθεύεται η βασική του θέση και συμβολή: η πανδημία, ως βιοπολιτικό Συμβάν, με τη φιλοσοφική έννοια του όρου, διατρέχει κάθε μορφή του βίου και τον μεταλλάσσει ανθρωπολογικά και κοινωνικά, με τρόπο ταχύ και διαβρωτικό. Αναλόγως επιτελεί, ωστόσο, και θεσμικά, καθώς απογυμνώνει τις δομικές ατέλειες και ασυμμετρίες των εθνικών Κρατών και, ιδίως, της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εντείνει τις ήδη διευρυμένες, στον σύγχρονο καπιταλισμό, ανισότητες και επιδρά στο βεβαρυμένο, από την κλιματική αλλαγή, περιβάλλον μας. Στο δυστοπικό αυτό πλαίσιο, που αποδίδει την απαισιοδοξία, αλλά και την ολιστική και συνεκτική προσέγγιση του συγγραφέα, ο Covid-19 φαίνεται να καταφέρνει καίριο πλήγμα σε έναν αποδιοργανωμένο και αποχαυνωμένο κόσμο, δημόσια και ιδιωτικά. Οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις λειτουργούν διαλυτικά, στο κενό και την απομάγευση των μεγάλων ιδεολογιών, με κυρίαρχη αξία την ελεύθερη αγορά. Αυτή, λοιπόν, η αναγκαία και πολύτιμη ελευθερία, μας προειδοποιεί ο Κοντιάδης, είναι που πρέπει επειγόντως να συναρθρωθεί με δίκαιους θεσμούς και δημόσιες πολιτικές της ισότητας και της αλληλεγγύης, ώστε την επόμενη φορά, που όλοι αναμένουμε προσεχώς, η προσβολή της υγείας μας να μην εκδηλωθεί ως μια μη αναστρέψιμη κρίση του πολιτισμού μας.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΑΒΟΚΥΡΗΣ είναι επίκουρος καθηγητής Νομικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Τελευταίο του βιβλίο, η μελέτη «Το Σύνταγμα και η κρίση» (εκδ. Κριτική).


kontiadis
Πανδημία, βιοπολιτική και δικαιώματα
Ο κόσμος μετά τον Covid-19
Ξενοφών Ι. Κοντιάδης
Καστανιώτης 2020
Σελ. 192, τιμή εκδότη €15,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ Ι. ΚΟΝΤΙΑΔΗ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Για την ποίηση», του Τ.Σ. Έλιοτ (κριτική) – Υποθετικές ερωτήσεις, αληθινές απαντήσεις

«Για την ποίηση», του Τ.Σ. Έλιοτ (κριτική) – Υποθετικές ερωτήσεις, αληθινές απαντήσεις

Με αφορμή το βιβλίο του Τ.Σ. Έλιοτ [T.S. Eliot] «Για την ποίηση» (μτφρ. Στέφανος Μπεκατώρος, εκδ. Πατάκη), ακολουθεί μια φανταστική συνέντευξη με υποθετικές ερωτήσεις μα αληθινές απαντήσεις-αποσπάσματα από το βιβλίο.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

...
Καντ, Σοπενχάουερ, Γουίλιαμ Τζέιμς: Τρία βιβλία τους για την πίστη, τον πνευματισμό, τη μεταφυσική

Καντ, Σοπενχάουερ, Γουίλιαμ Τζέιμς: Τρία βιβλία τους για την πίστη, τον πνευματισμό, τη μεταφυσική

Για τα βιβλία των Ιμμάνουελ Καντ «Τα όνειρα ενός αλαφροϊσκιωτου μέσα από τα όνειρα της μεταφυσικής» (μτφρ. Στέλιος Γκαρδής, εκδ. Εκκρεμές), Άρτουρ Σοπενχάουερ «Η εμφάνιση πνευμάτων και όσα σχετίζονται μ' αυτήν (μτφρ. Νίκος Δεληβοριάς, εκδ. Κάκτος) και Γουίλιαμ Τζέιμς «Η βούληση πίστης» (μτφρ. Γιώργος Δ. Καρανικόλας,...

«Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» του Έρνστ–Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε: Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

«Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» του Έρνστ–Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε: Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

Για το βιβλίο του Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε [Ernst-Wolfgang Böckenförde] «Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» (μτφρ. Βασιλική Ε. Χρήστου, εκδ. Παπαζήση). Κεντρική εικόνα: © Global Focus. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ