entoma kolliakou

Για το μυθιστόρημα της Δήμητρας Κολλιάκου «Αλφαβητάρι εντόμων» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

To 1987, σε ένα εκτενές άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Annual Review of Entomology», ο αμερικανός εντομολόγος και curator στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λος Άντζελες, Τσαρλς Λ. Χογκ, εισάγει τον όρο «cultural entomology» στη δημόσια συζήτηση. Σύμφωνα με τη θεώρησή του, τα ανθρώπινα όντα καταναλώνουν την πνευματική τους ενέργεια σε τέσσερις βασικές δομές «άσκησης»: την επιβίωση, την πρακτική εκπαίδευση, την αναζήτηση της «καθαρής» γνώσης μέσω της επιστήμης και την επίγευση που δοκιμάζουν από αισθητικής απόλαυσης δραστηριότητες. 

Την ίδια στιγμή, κατά τον ίδιο, η Εντομολογία έπαψε να περιορίζει το ερευνητικό της πυρήνα μόνο στην πτυχή της επιβίωσης ή της μελέτης των ειδών κι άρχισε να εξετάσει την επίδραση που έχουν τα έντομα στην ουσία της κουλτούρας των ανθρώπων. Πώς, δηλαδή, η πολυποίκιλη γενεαλογία των εντόμων έχει χορηγήσει ιδέες και έμπνευση στη λογοτεχνία, τη μουσική, τη θρησκεία, την Ιστορία και, γενικώς, σε εκείνες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης λειτουργίας που συγκροτούν αυτό που ονομάζουμε κουλτούρα. 

Από τον Βασιλιά των μυγών του Γκόλντινγκ έως τη Μεταμόρφωση του Κάφκα και από τους μύθους του Αισώπου έως τον Αισχύλο, τον Οβίδιο και τον Σαίξπηρ, όλοι τους έχουν χρησιμοποιήσει τον θαυμαστό κόσμο των εντόμων στο κύριο μέρος της πλοκής κάποιων έργων τους. 

Είτε με την εκδοχή του ανθρωπομορφισμού, της μετωνυμίας, του μύθου ή του συμβολισμού, τα έντομα έχουν παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο σε κάμποσα λογοτεχνικά έργα. Από τον Βασιλιά των μυγών του Γκόλντινγκ έως τη Μεταμόρφωση του Κάφκα και από τους μύθους του Αισώπου έως τον Αισχύλο, τον Οβίδιο και τον Σαίξπηρ, όλοι τους έχουν χρησιμοποιήσει τον θαυμαστό κόσμο των εντόμων στο κύριο μέρος της πλοκής κάποιων έργων τους. 

Η σύνδεση, ως εκ τούτου, ούτε ξένη είναι ούτε πρωτόγνωρη. Ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ είχε μανία με τις πεταλούδες. Ο Γέιτς γράφει για μια μέλισσα στο έργο του The Lake Isle of InnisfreeΟ Ματσούο Μπασό εμπνέεται από τις μύγες και τις μεταφέρει σε μια σειρά από χαϊκού. Το ίδιο και ο Λευκάδιος Χερν, ο Τέννυσον, ο Γουέλς, ο Μωμ, η Ντίκινσον και τέλος δεν έχει ο κατάλογος. Ή, όπως έγραφε ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες σε ένα ποίημά του: 

Ο άνθρωπος είναι αμέτρητος. Ατέλειωτες
γενιές πουλιά και έντομα 
πλουμιστοί ιαγουάροι και φίδια,
κλωνάρια που συμπλέκονται κι απλώνονται,
καφές, άμμος και φύλλα
που γέρνουν τα πρωινά και σκορπάνε
τον τέλειο, άχρηστό τους λαβύρινθο.

Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα έλεγε κανείς πως έχουμε να κάνουμε τόσο με 24 ξεχωριστές ιστορίες όπου η κάθε μια διεκδικεί την αυτονομία της, και εν πολλοίς την κερδίζει, αλλά και όλες μαζί, επειδή ακριβώς υφολογικά εναρμονίζονται, μπορούν να διαβαστούν ως μέρη ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος. 

Η Δήμητρα Κολλιάκου αποδίδει τις δικές της συνάφειες που έχουν τα έντομα με τα ανθρώπινα πάθη δημιουργώντας ένα ιδιότυπο αλφαβητάρι, το οποίο δεν συντάσσεται με τη λογική ακολουθία των γραμμάτων, αλλά με μια προσωπική, τεθλασμένη, αλλά νοηματικά συγγνωστή, γραμμικότητα. Πρόκειται, ως εκ τούτου, για 24 γράμματα-έντομα των οποίων τα λήμματα είναι ιστορίες ανθρώπων. Ωστόσο, λειτουργεί και αντίστροφα: οι ιστορίες των ανθρώπων είτε εκπορεύονται από ένα συγκεκριμένο έντομο είτε το περιέχουν είτε καταλήγουν σ’ αυτό. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα έλεγε κανείς πως έχουμε να κάνουμε τόσο με 24 ξεχωριστές ιστορίες όπου η κάθε μια διεκδικεί την αυτονομία της, και εν πολλοίς την κερδίζει, αλλά και όλες μαζί, επειδή ακριβώς υφολογικά εναρμονίζονται, μπορούν να διαβαστούν ως μέρη ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος. 

Ο συγγραφικός φακός πηγαίνει ενίοτε από τη μεγάλη εικόνα στην εργαστηριακή λεπτομέρεια και από την ακίδα στον ευρύ ορίζοντα. Πολλά από τα διηγήματα είναι αφορμές –όπως και τα έντομα– για να συλλογιστεί κανείς την ταραγμένη Ιστορία της Ευρώπης. Σε αρκετές από τις ιστορίες υπάρχουν ευθείες αναφορές στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τους ναζί, τη μετανάστευση, το ρατσισμό, τη βία και την τρομοκρατία. Κάπως έτσι διαμορφώνεται η ανθρώπινη κυψέλη. Μέσα από στοιβάδες δραματικών γεγονότων που επηρέασαν άμεσα τις ζωές των ανθρώπων. Κάποιοι από αυτούς αποκτούν λογοτεχνική φύση στις ιστορίες της Κολλιάκου. 

alt
Η Δήμητρα Κολλιάκου

Το αξιοσημείωτο του βιβλίου είναι ότι η συγγραφέας επιλέγει να αφηγηθεί τα πάντα χρησιμοποιώντας ένα σύμμεικτο ύφος. Ως εκ τούτου, συνυπάρχουν η ποιητική ελλειπτικότητα, οι ρεαλιστικές περιγραφές, τα δάνεια από άλλα βιβλία, επιστημονικές μελέτες, παραμύθια, μύθοι και παραβολές, καθώς και εγκυκλοπαιδικές σημειώσεις. Σε κάποια διηγήματα (ας τα ονομάσουμε έτσι για την οικονομία του κειμένου) αυτό το παζλ λειτουργεί και αναπτύσσει ποικιλόμορφα την ιστορία –βλ. τα διηγήματα «Τέττιξ (Τ)», «Πασχαλίτσα (Π)», «Ξέρξης (Ξ)»– και σε άλλα χάνεται το κέντρο βάρους, δίχως όμως, τελικά, να μειώνεται δραστικά και η δυναμική τους. 

Είναι προφανές πως οι σπουδές της στη γλωσσολογία της πρόσφεραν ένα ακόμη έναυσμα να ασχοληθεί, με  ευαισθησία λεπτουργού, και με τη προέλευση, τη χρήση, τη φθορά ή τη μετεξέλιξη των λέξεων που και η ίδια χρησιμοποιεί να αφηγηθεί τις ιστορίες της. Η απόφασή της να προβεί σε μια συγγραφική «αυθαιρεσία» και να μιλήσει με έμμεσο τρόπο και για τις ζωές πραγματικών προσώπων αποδεικνύεται εύστοχη. Σε κάποιες ιστορίες διαβάζουμε τη μυθοπλαστική εκδοχή της ζωής του συνθέτη Άλμπαν Μπεργκ, του Ισαάκ Μπάμπελ, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ (πώς θα μπορούσε να λείψει από ένα τέτοιο βιβλίο;) ή επιστημόνων όπου του εντομολόγου Τιτιάν Πιλ και του γιατρού-ερευνητή Ντάνιελ Κάρλτον Γκάντζντουσεκ. Το ίδιο εύστοχη είναι όταν μιλάει και για τους μυθοπλαστικούς της ήρωες: κυρίως ζευγάρια (παράνομα, αδιάφορα, κουρασμένα), οικογένειες και παιδιά. Ιδιαίτερης θέρμης είναι τα κείμενα που παραπέμπουν στην παιδική ηλικία όπως το διήγημα «Ψείρα (Ψ)».

H Κολλιάκου παραδίδει ένα βιβλίο που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο για την πρωτοτυπία του και την πηγαία επιθυμία του να συνταιριάξει δύο φαινομενικά αταίριαστους κόσμους: του ανθρώπου και των εντόμων.

Δεν ξέρω αν χρειαζόταν στο τέλος κάθε διηγήματος να υπάρχουν και κάποιες λέξεις-κλειδιά, όπως αποφάσισε να πράξει η Κολλιάκου. Μπορεί «οπτικά» να παραπέμπουν στα λήμματα ενός λεξικού, στην εδώ παρουσία τους όμως είναι σαν να προσπαθούν να «στοχοποιήσουν» ή να περικλείσουν τις ιστορίες σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Τη στιγμή μάλιστα που η αφήγηση –συχνάκις– είναι τόσο ανοιχτή που επιτρέπει στον αναγνώστη να γεμίσει τα κενά κατά το δοκούν. 

Διατρέχοντας εποχές και τόπους (από τους οποίους έχει ζήσει και η ίδια όπως μας πληροφορεί στο επίμετρο που κλείνει την έκδοση) και αλλάζοντας την οπτική της γωνία από την επιστημονική εκφορά στη λογοτεχνική καταβύθιση, η Κολλιάκου παραδίδει ένα βιβλίο που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο για την πρωτοτυπία του και την πηγαία επιθυμία του να συνταιριάξει δύο φαινομενικά αταίριαστους κόσμους: του ανθρώπου και των εντόμων.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

altΑλφαβητάρι εντόμων
Δήμητρα Κολλιάκου
Πατάκης 2018
Σελ. 416, τιμή εκδότη €16,60

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΚΟΛΛΙΑΚΟΥ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη «Μπέμπης» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: Ο Δημήτρης Στεργίου ή «Μπέμπης».

Γράφει ο Νίκος Χρυσός

«Κάθε κομμάτι που παίζουμε αφηγείται κι από μια ιστορία, ένα περιστατικό, μια χαρά, ένα ντέρτι, μια πεθυμιά, ένα όν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Χώρος ιδιωτικός»: Μια έκθεση αφιερωμένη στον Γιάννη Μόραλη και στις απαρχές της καλλιτεχνικής πορείας του

«Χώρος ιδιωτικός»: Μια έκθεση αφιερωμένη στον Γιάννη Μόραλη και στις απαρχές της καλλιτεχνικής πορείας του

Με τίτλο «Χώρος ιδιωτικός» παρουσιάστηκε έως τις 08/01 στο Μουσείο Μπενάκη μεγάλη αφιερωματική έκθεση στη ζωή και το έργο του μεγάλου δασκάλου της ελληνικής ζωγραφικής, Γιάννη Μόραλη. Η έκθεση θα παρουσιαστεί και σε άλλες πόλεις, με πιθανότερο επόμενο σταθμό την Πάτρα.  Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της Καίτ...

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Σουέλ» του Θοδωρή Τσαπακίδη, στο Θέατρο 104 (κριτική)

«Σουέλ» του Θοδωρή Τσαπακίδη, στο Θέατρο 104 (κριτική)

Το «Σουέλ», που παίζεται στο Θέατρο 104 και φέρει την υπογραφή του Θοδωρή Τσαπακίδη, είναι μια ανησυχαστική «τραγικωμωδία» για την περίοδο της καραντίνας. Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της Βάσιας Αναγνωστοπούλου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ