alt

Για το μυθιστόρημα του Κώστα Καβανόζη «Τυχερό» (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στον καιρό των Fake News και της εύκολης προπαγάνδας, η λογοτεχνία νιώθει να χάνει την αξιοπιστία της ως μυθοπλαστικού ψεύδους. Και δεκαετίες τώρα προσπαθεί να αποδείξει, μέσα στο πλαίσιο της εγνωσμένης της πλασματικότητας, ότι είναι αξιόπιστη και ότι μπορεί να χτίσει το ψέμα της με απτά ντοκουμέντα. Έτσι, τα τελευταία σαράντα χρόνια στην Ελλάδα έχει διαμορφωθεί μια τάση για χρήση των τεκμηρίων ως πολύπτυχου κολλάζ, ώστε να πειστεί ο αναγνώστης ότι το σύμπαν που κατασκευάζεται δεν είναι από χαρτί. Από τα Τρία ελληνικά μονόπρακτα (1978) του Θανάση Βαλτινού και τον Αλ. Κοτζιά, τον Μ. Φάις, τον Χρ. Χρυσόπουλο, τον Άρ. Μαραγκόπουλο, τον Θ. Σκάσση μέχρι και το Μηνολόγιο ενός απόντος (2005) του Σταύρου Κρητιώτη έχει ήδη σφυρηλατηθεί μια αλυσίδα μυθιστορημάτων που απαρτίζονται σχεδόν αποκλειστικά από εξωλογοτεχνικά κείμενα (επιστολές, μέιλ, άρθρα, ημερολόγια, αγγελίες κ.λπ.), τα οποία προσφέρουν πιο χειροπιαστά την αλήθεια τους.

Από τότε στην αλυσίδα αυτή εξακολουθούν να προστίθενται κρίκοι και να γράφονται μυθιστορήματα, άλλα από τα οποία ενθέτουν τεκμήρια στο κυρίως αφηγηματικό σώμα κι άλλα συντίθενται πλήρως από τέτοια μη-λογοτεχνικά τεμάχια (segments). Ο Κώστας Καβανόζης χρησιμοποίησε πρόσφατα αυτή την τεχνική, για να αναπλάσει στο πνεύμα μιας «ιστορικής» δεοντολογίας εποχές και δρώμενα.

Ο αφηγητής, ένα είδος ερευνητή που αναζητά γραπτά δεδομένα αλλά και προφορικές μαρτυρίες τις οποίες μαγνητοφωνεί και απομαγνητοφωνεί, ανασυνθέτει μέσα από ιστορικές πηγές τη ζωή του προγόνου του, αλλά κυρίως γίνεται ένας ιστορικός ο οποίος αναπλάθει τη μικροϊστορία.

Το είχε, βέβαια, επιχειρήσει ξανά, και μάλιστα με επιτυχία, στο Χαρτόκουτο (Πατάκης 2015), όπου χρησιμοποίησε την έννοια του ιδιωτικού αρχείου, για να συνθέσει αποσπασματικά τη σεξουαλική ωρίμαση του πρωταγωνιστή. Τώρα ξεκινά με δύο νήματα, τα οποία σταδιακά συγκλίνουν σε ένα κοινό τέλος. Από τη μία η ιστορία του χωριού του Έβρου που ονομάζεται «Τυχερό» και του θείου του, Βαγγέλη Βολοβότση, στελέχους της Αριστεράς και αγωνιστή της, κι από την άλλη τα ντοκουμέντα για το πρώτο αεροπορικό δυστύχημα της Ολυμπιακής Αεροπορίας το 1959. Απ’ τη μία, λοιπόν, ο Εμφύλιος κι η μετεμφυλιακή Ελλάδα με όλες τις στρεβλώσεις της κι από την άλλη μια τυχαία συγκυρία με θύματα και τυχερούς.

Στο πρόσωπο του πραγματικού Βαγγέλη Βολοβότση, δασκάλου που κατέφυγε στο χωριό «Μπελογιάννης» της Ουγγαρίας μαζί με άλλους έλληνες εξόριστους, βρίσκει ο Κώστας Καβανόζης το πάτημα να μιλήσει για το σόι του αλλά πιο πολύ για το Τυχερό κι ένα μέρος της μεταπολεμικής Ελλάδας. Ο αφηγητής, ένα είδος ερευνητή που αναζητά γραπτά δεδομένα αλλά και προφορικές μαρτυρίες τις οποίες μαγνητοφωνεί και απομαγνητοφωνεί, ανασυνθέτει μέσα από ιστορικές πηγές τη ζωή του προγόνου του, αλλά κυρίως γίνεται ένας ιστορικός ο οποίος αναπλάθει τη μικροϊστορία. Αυτή, όπως κάνει και η ιστοριογραφία πια, στηρίζεται στις παράπλευρες πτυχές της εθνικής ιστορίας, στηρίζεται σε ατομικές καταθέσεις και συμβάντα των απλών ανθρώπων, οι οποίοι όμως μπορούν να φωτίσουν με άλλον τρόπο το παρελθόν. Το ίδιο συμβαίνει και με τα άρθρα που ανασυνθέτουν τις παράξενες λεπτομέρειες του αεροπορικού δυστυχήματος, στο οποίο ενεπλάκη και ο γιος του Βολοβότση.

Όλα τα στοιχεία είναι αληθινά τα οποία η μυθιστορηματική πένα μοντάρει ή καλύτερα επικολλά πάνω στον καμβά της μυθοπλασίας. Είναι ένα είδος επιλογής, προσαρμογής, συναρμογής και σύνθεσης, που μεταφέρει στον λογοτεχνικό λόγο εξωλογοτεχνικούς λόγους, φαινομενικά πιο αξιόπιστους και επομένως πρόσφορους για την επαναγραφή του παρελθόντος. Ο λογοτέχνης έτσι οδηγεί έντεχνα το υλικό του σε μια γραμμή ερμηνείας, καθώς μάλιστα τα δύο νήματα σταδιακά προσεγγίζουν σε ένα κοινό σημείο βρασμού. Δεν μπορώ να μην παρατηρήσω ότι σε πολλά σημεία η ίδια η φύση των ντοκουμέντων γίνεται σχολαστική και διαχέει το αναγνωστικό ενδιαφέρον, αλλά το συνολικό αποτέλεσμα, αν δει κανείς πανοραμικά τα ντοκουμέντα, είναι καλοδουλεμένο και γι’ αυτό χειραγωγεί τον αναγνώστη, ο οποίος νομίζει ότι ελέγχει την αξιοπιστία του υλικού και τη δική του αποκωδικοποίηση.

Ο Κώστας Καβανόζης χρησιμοποιεί την αυστηρή ιστορική λογική, με ντοκουμέντα, ονόματα και ημερομηνίες, ακρίβεια στην αποτύπωση των γεγονότων κ.λπ., για να υπονομεύσει την αιτιότητα στην Ιστορία.

Για αιώνες η ιστοριογραφική έρευνα λειτουργούσε με βάση την ντετερμινιστική λογική, που ήθελε τα πάντα να ερμηνεύονται στον άξονα αιτίας και αποτελέσματος. Στη σύγχρονη εποχή με τις θεωρίες της σχετικότητας και του Χάους, αυτό εν μέρει αναθεωρείται κι η τυχαιότητα συμπεριλαμβάνεται στα υπόψη κάθε ιστορικής εξήγησης. Αυτή η τυχαιότητα έρχεται να ναρκοθετήσει τον αυστηρό ντετερμινισμό και να στοιχηθεί με την έννοια της εντροπίας, της τάσης δηλαδή του σύμπαντος προς την αταξία. Η Θεωρίας του Χάους εν προκειμένω μάς βοηθά να αντιληφθούμε ότι όσο επιχειρούμε να καταλάβουμε τη φύση και τη ζωή, τόσο θα συναντάμε εκπλήξεις και απρόοπτα, που θέτουν νέα ερωτήματα, νέα ζητούμενα, ικανά να κλονίσουν βεβαιότητες και να επανακαθορίσουν τη στάση μας απέναντι στις αιτιώδεις σχέσεις που επιζητούμε. Ανάμεσα στην απόλυτη αιτιοκρατία και στη χαοτική τυχαιότητα υπάρχει μια ευρεία ζώνη μικρών ή μεγάλων απρόβλεπτων παραγόντων οι οποίοι διαδραματίζουν ρόλο στο ιστορικό γίγνεσθαι. Εξίσου, η θεωρία των πιθανοτήτων προσπαθεί πλέον να οργανώσει αυτό το πλέγμα των τυχαίων συμβάντων, όσο κι αν αυτό είναι μάλλον δυσέφικτο.

Ο Κώστας Καβανόζης χρησιμοποιεί την αυστηρή ιστορική λογική, με ντοκουμέντα, ονόματα και ημερομηνίες, ακρίβεια στην αποτύπωση των γεγονότων κ.λπ., για να υπονομεύσει την αιτιότητα στην Ιστορία. Η τύχη παρεισφρέει σε πολλά σημεία του κειμένου, από το όνομα του χωριού «Τύχιο» κι έπειτα «Τυχερό» μέχρι εκφράσεις όπως «δεν έτυχε» κι από απρόσμενες συναντήσεις και μαρτυρίες έως την τυχαία παρουσία του 19ου επιβάτη στο αεροσκάφος της Ολυμπιακής που κατέπεσε. Η ανάγνωση εν μέρει φαίνεται ανιαρή και λεπτομερής, αλλά, αν δεν σταθεί στα επιμέρους, αλλά δει πανοραμικά το μυθοπλαστικό τοπίο και τις συναρμογές της αφήγησης, θα εκτιμήσει δεόντως τη συγγραφική τέχνη του Κώστα Καβανόζη.

* Στην κεντρική εικόνα πανηγύρι Τυχερού, δεκαετία 1950.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΤυχερό
Κώστας Καβανόζης
Πατάκης 2017
Σελ. 328, τιμή εκδότη €15,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΚΑΒΑΝΟΖΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη «Μπέμπης» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: Ο Δημήτρης Στεργίου ή «Μπέμπης».

Γράφει ο Νίκος Χρυσός

«Κάθε κομμάτι που παίζουμε αφηγείται κι από μια ιστορία, ένα περιστατικό, μια χαρά, ένα ντέρτι, μια πεθυμιά, ένα όν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

Στο πλαίσιο του κύκλου «Γιατί Ψυχανάλυση;» 12 συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με την Βίκυ Φλέσσα που διοργανώνονται από τις εκδόσεις Αρμός, το Σάββατο 4 Φεβρουαρίου το θέμα είναι «Γονείς και παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Ο κύκλος συνομιλιών «Γι...

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ