«Το μικρό βιβλίο των εξωγήινων» του Άνταμ Φρανκ (κριτική) – Τελικά, υπάρχει ζωή σε άλλους πλανήτες;

Μόλις πρόσφατα οι δημοσιογράφοι ρώτησαν τον Ντόναλντ Τραμπ αν υπάρχουν εξωγήινοι κι αν υπάρχουν χαρακτηρισμένοι φάκελοι της αμερικανικής κυβέρνησης επί του θέματος. Ο πάντα λαλίστατος πρόεδρος των ΗΠΑ, αντί για απάντηση, προτίμησε να κατηγορήσει τον προκάτοχό του Μπαράκ Ομπάμα ότι έδωσε στη δημοσιότητα στοιχεία αυτών των φακέλων, κάτι που ο ίδιος δεν προτίθεται να επαναλάβει. Τι σημαίνουν όλα; Τι μας κρύβουν, που θα έλεγε και ένας ακραιφνής συνωμοσιολόγος; Υπάρχουν εξωγήινοι και δεν μας το αποκαλύπτουν;

Το μικρό βιβλίο των εξωγήινων του Άνταμ Φρανκ είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σύγχρονα βιβλία εκλαϊκευμένης αστρονομίας και αστροβιολογίας. Παρότι ο τίτλος του φαίνεται απλός ή ακόμη και «παιχνιδιάρικος», το βιβλίο επιχειρεί να απαντήσει σε ένα από τα πιο βαθιά φιλοσοφικά και επιστημονικά ερωτήματα της ανθρωπότητας: είμαστε μόνοι στο σύμπαν;

Η εύκολη απάντηση

Το έργο του Φρανκ δεν προσπαθεί να δώσει μια εύκολη απάντηση, αλλά να δείξει στον αναγνώστη πώς σκέφτεται η σύγχρονη επιστήμη όταν αντιμετωπίζει ένα τόσο μεγάλο ερώτημα. Με αυτόν τον τρόπο το βιβλίο λειτουργεί ταυτόχρονα ως εισαγωγή στην αστροβιολογία, ως μάθημα επιστημονικής μεθοδολογίας και ως στοχασμός για τη θέση της ανθρωπότητας στο κοσμικό σύνολο.

Ο Φρανκ είναι αστροφυσικός στο Πανεπιστήμιο του Ρότσεστερ και ειδικεύεται στη μελέτη της εξέλιξης πλανητικών συστημάτων και της αστροβιολογίας. Η επιστημονική του ιδιότητα είναι σημαντική για την κατανόηση του βιβλίου, επειδή ο συγγραφέας προσπαθεί συστηματικά να διαχωρίσει την επιστήμη από τη λαϊκή φαντασία γύρω από τους εξωγήινους. Αντί να ξεκινά από την υπόθεση ότι υπάρχουν εξωγήινοι πολιτισμοί που μας επισκέπτονται, προσεγγίζει το ζήτημα με το ερώτημα: τι γνωρίζουμε πραγματικά για το σύμπαν και τι μας επιτρέπουν τα δεδομένα να υποθέσουμε;

Η κατανόηση του σύμπαντος

Ένα από τα πρώτα σημεία που αναδεικνύει το βιβλίο είναι το πόσο έχει αλλάξει η κατανόηση του σύμπαντος τα τελευταία τριάντα χρόνια. Μέχρι τη δεκαετία του 1990, οι επιστήμονες δεν είχαν αποδείξεις ότι υπάρχουν πλανήτες γύρω από άλλα άστρα. Η κατάσταση άλλαξε με την ανακάλυψη των πρώτων εξωπλανητών και σήμερα γνωρίζουμε χιλιάδες. Αυτές οι ανακαλύψεις έγιναν κυρίως με τη βοήθεια διαστημικών αποστολών όπως το Kepler Space Telescope και το James Webb Space Telescope.

Ο Φρανκ εξηγεί ότι η ύπαρξη τόσων πλανητών σημαίνει πως το σύμπαν είναι πιθανότατα γεμάτο περιβάλλοντα όπου θα μπορούσε να εμφανιστεί ζωή. Αυτό δεν αποτελεί απόδειξη εξωγήινης ζωής, αλλά αλλάζει ριζικά το πλαίσιο του ερωτήματος. Κεντρική έννοια στο βιβλίο είναι το περίφημο Παράδοξο του Φέρμι. Το παράδοξο διατυπώθηκε από τον φυσικό Ενρίκο Φέρμι και συνοψίζεται στο ερώτημα: αν το σύμπαν είναι τόσο μεγάλο και παλιό, γιατί δεν έχουμε ήδη δει ενδείξεις εξωγήινων πολιτισμών;

Οι πιθανές εξηγήσεις

Ο συγγραφέας παρουσιάζει διάφορες πιθανές εξηγήσεις. Ίσως οι νοήμονες πολιτισμοί είναι εξαιρετικά σπάνιοι. Ίσως καταστρέφονται πριν αναπτύξουν διαστημική τεχνολογία. Ίσως επικοινωνούν με τρόπους που δεν μπορούμε ακόμη να αντιληφθούμε. Το σημαντικό είναι ότι το παράδοξο δεν αποτελεί απόδειξη ότι οι εξωγήινοι δεν υπάρχουν· είναι απλώς μια υπενθύμιση ότι η άγνοιά μας παραμένει τεράστια.

Το βιβλίο δίνει επίσης μεγάλη έμφαση στην επιστημονική έννοια της κατοικήσιμης ζώνης, δηλαδή της περιοχής γύρω από ένα άστρο όπου μπορεί να υπάρχει υγρό νερό στην επιφάνεια ενός πλανήτη.

Ένα άλλο σημαντικό εργαλείο που συζητά ο συγγραφέας είναι η Drake Equation, η «Εξίσωση του Ντρέικ» που διατυπώθηκε το 1961 από τον αστρονόμο Φρανκ Ντρέικ. Η εξίσωση αυτή δεν δίνει μια ακριβή απάντηση για το πόσοι εξωγήινοι πολιτισμοί υπάρχουν, αλλά προσπαθεί να εκτιμήσει τον αριθμό τους μέσω παραγόντων όπως ο ρυθμός σχηματισμού άστρων, το ποσοστό πλανητών που μπορούν να φιλοξενήσουν ζωή και η πιθανότητα εμφάνισης νοήμονος ζωής.

Ο Άνταμ Φρανκ τονίζει ότι η εξίσωση είναι περισσότερο ένα πλαίσιο σκέψης παρά ένα μαθηματικό αποτέλεσμα. Μας δείχνει ποια ερωτήματα πρέπει να απαντηθούν για να καταλάβουμε τη θέση μας στο σύμπαν. Το βιβλίο δίνει επίσης μεγάλη έμφαση στην επιστημονική έννοια της κατοικήσιμης ζώνης, δηλαδή της περιοχής γύρω από ένα άστρο όπου μπορεί να υπάρχει υγρό νερό στην επιφάνεια ενός πλανήτη. Το νερό θεωρείται θεμελιώδες για τη ζωή όπως τη γνωρίζουμε.

Μέχρι σήμερα, δεν έχει βρεθεί καμία σαφής ένδειξη, αλλά ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αυτό δεν πρέπει να θεωρηθεί αποτυχία.

Ωστόσο, ο Φρανκ επισημαίνει ότι η ζωή ίσως μπορεί να εμφανιστεί και σε περιβάλλοντα πολύ διαφορετικά από τη Γη. Αυτή η ιδέα ανοίγει τη δυνατότητα ύπαρξης εξωτικών μορφών ζωής που δεν μοιάζουν καθόλου με όσα έχουμε συνηθίσει να φανταζόμαστε.

Παράλληλα, ο συγγραφέας εξετάζει και την ιστορία της αναζήτησης εξωγήινων σημάτων μέσω του προγράμματος SETI Institute. Το πρόγραμμα αυτό χρησιμοποιεί ραδιοτηλεσκόπια για να εντοπίσει τεχνητά σήματα από άλλους πολιτισμούς. Μέχρι σήμερα, δεν έχει βρεθεί καμία σαφής ένδειξη, αλλά ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αυτό δεν πρέπει να θεωρηθεί αποτυχία. Αντίθετα, δείχνει πόσο δύσκολη είναι η ανίχνευση πολιτισμών σε κοσμικές αποστάσεις.

Η λαϊκή κουλτούρα

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου αφορά τη σχέση επιστήμης και λαϊκής κουλτούρας. Οι εξωγήινοι αποτελούν κεντρικό θέμα σε ταινίες, σειρές και βιβλία επιστημονικής φαντασίας. Ωστόσο, αυτές οι εικόνες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβάνεται την πραγματική επιστημονική έρευνα. Ο Φρανκ υποστηρίζει ότι η επιστημονική φαντασία έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην έμπνευση επιστημόνων, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσει μη ρεαλιστικές προσδοκίες για το πώς θα μοιάζει μια πιθανή επαφή με εξωγήινη ζωή.

Η κριτική στάση του Φρανκ απέναντι στις θεωρίες συνωμοσίας αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία του βιβλίου.

Στο πλαίσιο αυτό, ο συγγραφέας αφιερώνει αρκετές σελίδες στη συζήτηση γύρω από τα UFO ή, όπως ονομάζονται πλέον από την επιστημονική κοινότητα, UAP (Unidentified Aerial Phenomena). Το βιβλίο δεν απορρίπτει αυτομάτως τις μαρτυρίες, αλλά επιμένει ότι καμία από αυτές δεν αποτελεί αξιόπιστη απόδειξη εξωγήινης τεχνολογίας. Η επιστήμη απαιτεί επαναλήψιμα δεδομένα και σαφείς μετρήσεις. Πολλά φαινόμενα που θεωρήθηκαν UFO αποδείχθηκε τελικά πως σχετίζονταν με ατμοσφαιρικά φαινόμενα, πειραματικά αεροσκάφη ή απλές παρερμηνείες.

Οι θεωρίες συνωμοσίας

Η κριτική στάση του Φρανκ απέναντι στις θεωρίες συνωμοσίας αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία του βιβλίου. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η ιδέα πως κυβερνήσεις κρύβουν αποδείξεις για εξωγήινους πολιτισμούς είναι εξαιρετικά απίθανη. Η επιστήμη λειτουργεί μέσω διεθνούς συνεργασίας και ανοιχτής δημοσίευσης δεδομένων. Μια τόσο σημαντική ανακάλυψη δύσκολα θα μπορούσε να παραμείνει μυστική.

Το βιβλίο υποστηρίζει ότι η μελέτη εξωγήινων πολιτισμών -ακόμη και υποθετικών- μπορεί να μας βοηθήσει να σκεφτούμε τη δική μας πορεία ως είδους.

Παρά τη σκεπτικιστική του στάση, ο Φρανκ δεν είναι απαισιόδοξος για την πιθανότητα ύπαρξης εξωγήινης ζωής. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η ανακάλυψη μικροβιακής ζωής σε άλλους πλανήτες του ηλιακού συστήματος ίσως είναι πιο κοντά από όσο πιστεύουμε. Πιθανοί στόχοι για τέτοιες ανακαλύψεις είναι δορυφόροι όπως η Europa και η Enceladus, οι οποίοι διαθέτουν υπόγειους ωκεανούς κάτω από παγωμένους φλοιούς. Οι ωκεανοί αυτοί θα μπορούσαν να φιλοξενούν απλές μορφές ζωής.

Σύνδεση με την αστροβιολογία

Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου είναι η σύνδεση της αστροβιολογίας με το μέλλον της ανθρωπότητας. Το βιβλίο υποστηρίζει ότι η μελέτη εξωγήινων πολιτισμών -ακόμη και υποθετικών- μπορεί να μας βοηθήσει να σκεφτούμε τη δική μας πορεία ως είδους. Για παράδειγμα, ένας τεχνολογικός πολιτισμός πρέπει να μάθει να διαχειρίζεται τους πλανητικούς πόρους χωρίς να καταστρέψει το περιβάλλον του. Αυτό είναι ένα πρόβλημα που αντιμετωπίζει ήδη η ανθρωπότητα λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Η ιδέα αυτή συνδέεται με μια σχετικά νέα ερευνητική κατεύθυνση που προσπαθεί να μελετήσει τη σχέση μεταξύ πολιτισμών και πλανητικών συστημάτων. Ο Φρανκ έχει συμβάλει σε αυτή την έρευνα, προτείνοντας ότι κάθε τεχνολογικός πολιτισμός πρέπει να αντιμετωπίσει μια «πλανητική κρίση» όταν η ενεργειακή του κατανάλωση αρχίζει να επηρεάζει το κλίμα του πλανήτη του. Αν αυτό είναι γενικό χαρακτηριστικό των πολιτισμών, τότε ίσως εξηγεί γιατί πολλοί από αυτούς δεν επιβιώνουν αρκετά για να εξαπλωθούν στο διάστημα.

Προσιτό ύφος

Το βιβλίο είναι γραμμένο με σαφή και προσιτό τρόπο. Ο Φρανκ χρησιμοποιεί παραδείγματα, ιστορικές αφηγήσεις και απλές αναλογίες για να εξηγήσει πολύπλοκες έννοιες της αστροφυσικής. Αυτό καθιστά το βιβλίο κατάλληλο για αναγνώστες χωρίς ειδικές γνώσεις. Παράλληλα, όμως, δεν απλοποιεί υπερβολικά την επιστήμη. Αντίθετα, προσπαθεί να δείξει τη διαδικασία με την οποία οι επιστήμονες διατυπώνουν υποθέσεις, συλλέγουν δεδομένα και αναθεωρούν τις θεωρίες τους.

Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε μια μοναδική ιστορική στιγμή όπου διαθέτει τα εργαλεία για να εξερευνήσει το σύμπαν με πρωτοφανή ακρίβεια.

Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του βιβλίου είναι ότι μετατοπίζει τη συζήτηση από τη φαντασία στην επιστημονική σκέψη. Αντί να υπόσχεται θεαματικές αποκαλύψεις, προσφέρει ένα πλαίσιο κατανόησης του σύμπαντος και της θέσης μας μέσα σε αυτό. Για τον αναγνώστη αυτό μπορεί να είναι πιο απαιτητικό αλλά και πιο ουσιαστικό.

Παρά την έλλειψη οριστικών απαντήσεων, το βιβλίο καταλήγει σε ένα αισιόδοξο συμπέρασμα. Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε μια μοναδική ιστορική στιγμή όπου διαθέτει τα εργαλεία για να εξερευνήσει το σύμπαν με πρωτοφανή ακρίβεια. Οι επόμενες δεκαετίες ίσως φέρουν ανακαλύψεις που θα αλλάξουν ριζικά την κατανόησή μας για τη ζωή στο σύμπαν.

Τα μεγάλα άγνωστα

Τελικά, Το μικρό βιβλίο των εξωγήινων δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για εξωγήινους. Είναι ένα βιβλίο για το πώς κάνουμε επιστήμη, για το πώς αντιμετωπίζουμε τα μεγάλα άγνωστα και για το πώς η ανθρώπινη περιέργεια μας οδηγεί να εξερευνούμε πέρα από τα όρια του πλανήτη μας. Ο Φρανκ υπενθυμίζει ότι ακόμη κι αν δεν βρούμε ποτέ νοήμονα εξωγήινη ζωή, η ίδια η αναζήτηση έχει αξία, επειδή μας βοηθά να κατανοήσουμε βαθύτερα τόσο το σύμπαν όσο και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Με άλλα λόγια, η αναζήτηση εξωγήινων είναι ταυτόχρονα και μια αναζήτηση για την κατανόηση του τι σημαίνει να είμαστε άνθρωποι σε ένα απέραντο και μυστηριώδες σύμπαν.

Για τον αναγνώστη, η μεγαλύτερη συνεισφορά του βιβλίου είναι ότι μετατρέπει ένα ερώτημα που συχνά αντιμετωπίζεται ως θέμα φαντασίας σε σοβαρό επιστημονικό και φιλοσοφικό προβληματισμό. Μέσα από την ανάλυση του Φρανκ γίνεται σαφές ότι το ερώτημα της εξωγήινης ζωής δεν αφορά μόνο την αστρονομία αλλά και την ανθρωπολογία, τη βιολογία και τη φιλοσοφία. Με άλλα λόγια, η αναζήτηση εξωγήινων είναι ταυτόχρονα και μια αναζήτηση για την κατανόηση του τι σημαίνει να είμαστε άνθρωποι σε ένα απέραντο και μυστηριώδες σύμπαν. Πολύ καλή η μετάφραση του Μιχάλη Δαγτζή.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Άνταμ Φρανκ (Adam Frank) είναι αστροφυσικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Rochester, όπου κατέχει την έδρα Helen F. and Fred H. Gowen στο Τμήμα Φυσικής και Αστρονομίας. Με διδακτορικό από το University of Washington και μεταδιδακτορική έρευνα στο Leiden University και στο University of Minnesota, ειδικεύεται στη θεωρητική και υπολογιστική αστροφυσική.

Η έρευνά του εστιάζει στη δυναμική των αστροφυσικών αερίων, τη μαγνητοϋδροδυναμική, τους πίδακες πρωτοαστέρων και γενικότερα σε φαινόμενα που σχετίζονται με τον σχηματισμό και την εξέλιξη άστρων και πλανητικών νεφελωμάτων. Είναι επίσης ένας από τους δημιουργούς του AstroBEAR, ενός προηγμένου κώδικα προσομοιώσεων για μελέτες μεγάλης κλίμακας.

Παράλληλα με το ακαδημαϊκό του έργο, ο Φρανκ είναι συγγραφέας με μεγάλη δραστηριότητα ο οποίος διατυπώνει δημόσια τις απόψεις του κάνοντας γνωστά και εξηγώντας επιστημονικά θέματα. Έχει γράψει άρθρα για κορυφαία μέσα ενημέρωσης όπως οι New York Times και το The Atlantic, ενώ το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει βιβλία που γεφυρώνουν την επιστημονική γνώση με τη μεγάλη πολιτισμική συζήτηση γύρω από την προέλευση και την εξέλιξη της ζωής.