Συμπλέκοντας το ατομικό με το δημόσιο

Tην έκτη πεζογραφική εμφάνισή του κάνει με το βιβλίο Έρρικα, Δεκαοχτώ αφηγηματικές γραφές ο συγγραφέας Μάριος Μιχαηλίδης. Προηγήθηκαν, το μυθιστόρημα Ο Οστεοφύλαξ (2007), η νουβέλα Ο Ανακριτής (2012), το μυθιστόρημα Ανατολικά της Αττάλειας βόρεια της Λευκωσίας (2014) και τα δύο ομόκεντρα αφηγήματα του σπονδυλωτού μυθιστορήματος Η απειλή (2016). Στο ιστορικό του καταγράφονται και πέντε ποιητικές συλλογές, με πιο πρόσφατη την Τέφρα Ονείρων (2016).

Ακολουθώντας τον ασφαλή δρόμο της βιωμένης εμπειρίας και με οδηγό κυρίως την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ο συγγραφέας συνθέτει σπαράγματα προσωπικών ιστοριών, τα οποία διασταυρώνονται με την ιστορική πραγματικότητα και δέχονται παράλληλα το λούστρο της λογοτεχνικής μυθοπλασίας.

Στο νέο του βιβλίο ο Μάριος Μιχαηλίδης εμπνέεται και πάλι από την ιστορία και την κοινωνική πραγματικότητα, επιλέγοντας αυτή τη φορά τη φόρμα του διηγήματος. Ακολουθώντας τον ασφαλή δρόμο της βιωμένης εμπειρίας και με οδηγό κυρίως την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ο συγγραφέας συνθέτει σπαράγματα προσωπικών ιστοριών, τα οποία διασταυρώνονται με την ιστορική πραγματικότητα και δέχονται παράλληλα το λούστρο της λογοτεχνικής μυθοπλασίας. Ο συνδυασμός αυτός προσδίδει σε κάθε διήγημα την αίσθηση του ώριμου ροδιού: κάθε σπειρί συμβάλλει στο γινομένο όλον.

Στις δεκαοχτώ αφηγηματικές γραφές του ο Μάριος Μιχαηλίδης συμπλέκει το ατομικό με το δημόσιο, το πραγματικό με το φανταστικό, την πολιτική με την καθημερινότητα. Στην πλειονότητά τους τα αφηγήματα αρχίζουν in medias res και οικοδομούνται με αναδρομική αφήγηση στο ακόλουθο μοτίβο: ένα τηλεφώνημα, μια είδηση, μια συζήτηση πυροδοτούν την πλοκή ξετυλίγοντας το αφηγηματικό νήμα, που οδηγεί τον αναγνώστη σε κάποιο εσωτερικό ή εξωτερικό σκηνικό, σ’ ένα δωμάτιο ή ένα τρένο (ιδιαίτερα προσφιλές σύμβολο στο βιβλίο), στο παρόν ή κυρίως στο παρελθόν, στην ιδιαίτερη πατρίδα του συγγραφέα ή στην Ελλάδα, πάντως σε καιρούς δύσκολους (π.χ. «Χριστούγεννα, παραμονές. Στα 1973. Η είδηση μάς ήρθε τρεμάμενη. Η γιαγιά πέθαινε», «Όταν χτύπησε το τηλέφωνο, το σήκωσα εντελώς ανυποψίαστος», «Τον αναζητούσα μια βδομάδα» κλπ.). Ο αφηγητής διηγείται μια ιστορία συνήθως σε πρώτο πρόσωπο, χωρίς ωστόσο να αναλαμβάνει κάθε φορά τον ρόλο του πρωταγωνιστή, ή και σε τρίτο πρόσωπο, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του αφηγητή-παρατηρητή ενός φίλου του που περνά μια κρίση ψυχική ή συναισθηματική. Κάθε διήγημα περιέχει μια σύντομη ιστορία, έναν μικρό μύθο, που οργανώνεται σε ορισμένο χώρο και χρόνο με ήρωες άτομα βασανισμένα από το οικείο περιβάλλον του αφηγητή, αλλά και μετανάστες, ρομά κ.ά. Μέσα στην κύρια ιστορία εγκιβωτίζονται και μικρότερες, που την πλαισιώνουν φωτίζοντας λεπτομέρειες ή πρόσωπα που σχετίζονται άμεσα με τους ήρωες.

Από τις δεκαοχτώ αφηγήσεις, οι εφτά έχουν αφετηρία την ιστορία: οδυνηρές μνήμες από τη μικρασιατική καταστροφή («Τα κάλαντα»), τα κατάλοιπα του ελληνισμού στα Βαλκάνια που οξύνουν εθνικιστικά πάθη («Επεισόδιο στην αρχαία Φιλιππούπολη»), η οδύσσεια των Βορειοηπειρωτών για να επιβιώσουν παλεύοντας με πολλά «τέρατα» («Με λένε Φώτη»), η Αντίσταση στην Κατοχή («Η αντιπαροχή») και ο εφιαλτικός πόλεμος κατά των Γερμανών («Η φυγή»), τα αιματηρά γεγονότα του Δεκέμβρη του 1963 μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων («Ο θάνατος του Χασάν Χαλίλογλου») και η κομματική ή η όποια άλλη στράτευση και η αντίσταση στο σύστημα («Στις τρεις τα ξημερώματα»).

Στα διηγήματα αυτά, ωστόσο, δεν προέχει μόνο η ιστορικο-πολιτική διάσταση των γεγονότων, όπως λ.χ. η τραγικότητα της συρρίκνωσης του ελληνισμού κι ο εθνικός πόνος για τους απανωτούς ξεριζωμούς, ούτε κι ο θαυμασμός για τις ποικίλες αντιστάσεις του λαού αλλά, σε δεύτερη ανάγνωση, σημαντικές αναδεικνύονται και οι μικροϊστορίες των ανθρώπων από το τέρας του πολέμου και της εξουσίας.

Στα διηγήματα αυτά, ωστόσο, δεν προέχει μόνο η ιστορικο-πολιτική διάσταση των γεγονότων, όπως λ.χ. η τραγικότητα της συρρίκνωσης του ελληνισμού κι ο εθνικός πόνος για τους απανωτούς ξεριζωμούς, ούτε κι ο θαυμασμός για τις ποικίλες αντιστάσεις του λαού αλλά, σε δεύτερη ανάγνωση, σημαντικές αναδεικνύονται και οι μικροϊστορίες των ανθρώπων από το τέρας του πολέμου και της εξουσίας, λ.χ. ο καημός της γιαγιάς που άφησε τον Ιορδάνη της κάπου στη Μικρασία δολοφονημένο από τους Τσέτες, η σκληρότητα του «λοχία» Mάικ που πυροβόλησε έναν φιλήσυχο Τουρκοκύπριο, τον Χασάν Χαλίλογλου, η αφοσίωση σε έναν στόχο, εν προκειμένω στην αντίσταση, που μεταμορφώνει σε ήρωα έναν απλό άνθρωπο από τη Νίκαια, οι προκαταλήψεις για τους Αλβανούς μετανάστες και τους ρομά, που φανερώνουν μια απίστευτη προσήλωση στην αλληλεγγύη («Τάσος ο ΜΑΤ») κ.ά.

Από αυτή την οπτική θα έλεγε κανείς ότι δεν διαφέρουν από τις άλλες ιστορίες του βιβλίου που αξιοποιούν την τραγική ειρωνεία για να φωτίσουν την πολυσύνθετη ανθρώπινη ψυχή. Εστιάζουν, ωστόσο, πιο μικροσκοπικά στις περιπέτειές της, είτε αυτές είναι ερωτικές («Αθήνα-Θεσσαλονίκη»), είτε απρόοπτα και τραγικά συμβάντα που ανατρέπουν την καθημερινότητα («Σςςς… Θα την ξυπνήσετε»), είτε εμμονές που γεννά η μοναξιά του καλλιτέχνη (Ποντίκια στο κάδρο), είτε ο εφιάλτης από το αναπόδραστο του θανάτου και την άρνηση της ψυχής να τον αποδεχτεί («Το τρένο»).

Σε κάποια διηγήματα το πικρό χιούμορ φτάνει μέχρι την ανελέητη σάτιρα, όπως στην ξεκαρδιστική ιστορία ενός άφραγκου φίλου του αφηγητή που πέφτει θύμα μιας γυναίκας-αράχνης («Η πεσκαντρίτσα»). Επίσης, στο ανάθεμα των αρχιερέων σε δύο πνευματικούς άνδρες που κατά την άποψή τους ήταν άθεοι και έγραφαν βλάσφημα («Το ανάθεμα»), η ελαφρά και κωμική παραποίηση των πραγματικών ονομάτων (Κουνελής/Κουνενής, Μιχοβίτης/Μιχαηλίδης) και ο καυτηριασμός με αρχαιοπρεπή γλώσσα της συχνά μικρονοϊκής και συντηρητικής στάσης της εκκλησίας απέναντι σε κάθε νεωτερισμό, προσδίδουν στο διήγημα έντονο χαρακτήρα παρωδίας. Ιδιαίτερα πρωτότυπο είναι το διήγημα στο οποίο ο συγγραφέας ρίχνει μια πικρή, σαρκαστική ματιά στους γηραλέους συνταξιούχους που καταδικάζονται από την πολιτεία σε… ευθανασία, για να γλιτώσει από τα βάρη τους («Το συμβόλαιο»), καθώς και το ακροτελεύτιο διήγημα «Τα Άυλα», στο οποίο σατιρίζονται οι άμουσοι δημιουργοί που δεν έχουν αυτογνωσία και οι οποίοι βραβεύονται όχι για την ποιότητα του έργου τους αλλά για την «ποιότητα» των γνωριμιών τους.

Ο Μάριος Μιχαηλίδης

Στα παραπάνω διηγήματα αλλά και στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, κύριο χαρακτηριστικό της γραφής του Μάριου Μιχαηλίδη είναι η πικρή διάθεσή του σε ζητήματα που έχουν στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τις σχέσεις του, τις αντιλήψεις του, τη διαχείριση των συναισθημάτων του. Ιδιαίτερα συγκινητικό είναι το διήγημα «Εκκρεμότητες» στο οποίο, ένα μικρό ξύλινο μπαούλο, στο οποίο βρέθηκαν κούκλες και μωρουδιακά, αποκαλύπτει μια μυστική και άγνωστη πτυχή της άτεκνης γυναίκας του φίλου του αφηγητή, την οποία ανακάλυψαν δυστυχώς μετά τον θάνατό της. Πόσο μυστήρια είναι αλήθεια η ανθρώπινη ψυχή…

Πολυεπίπεδα, λοιπόν, τα διηγήματα του Μάριου Μιχαηλίδη, πετυχαίνουν να διατηρούν ζωηρό το ενδιαφέρον του αναγνώστη με τη γλαφυρή και ρέουσα γλώσσα τους, τον αβίαστο, κομψό και εύπλαστο λόγο τους, την πλούσια και πρωτότυπη θεματολογία τους, τις απρόοπτες καταστάσεις που υφαίνονται με ευρηματική τέχνη και κυρίως με τη ζεστή ανθρωπιά που αναδίδουν σε κάθε σελίδα.

Σε άλλα διηγήματα, η γραφή του Μάριου Μιχαηλίδη διανθίζεται από έξυπνα υπονοούμενα, ειρωνικά σχόλια και χιούμορ. Π.χ. στο διήγημα «Τα Άυλα» ο άγνωστος ποιητής ονομάζεται Άγγελος Φευ, το έργο του είναι από τις εκδόσεις Ούτις, και η ίδια η έκδοση είναι πρωτοποριακή, γιατί είναι άυλη και «αναπαράγεται αφ’ εαυτής μέσω μη ανακοινώσιμων προς το παρόν συστημάτων!». Η ειρωνεία, άλλωστε, και ο σαρκασμός είναι ένα από τα πιο δυνατά όπλα του συγγραφέα, που τον βοηθούν να στηλιτεύει τόσο τα ανθρώπινα ελαττώματα όσο και τα κακώς κείμενα, την ακραία ιδεολογία, τις εμμονές κ.ά.

Πολυεπίπεδα, λοιπόν, τα διηγήματα του Μάριου Μιχαηλίδη, πετυχαίνουν να διατηρούν ζωηρό το ενδιαφέρον του αναγνώστη με τη γλαφυρή και ρέουσα γλώσσα τους, τον αβίαστο, κομψό και εύπλαστο λόγο τους, την πλούσια και πρωτότυπη θεματολογία τους, τις απρόοπτες καταστάσεις που υφαίνονται με ευρηματική τέχνη και κυρίως με τη ζεστή ανθρωπιά που αναδίδουν σε κάθε σελίδα. Π.χ. το εναρκτήριο διήγημα, που δίνει και τον τίτλο στο βιβλίο, επισείει την προσοχή μας στα «διαφορετικά» άτομα και τις ξεχωριστές ικανότητές τους. Αναφέρεται σε ένα μοναδικό πλάσμα, την Έρρικα, που αποδεικνύει περίτρανα ότι μπορεί να μην κατατάσσεσαι στους «φυσιολογικούς», «κανονικούς» ανθρώπους, αφού έχει διαγνωσμένη διανοητική υστέρηση. Όμως αυτό που προβάλλει περισσότερο ο συγγραφέας με το παράδειγμα της Έρρικας είναι πόσο πιο σπουδαία είναι η συναισθηματική νοημοσύνη αυτών των ατόμων, η ψυχική χάρη και η απλότητά τους, το ξεχείλισμα της αγάπης που νιώθουν μέσα τους για τους άλλους και όχι η στυγνή λογική των πολλών.

Το βιβλίο Έρρικα, Δεκαοχτώ αφηγηματικές γραφές, ισάξιο με τα προηγούμενα του συγγραφέα, με ύφος ανεπιτήδευτο και γλώσσα απλή, μέσα από ένα μωσαϊκό ιστοριών και προσώπων, μας χαρίζει ένα ταξίδι λογοτεχνικότητας, ιστορίας και αυτογνωσίας. Αντικρίζοντας τον κόσμο με χιούμορ και καβαφική ειρωνεία, υποσκάπτει τη σοβαροφάνεια και τον ψεύτικο καθωσπρεπισμό της εποχής μας, αφήνοντάς μας μια γλυκόπικρη αίσθηση στο τέλος γι’ αυτή την ατελεύτητη καθημερινή παράσταση που δίνουμε στη ζωή.

* Η ΑΓΑΘΗ ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας.

→ Στην κεντρική εικόνα φωτογραφία © Eugene Soloviev.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Κατά τα άλλα, στο τρένο επικρατούσε μια παγερή ησυχία. Οι πιο παλιοί επιβάτες το γνώριζαν. Στον επόμενο σταθμό, αναγκαστικά θα αποβιβαστούν, θα περιπλανηθούν, στην πόλη, θ’ ακούσουν τη φωνή να επαναλαμβάνει "Δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό…" και ευθύς αμέσως θα χωριστούν σαν σε δύο ημιχόρια και η μια ομάδα με ύφος και τονικότητα αρχαίας τραγωδίας θα πει: "Ο μοναδικός συμβιβασμός στη ζωή μου ας είναι το τρένο". Και πριν ολοκληρώσει θ’ ακουστεί η αντιστροφή από την άλλη ομάδα, "Το τρένο ας είναι η ζωή μου…". Μετά, όλοι μαζί θα επιστρέψουν στον σταθμό. Εκεί, θ’ αντικρίσουν τη γριά, που, εν τω μεταξύ, σαν αερικό θα ’χει φτάσει και θα έχει στήσει το σκιάχτρο του σταθμάρχη και το κάνιστρο του μικροπωλητή. Όσο για τις κουρούνες, κανείς δεν νοιάζεται. Χρόνια τώρα, η χώρα αναστενάζει στο άσμα εκείνου του περίεργου "Μαύρα πουλιά, πουλιά της δυστυχίας…" («Το τρένο»)

Έρρικα

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ