entoma kolliakou

Για το μυθιστόρημα της Δήμητρας Κολλιάκου «Αλφαβητάρι εντόμων» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

To 1987, σε ένα εκτενές άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Annual Review of Entomology», ο αμερικανός εντομολόγος και curator στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λος Άντζελες, Τσαρλς Λ. Χογκ, εισάγει τον όρο «cultural entomology» στη δημόσια συζήτηση. Σύμφωνα με τη θεώρησή του, τα ανθρώπινα όντα καταναλώνουν την πνευματική τους ενέργεια σε τέσσερις βασικές δομές «άσκησης»: την επιβίωση, την πρακτική εκπαίδευση, την αναζήτηση της «καθαρής» γνώσης μέσω της επιστήμης και την επίγευση που δοκιμάζουν από αισθητικής απόλαυσης δραστηριότητες. 

Την ίδια στιγμή, κατά τον ίδιο, η Εντομολογία έπαψε να περιορίζει το ερευνητικό της πυρήνα μόνο στην πτυχή της επιβίωσης ή της μελέτης των ειδών κι άρχισε να εξετάσει την επίδραση που έχουν τα έντομα στην ουσία της κουλτούρας των ανθρώπων. Πώς, δηλαδή, η πολυποίκιλη γενεαλογία των εντόμων έχει χορηγήσει ιδέες και έμπνευση στη λογοτεχνία, τη μουσική, τη θρησκεία, την Ιστορία και, γενικώς, σε εκείνες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης λειτουργίας που συγκροτούν αυτό που ονομάζουμε κουλτούρα. 

Από τον Βασιλιά των μυγών του Γκόλντινγκ έως τη Μεταμόρφωση του Κάφκα και από τους μύθους του Αισώπου έως τον Αισχύλο, τον Οβίδιο και τον Σαίξπηρ, όλοι τους έχουν χρησιμοποιήσει τον θαυμαστό κόσμο των εντόμων στο κύριο μέρος της πλοκής κάποιων έργων τους. 

Είτε με την εκδοχή του ανθρωπομορφισμού, της μετωνυμίας, του μύθου ή του συμβολισμού, τα έντομα έχουν παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο σε κάμποσα λογοτεχνικά έργα. Από τον Βασιλιά των μυγών του Γκόλντινγκ έως τη Μεταμόρφωση του Κάφκα και από τους μύθους του Αισώπου έως τον Αισχύλο, τον Οβίδιο και τον Σαίξπηρ, όλοι τους έχουν χρησιμοποιήσει τον θαυμαστό κόσμο των εντόμων στο κύριο μέρος της πλοκής κάποιων έργων τους. 

Η σύνδεση, ως εκ τούτου, ούτε ξένη είναι ούτε πρωτόγνωρη. Ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ είχε μανία με τις πεταλούδες. Ο Γέιτς γράφει για μια μέλισσα στο έργο του The Lake Isle of InnisfreeΟ Ματσούο Μπασό εμπνέεται από τις μύγες και τις μεταφέρει σε μια σειρά από χαϊκού. Το ίδιο και ο Λευκάδιος Χερν, ο Τέννυσον, ο Γουέλς, ο Μωμ, η Ντίκινσον και τέλος δεν έχει ο κατάλογος. Ή, όπως έγραφε ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες σε ένα ποίημά του: 

Ο άνθρωπος είναι αμέτρητος. Ατέλειωτες
γενιές πουλιά και έντομα 
πλουμιστοί ιαγουάροι και φίδια,
κλωνάρια που συμπλέκονται κι απλώνονται,
καφές, άμμος και φύλλα
που γέρνουν τα πρωινά και σκορπάνε
τον τέλειο, άχρηστό τους λαβύρινθο.

Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα έλεγε κανείς πως έχουμε να κάνουμε τόσο με 24 ξεχωριστές ιστορίες όπου η κάθε μια διεκδικεί την αυτονομία της, και εν πολλοίς την κερδίζει, αλλά και όλες μαζί, επειδή ακριβώς υφολογικά εναρμονίζονται, μπορούν να διαβαστούν ως μέρη ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος. 

Η Δήμητρα Κολλιάκου αποδίδει τις δικές της συνάφειες που έχουν τα έντομα με τα ανθρώπινα πάθη δημιουργώντας ένα ιδιότυπο αλφαβητάρι, το οποίο δεν συντάσσεται με τη λογική ακολουθία των γραμμάτων, αλλά με μια προσωπική, τεθλασμένη, αλλά νοηματικά συγγνωστή, γραμμικότητα. Πρόκειται, ως εκ τούτου, για 24 γράμματα-έντομα των οποίων τα λήμματα είναι ιστορίες ανθρώπων. Ωστόσο, λειτουργεί και αντίστροφα: οι ιστορίες των ανθρώπων είτε εκπορεύονται από ένα συγκεκριμένο έντομο είτε το περιέχουν είτε καταλήγουν σ’ αυτό. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα έλεγε κανείς πως έχουμε να κάνουμε τόσο με 24 ξεχωριστές ιστορίες όπου η κάθε μια διεκδικεί την αυτονομία της, και εν πολλοίς την κερδίζει, αλλά και όλες μαζί, επειδή ακριβώς υφολογικά εναρμονίζονται, μπορούν να διαβαστούν ως μέρη ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος. 

Ο συγγραφικός φακός πηγαίνει ενίοτε από τη μεγάλη εικόνα στην εργαστηριακή λεπτομέρεια και από την ακίδα στον ευρύ ορίζοντα. Πολλά από τα διηγήματα είναι αφορμές –όπως και τα έντομα– για να συλλογιστεί κανείς την ταραγμένη Ιστορία της Ευρώπης. Σε αρκετές από τις ιστορίες υπάρχουν ευθείες αναφορές στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τους ναζί, τη μετανάστευση, το ρατσισμό, τη βία και την τρομοκρατία. Κάπως έτσι διαμορφώνεται η ανθρώπινη κυψέλη. Μέσα από στοιβάδες δραματικών γεγονότων που επηρέασαν άμεσα τις ζωές των ανθρώπων. Κάποιοι από αυτούς αποκτούν λογοτεχνική φύση στις ιστορίες της Κολλιάκου. 

alt
Η Δήμητρα Κολλιάκου

Το αξιοσημείωτο του βιβλίου είναι ότι η συγγραφέας επιλέγει να αφηγηθεί τα πάντα χρησιμοποιώντας ένα σύμμεικτο ύφος. Ως εκ τούτου, συνυπάρχουν η ποιητική ελλειπτικότητα, οι ρεαλιστικές περιγραφές, τα δάνεια από άλλα βιβλία, επιστημονικές μελέτες, παραμύθια, μύθοι και παραβολές, καθώς και εγκυκλοπαιδικές σημειώσεις. Σε κάποια διηγήματα (ας τα ονομάσουμε έτσι για την οικονομία του κειμένου) αυτό το παζλ λειτουργεί και αναπτύσσει ποικιλόμορφα την ιστορία –βλ. τα διηγήματα «Τέττιξ (Τ)», «Πασχαλίτσα (Π)», «Ξέρξης (Ξ)»– και σε άλλα χάνεται το κέντρο βάρους, δίχως όμως, τελικά, να μειώνεται δραστικά και η δυναμική τους. 

Είναι προφανές πως οι σπουδές της στη γλωσσολογία της πρόσφεραν ένα ακόμη έναυσμα να ασχοληθεί, με  ευαισθησία λεπτουργού, και με τη προέλευση, τη χρήση, τη φθορά ή τη μετεξέλιξη των λέξεων που και η ίδια χρησιμοποιεί να αφηγηθεί τις ιστορίες της. Η απόφασή της να προβεί σε μια συγγραφική «αυθαιρεσία» και να μιλήσει με έμμεσο τρόπο και για τις ζωές πραγματικών προσώπων αποδεικνύεται εύστοχη. Σε κάποιες ιστορίες διαβάζουμε τη μυθοπλαστική εκδοχή της ζωής του συνθέτη Άλμπαν Μπεργκ, του Ισαάκ Μπάμπελ, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ (πώς θα μπορούσε να λείψει από ένα τέτοιο βιβλίο;) ή επιστημόνων όπου του εντομολόγου Τιτιάν Πιλ και του γιατρού-ερευνητή Ντάνιελ Κάρλτον Γκάντζντουσεκ. Το ίδιο εύστοχη είναι όταν μιλάει και για τους μυθοπλαστικούς της ήρωες: κυρίως ζευγάρια (παράνομα, αδιάφορα, κουρασμένα), οικογένειες και παιδιά. Ιδιαίτερης θέρμης είναι τα κείμενα που παραπέμπουν στην παιδική ηλικία όπως το διήγημα «Ψείρα (Ψ)».

H Κολλιάκου παραδίδει ένα βιβλίο που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο για την πρωτοτυπία του και την πηγαία επιθυμία του να συνταιριάξει δύο φαινομενικά αταίριαστους κόσμους: του ανθρώπου και των εντόμων.

Δεν ξέρω αν χρειαζόταν στο τέλος κάθε διηγήματος να υπάρχουν και κάποιες λέξεις-κλειδιά, όπως αποφάσισε να πράξει η Κολλιάκου. Μπορεί «οπτικά» να παραπέμπουν στα λήμματα ενός λεξικού, στην εδώ παρουσία τους όμως είναι σαν να προσπαθούν να «στοχοποιήσουν» ή να περικλείσουν τις ιστορίες σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Τη στιγμή μάλιστα που η αφήγηση –συχνάκις– είναι τόσο ανοιχτή που επιτρέπει στον αναγνώστη να γεμίσει τα κενά κατά το δοκούν. 

Διατρέχοντας εποχές και τόπους (από τους οποίους έχει ζήσει και η ίδια όπως μας πληροφορεί στο επίμετρο που κλείνει την έκδοση) και αλλάζοντας την οπτική της γωνία από την επιστημονική εκφορά στη λογοτεχνική καταβύθιση, η Κολλιάκου παραδίδει ένα βιβλίο που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο για την πρωτοτυπία του και την πηγαία επιθυμία του να συνταιριάξει δύο φαινομενικά αταίριαστους κόσμους: του ανθρώπου και των εντόμων.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

altΑλφαβητάρι εντόμων
Δήμητρα Κολλιάκου
Πατάκης 2018
Σελ. 416, τιμή εκδότη €16,60

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΚΟΛΛΙΑΚΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ