kombos 700

Για το μυθιστόρημα της Ζωής Μπόζεμπεργκ «Κόμπος» (εκδ. Στερέωμα).

Της Διώνης Δημητριάδου

Να μη γίνεται ποτέ αυτό που θέλεις.
Να γίνεται πάντα αυτό που θέλουν οι άλλοι.
Να είσαι αόρατος. Και άφωνος. Και δεμένος κόμπο.

Το ποτέ και το πάντα στα παραπάνω λόγια του Άγη, του ήρωα της ιστορίας, αποδίδουν με ακρίβεια την τραγικότητα που χαρακτηρίζει τη ζωή του. Ίσως περισσότερο από τη λέξη κόμπος. Γιατί ένας κόμπος, όσο περίπλοκο και αν είναι το σφιχτοδέσιμό του, λύνεται – έστω κόβεται. Οι απόλυτες, όμως, έννοιες δεν αντιμετωπίζονται, ακριβώς γιατί κλείνουν το περιεχόμενό τους σε πόρτες που εκλαμβάνονται κλειστές. Κι ας μην είναι.

Ένας κόμπος, όσο περίπλοκο και αν είναι το σφιχτοδέσιμό του, λύνεται – έστω κόβεται. Οι απόλυτες, όμως, έννοιες δεν αντιμετωπίζονται, ακριβώς γιατί κλείνουν το περιεχόμενό τους σε πόρτες που εκλαμβάνονται κλειστές. Κι ας μην είναι.

Το μυθιστόρημα της Ζωής Μπόζεμπεργκ αποτελεί και την πρώτη της εμφάνιση στην περιπέτεια της μεγάλης αφήγησης. Μια βουτιά στα βαθιά, θα έλεγε κάποιος θεωρώντας πως απαιτείται μια προγύμναση σε άλλα (τάχα ευκολότερα) είδη, προκειμένου να επιχειρηθεί το μεγάλο βήμα – συχνά απονενοημένο. Επειδή, όμως, το κάθε είδος της πεζογραφίας έχει την αυτονομία του και τη δυσκολία του (δεν υπάρχουν εύκολες γραφές, κακές υπάρχουν), θεωρώ (εκ προοιμίου και με καλή διάθεση) ότι η συγγραφέας έχει επιλέξει το μυθιστόρημα ως το είδος που της ταιριάζει καλύτερα. Η πρώτη μου σκέψη διαβάζοντας τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου ήταν ότι θα του ταίριαζε πιο καλά η κατηγοριοποίησή του στις νουβέλες· όχι, φυσικά λόγω μεγέθους – μακριά από μένα η ευκολία της κατηγοριοποίησης με βάση τον αριθμό των σελίδων. Απλώς μου έδωσε την εντύπωση μιας σύγχρονης ιστορίας, με κυρίαρχη τη ρεαλιστική εικόνα του κόσμου, με κέντρο του ενδιαφέροντος στον έναν ήρωα, κυρίως εστίαση στην ψυχογράφηση του ήρωα αυτού· τα βασικά χαρακτηριστικά, δηλαδή, της νουβέλας με δευτερεύον τελείως την έκταση του κειμένου. Προχωρώντας, ωστόσο, είδα ότι ο κεντρικός ήρωας δεν είναι ένας αλλά μοιράζεται τον «ρόλο» με μια παράδοξη τετράδα γυναικών – τέσσερις ενωμένες σε ένα συμπαγές όλον, που πολιορκεί κάθε αρσενικό της ιστορίας και φυσικά τον Άγη που τις χρεώνεται όλες σαν να πρόκειται για τον χώρο που μέσα του και μόνον μπορεί να κινηθεί ασφυκτιώντας και αδυνατώντας να αποκοπεί.

Το άτομο δένεται με παντοειδείς κόμπους/δεσμεύσεις, εφόσον μέσα σε συμφωνημένες συνθήκες διαβίωσης/επιβίωσης στα πλαίσια της οργανωμένης κοινωνίας ξεδιπλώνει την ψευδαίσθηση της ατομικής του ελευθερίας. Αυτό ως προς τον αρχικό κλοιό. Στην πλοκή της ιστορίας, όμως, διακρίνονται οι ομόκεντροι κύκλοι που ο ένας μετά τον άλλον δένουν πιο σφιχτά τον ήρωα: η σκυτάλη περνά από τον ευρύτερο κύκλο στον οικογενειακό, κατόπιν σε ένα θεωρούμενο από τον ίδιο τον ήρωα κύκλο που τον σφίγγει θανάσιμα και που δεν τον αφήνει να εννοήσει ότι ο πιο σφιχτός κόμπος είναι στο χέρι του και άρα μπορεί να λυθεί και να τον απελευθερώσει. Όσο πιο καλά δένει αυτόν τον προσωπικό του κόμπο, τόσο οι σχέσεις του με τον κόσμο αποβαίνουν αδιέξοδες. Περίπου αυτό που μας δηλώνει και η φωτογραφία του εξωφύλλου (ακόμη μια εύστοχη φωτογραφική ματιά της Χριστίνας Καραντώνη), έτσι όπως μοιρασμένο στα δυο το διαφοροποιημένο τοπίο δείχνει τον κόμπο στα χέρια που τον κρατούν και τον σφίγγουν όλο και περισσότερο.

Το άτομο δένεται με παντοειδείς κόμπους/δεσμεύσεις, εφόσον μέσα σε συμφωνημένες συνθήκες διαβίωσης/επιβίωσης στα πλαίσια της οργανωμένης κοινωνίας ξεδιπλώνει την ψευδαίσθηση της ατομικής του ελευθερίας.

Όσο το ενδιαφέρον εστιάζεται στον δύσκολο ψυχισμό του ήρωα, άλλο τόσο προσεγγίζει τη μητριαρχία (αδυνατεί εδώ η γλώσσα να εφεύρει τον κατάλληλο λεκτικό κώδικα κι έτσι χρησιμοποιεί την εκτός χρόνου πλέον λέξη) που συνιστούν οι τέσσερις γυναίκες (μητέρα και θείες) καθώς και τον τρόπο που ο γυναικείος πληθυσμός της ιστορίας βλέπει τον κόσμο· ίσως εδώ ο όρος «κατασκευάζει» τον κόσμο θα ήταν ορθότερος. Οι άντρες, στο περιθώριο, βρίσκουν τον τρόπο της προσωπικής τους επιβίωσης, συνήθως με την αποδοχή της παράξενης αυτής δομής του κόσμου, προκειμένου να έχουν την ησυχία τους. Μια ιδιότυπη περιχαράκωση (μέσα από ένα «φροντιστήριο αποστασιοποίησης»), που τουλάχιστον τους αφήνει να αναπνέουν. Δεν συμβαίνει, όμως, το ίδιο και στον ήρωα, τον Άγη. Σ’ αυτόν θα δώσει η συγγραφέας τον λόγο για να αφηγηθεί την ιστορία του σε πρώτο πρόσωπο, επιλογή ικανή να δώσει την οπτική του εγκλεισμού σε έναν χώρο με αόρατα κάγκελα και ανύπαρκτα σχοινιά, που ωστόσο κατορθώνουν να τον δέσουν πισθάγκωνα.

«Μπορεί κάποιες στιγμές στη διάρκεια της μέρας να με απορροφούσαν άλλα θέματα, μα δεν θυμάμαι κανένα πρωινό της ζωής μου που να μην μου ήρθε η σκέψη, την ώρα που άνοιγα τα μάτια μου: "Να πεθάνω. Τώρα". Γιατί πώς αλλιώς θα μπορούσα να εξαφανίσω αυτή την πίεση που με ζώνει από παντού και τραβάει τα σκοινιά για να σφίξει κι άλλο τον κόμπο;»

Ταυτόχρονα επιλέγει την τριτοπρόσωπη αφήγηση του παντογνώστη αφηγητή, που όλα τα γνωρίζει και όλα τα επιβλέπει με τη μηδενική του εστίαση. Ενδιαφέρον ο συνδυασμός των δύο τεχνικών, να δείχνει μια διττή πραγματικότητα (πώς είμαι – πώς με βλέπουν) ενώ η συγγραφική επινόηση κυριαρχεί φυσικά και στις δύο οπτικές. Οι παρατηρήσεις αυτές μέσα από σχόλια των υπολοίπων προσώπων, δείχνουν τον αντίκτυπο μιας τέτοιας παρουσίας ίσως όχι τόσο «αόρατης», όπως πιστεύει ο ίδιος ο ήρωας, σε κάθε περίπτωση πάντως προβληματικής στη δημιουργία των σχέσεων.

«… Όσο κι αν οργίζεται εναντίον τους, δεν διεκδικεί ποτέ το δίκιο του, δεν παλεύει και δεν απαιτεί να τον σεβαστούν. Πώς να σου πω, γι’ αυτόν είναι σαν να συμβαίνουν τέτοια περιστατικά για να επιβεβαιώσουν την κακή του τύχη, τη δυστυχία του – και ο ίδιος τα δέχεται παθητικά ώστε να επιβεβαιώνει την ανεπάρκειά του».

Μπορεί να ισχύει και μια δύσκολη στην παραδοχή της αλήθεια: γινόμαστε αυτό που μας φτιάχνουν, αυτό που απεχθανόμαστε και φοβόμαστε. Μήπως ο Άγης δένει κι αυτός τους δικούς του κόμπους πάνω στα αγαπημένα του πρόσωπα;

Μπορεί να ισχύει και μια δύσκολη στην παραδοχή της αλήθεια: γινόμαστε αυτό που μας φτιάχνουν, αυτό που απεχθανόμαστε και φοβόμαστε. Μήπως ο Άγης δένει κι αυτός τους δικούς του κόμπους πάνω στα αγαπημένα του πρόσωπα; Κι αν αυτά έχουν τη δύναμη να τους λύσουν, έχει και ο ίδιος την ικανότητα αυτή; Ο ισχυρότερος κόμπος είναι αυτός που έχει δέσει ο ίδιος, και που ίσως δεν θυμάται πλέον πώς λύνεται.

«Από ποια αλήθεια να πιαστώ; Τι ήταν πραγματικό στη ζωή μου; Προσπαθώ για λίγο να θυμηθώ κάποια στιγμή ευτυχισμένη, να ξαναβρώ έστω μια ανάμνηση χαράς, μα ένα μαύρο στερεό και βαρύ πράγμα έχει καλύψει τα πάντα στο μυαλό μου, κατεβαίνει στον λαιμό και σφίγγει. Δεν μπορεί να γίνει τίποτε πια. Είμαι χαμένη υπόθεση».

Η γραφή της Μπόζεμπεργκ είναι λιτή και ουσιαστική. Κατανοείς τη δυσκολία να δοθεί η πολύπλοκη ψυχοσύνθεση ενός τέτοιου ατόμου, σε σχέση με το γκροτέσκο της εικόνας των γυναικών που απαρτίζουν την οικογένεια του ήρωα. Να φανεί πώς δέθηκε ο κόμπος.

Είναι ενδιαφέρουσες οι ιστορίες που αφήνουν στον αναγνώστη ένα κομμάτι για να το απαντήσει μόνος του. Εδώ λοιπόν δημιουργείται ένα ερώτημα. Ο τρόπος που αυτοαναλύεται ο ήρωας στα κομμάτια της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, αγγίζοντας τη βαθύτερη ουσία του προβλήματός του, αφήνει την εντύπωση πως έχει την ικανότητα να δει την άκρη του νήματος ή αλλιώς να βρει το «κλειδί» της απελευθέρωσής του. Μήπως, κατά τη λογική ακολουθία της πλοκής, ήταν αναμενόμενο ένα διαφορετικό τέλος της ιστορίας; Εκτός αν η συγγραφέας θέλησε να δώσει το άτοπον κάθε προσπάθειας απελευθέρωσης, ακόμα κι όταν βρίσκεσαι πολύ κοντά στην κατανόηση της δικής σου φυλακής. Στην προσωπική μου ανάγνωση αυτό το σημείο μένει ανοιχτό σε εικασίες, χωρίς να μειώνει καθόλου το όλον της γραφής. Μάλλον ενισχύει την αξία της.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.

** Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από το έργο Break Through From Your Mold του Zenos Frudakis, Philadelphia, Pennsylvania. 

altΚόμπος
Ζωή Μπόζεμπεργκ
Στερέωμα 2018
Σελ. 208, τιμή εκδότη €13,00

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μετάφραση: Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον έμπειρο μεταφραστή Κώστα Αθανασίου για τη μετάφραση του βιβλίου «Φοβάμαι, Ταυρομάχε» (εκδ. Καστανιώτη) του Χιλιανού συγγραφέα Πέδρο Λεμεμπέλ απονεμήθηκε το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ. Το βραβείο έδωσε στον τιμηθέντα ο Μιχάλης Κλαπάκι, νικητής του 1ου Βραβείου Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ για τη ...

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Μικρή παρουσίαση ενός μεγάλου συγγραφέα, με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Treacle Walker, που θεωρείται το φαβορί για το φετινό βραβείο Μπούκερ.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Alan Garner είναι ένας μαγικός συγγραφέας. Διάβασα το τελευταίο βιβλίο το...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ