alt

Για το μυθιστόρημα του Κώστα Καβανόζη «Τυχερό» (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στον καιρό των Fake News και της εύκολης προπαγάνδας, η λογοτεχνία νιώθει να χάνει την αξιοπιστία της ως μυθοπλαστικού ψεύδους. Και δεκαετίες τώρα προσπαθεί να αποδείξει, μέσα στο πλαίσιο της εγνωσμένης της πλασματικότητας, ότι είναι αξιόπιστη και ότι μπορεί να χτίσει το ψέμα της με απτά ντοκουμέντα. Έτσι, τα τελευταία σαράντα χρόνια στην Ελλάδα έχει διαμορφωθεί μια τάση για χρήση των τεκμηρίων ως πολύπτυχου κολλάζ, ώστε να πειστεί ο αναγνώστης ότι το σύμπαν που κατασκευάζεται δεν είναι από χαρτί. Από τα Τρία ελληνικά μονόπρακτα (1978) του Θανάση Βαλτινού και τον Αλ. Κοτζιά, τον Μ. Φάις, τον Χρ. Χρυσόπουλο, τον Άρ. Μαραγκόπουλο, τον Θ. Σκάσση μέχρι και το Μηνολόγιο ενός απόντος (2005) του Σταύρου Κρητιώτη έχει ήδη σφυρηλατηθεί μια αλυσίδα μυθιστορημάτων που απαρτίζονται σχεδόν αποκλειστικά από εξωλογοτεχνικά κείμενα (επιστολές, μέιλ, άρθρα, ημερολόγια, αγγελίες κ.λπ.), τα οποία προσφέρουν πιο χειροπιαστά την αλήθεια τους.

Από τότε στην αλυσίδα αυτή εξακολουθούν να προστίθενται κρίκοι και να γράφονται μυθιστορήματα, άλλα από τα οποία ενθέτουν τεκμήρια στο κυρίως αφηγηματικό σώμα κι άλλα συντίθενται πλήρως από τέτοια μη-λογοτεχνικά τεμάχια (segments). Ο Κώστας Καβανόζης χρησιμοποίησε πρόσφατα αυτή την τεχνική, για να αναπλάσει στο πνεύμα μιας «ιστορικής» δεοντολογίας εποχές και δρώμενα.

Ο αφηγητής, ένα είδος ερευνητή που αναζητά γραπτά δεδομένα αλλά και προφορικές μαρτυρίες τις οποίες μαγνητοφωνεί και απομαγνητοφωνεί, ανασυνθέτει μέσα από ιστορικές πηγές τη ζωή του προγόνου του, αλλά κυρίως γίνεται ένας ιστορικός ο οποίος αναπλάθει τη μικροϊστορία.

Το είχε, βέβαια, επιχειρήσει ξανά, και μάλιστα με επιτυχία, στο Χαρτόκουτο (Πατάκης 2015), όπου χρησιμοποίησε την έννοια του ιδιωτικού αρχείου, για να συνθέσει αποσπασματικά τη σεξουαλική ωρίμαση του πρωταγωνιστή. Τώρα ξεκινά με δύο νήματα, τα οποία σταδιακά συγκλίνουν σε ένα κοινό τέλος. Από τη μία η ιστορία του χωριού του Έβρου που ονομάζεται «Τυχερό» και του θείου του, Βαγγέλη Βολοβότση, στελέχους της Αριστεράς και αγωνιστή της, κι από την άλλη τα ντοκουμέντα για το πρώτο αεροπορικό δυστύχημα της Ολυμπιακής Αεροπορίας το 1959. Απ’ τη μία, λοιπόν, ο Εμφύλιος κι η μετεμφυλιακή Ελλάδα με όλες τις στρεβλώσεις της κι από την άλλη μια τυχαία συγκυρία με θύματα και τυχερούς.

Στο πρόσωπο του πραγματικού Βαγγέλη Βολοβότση, δασκάλου που κατέφυγε στο χωριό «Μπελογιάννης» της Ουγγαρίας μαζί με άλλους έλληνες εξόριστους, βρίσκει ο Κώστας Καβανόζης το πάτημα να μιλήσει για το σόι του αλλά πιο πολύ για το Τυχερό κι ένα μέρος της μεταπολεμικής Ελλάδας. Ο αφηγητής, ένα είδος ερευνητή που αναζητά γραπτά δεδομένα αλλά και προφορικές μαρτυρίες τις οποίες μαγνητοφωνεί και απομαγνητοφωνεί, ανασυνθέτει μέσα από ιστορικές πηγές τη ζωή του προγόνου του, αλλά κυρίως γίνεται ένας ιστορικός ο οποίος αναπλάθει τη μικροϊστορία. Αυτή, όπως κάνει και η ιστοριογραφία πια, στηρίζεται στις παράπλευρες πτυχές της εθνικής ιστορίας, στηρίζεται σε ατομικές καταθέσεις και συμβάντα των απλών ανθρώπων, οι οποίοι όμως μπορούν να φωτίσουν με άλλον τρόπο το παρελθόν. Το ίδιο συμβαίνει και με τα άρθρα που ανασυνθέτουν τις παράξενες λεπτομέρειες του αεροπορικού δυστυχήματος, στο οποίο ενεπλάκη και ο γιος του Βολοβότση.

Όλα τα στοιχεία είναι αληθινά τα οποία η μυθιστορηματική πένα μοντάρει ή καλύτερα επικολλά πάνω στον καμβά της μυθοπλασίας. Είναι ένα είδος επιλογής, προσαρμογής, συναρμογής και σύνθεσης, που μεταφέρει στον λογοτεχνικό λόγο εξωλογοτεχνικούς λόγους, φαινομενικά πιο αξιόπιστους και επομένως πρόσφορους για την επαναγραφή του παρελθόντος. Ο λογοτέχνης έτσι οδηγεί έντεχνα το υλικό του σε μια γραμμή ερμηνείας, καθώς μάλιστα τα δύο νήματα σταδιακά προσεγγίζουν σε ένα κοινό σημείο βρασμού. Δεν μπορώ να μην παρατηρήσω ότι σε πολλά σημεία η ίδια η φύση των ντοκουμέντων γίνεται σχολαστική και διαχέει το αναγνωστικό ενδιαφέρον, αλλά το συνολικό αποτέλεσμα, αν δει κανείς πανοραμικά τα ντοκουμέντα, είναι καλοδουλεμένο και γι’ αυτό χειραγωγεί τον αναγνώστη, ο οποίος νομίζει ότι ελέγχει την αξιοπιστία του υλικού και τη δική του αποκωδικοποίηση.

Ο Κώστας Καβανόζης χρησιμοποιεί την αυστηρή ιστορική λογική, με ντοκουμέντα, ονόματα και ημερομηνίες, ακρίβεια στην αποτύπωση των γεγονότων κ.λπ., για να υπονομεύσει την αιτιότητα στην Ιστορία.

Για αιώνες η ιστοριογραφική έρευνα λειτουργούσε με βάση την ντετερμινιστική λογική, που ήθελε τα πάντα να ερμηνεύονται στον άξονα αιτίας και αποτελέσματος. Στη σύγχρονη εποχή με τις θεωρίες της σχετικότητας και του Χάους, αυτό εν μέρει αναθεωρείται κι η τυχαιότητα συμπεριλαμβάνεται στα υπόψη κάθε ιστορικής εξήγησης. Αυτή η τυχαιότητα έρχεται να ναρκοθετήσει τον αυστηρό ντετερμινισμό και να στοιχηθεί με την έννοια της εντροπίας, της τάσης δηλαδή του σύμπαντος προς την αταξία. Η Θεωρίας του Χάους εν προκειμένω μάς βοηθά να αντιληφθούμε ότι όσο επιχειρούμε να καταλάβουμε τη φύση και τη ζωή, τόσο θα συναντάμε εκπλήξεις και απρόοπτα, που θέτουν νέα ερωτήματα, νέα ζητούμενα, ικανά να κλονίσουν βεβαιότητες και να επανακαθορίσουν τη στάση μας απέναντι στις αιτιώδεις σχέσεις που επιζητούμε. Ανάμεσα στην απόλυτη αιτιοκρατία και στη χαοτική τυχαιότητα υπάρχει μια ευρεία ζώνη μικρών ή μεγάλων απρόβλεπτων παραγόντων οι οποίοι διαδραματίζουν ρόλο στο ιστορικό γίγνεσθαι. Εξίσου, η θεωρία των πιθανοτήτων προσπαθεί πλέον να οργανώσει αυτό το πλέγμα των τυχαίων συμβάντων, όσο κι αν αυτό είναι μάλλον δυσέφικτο.

Ο Κώστας Καβανόζης χρησιμοποιεί την αυστηρή ιστορική λογική, με ντοκουμέντα, ονόματα και ημερομηνίες, ακρίβεια στην αποτύπωση των γεγονότων κ.λπ., για να υπονομεύσει την αιτιότητα στην Ιστορία. Η τύχη παρεισφρέει σε πολλά σημεία του κειμένου, από το όνομα του χωριού «Τύχιο» κι έπειτα «Τυχερό» μέχρι εκφράσεις όπως «δεν έτυχε» κι από απρόσμενες συναντήσεις και μαρτυρίες έως την τυχαία παρουσία του 19ου επιβάτη στο αεροσκάφος της Ολυμπιακής που κατέπεσε. Η ανάγνωση εν μέρει φαίνεται ανιαρή και λεπτομερής, αλλά, αν δεν σταθεί στα επιμέρους, αλλά δει πανοραμικά το μυθοπλαστικό τοπίο και τις συναρμογές της αφήγησης, θα εκτιμήσει δεόντως τη συγγραφική τέχνη του Κώστα Καβανόζη.

* Στην κεντρική εικόνα πανηγύρι Τυχερού, δεκαετία 1950.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΤυχερό
Κώστας Καβανόζης
Πατάκης 2017
Σελ. 328, τιμή εκδότη €15,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΚΑΒΑΝΟΖΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρότζαν» του Θανάση Χειμωνά (κριτική) – Αντιμεσσιανισμός σε ένα «τέλειο» μέλλον!

«Τρότζαν» του Θανάση Χειμωνά (κριτική) – Αντιμεσσιανισμός σε ένα «τέλειο» μέλλον!

Για το μυθιστόρημα του Θανάση Χειμωνά «Τρότζαν» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο Θανάσης Χειμωνάς με τη βοήθεια της Α.Ι. το 2073.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται τα κείμενα επιστημονικής φαντασίας που φαντάζονται ένα μέ...

«Διακοπές στην Αβησσυνία» της Ελίζας Παναγιωτάτου (κριτική) – Ταξίδι στο βάθος του εαυτού και του οικογενειακού παρελθόντος

«Διακοπές στην Αβησσυνία» της Ελίζας Παναγιωτάτου (κριτική) – Ταξίδι στο βάθος του εαυτού και του οικογενειακού παρελθόντος

Για το μυθιστόρημα της Ελίζας Παναγιωτάτου «Διακοπές στην Αβησσυνία» (εκδ. Αντίποδες). Κεντρική εικόνα: © Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Βρίσκονται εκεί έξω. Περπατούν στους ίδιους δρόμους μ’ εμάς, αναζητώντας ωσ...

«Σα μαγεμένο το μυαλό μου» του Θανάση Σκρουμπέλου (κριτική) – Τα παλιόπαιδα τ’ ατίθασα

«Σα μαγεμένο το μυαλό μου» του Θανάση Σκρουμπέλου (κριτική) – Τα παλιόπαιδα τ’ ατίθασα

Για το βιβλίο του Θανάση Σκρουμπέλου «Σα μαγεμένο το μυαλό μου – Ιστορίες και εικόνες, ταξίμια της λαϊκής ψυχής» (εκδ. Τόπος). Κεντρική εικόνα: Ο Βασίλης Αυλωνίτης από την ταινία «Ο θησαυρός του μακαρίτη» (1959) σε σενάριο και σκηνοθεσία του Νίκου Τσιφόρου.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

Μαριάννα Σκυλακάκη – Στέλλα Κάσδαγλη: «Τα σημερινά κορίτσια είναι πιο ''δουλεμένα'', εξερευνούν την ταυτότητα και τα θέλω τους»

Μαριάννα Σκυλακάκη – Στέλλα Κάσδαγλη: «Τα σημερινά κορίτσια είναι πιο ''δουλεμένα'', εξερευνούν την ταυτότητα και τα θέλω τους»

Τι ζητούν τα σημερινά κορίτσια; Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι φόβοι τους και πώς τοποθετούνται απέναντι στα αιτήματα του φεμινισμού, αλλά και την έμφυλη βία; Με αφορμή το βιβλίο «Μικρές επικίνδυνες - 100 ιστορίες από 100 γενναία κορίτσια» (εκδ. Key Books) συνομιλήσαμε με τις Μαριάννα Σκυλακάκη και Στέλλα Κάσδαγλη που μ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ