alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιάννη Η. Παππά «Θαμπές ζωές» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Μάριου Μιχαηλίδη

Το εγχείρημα του Γιάννη Παππά, να αφηγηματοποιήσει μια πολύ πρόσφατη περίοδο, με σκηνικό χώρο την ελληνική επαρχία καθώς και τα όσα διεκτραγωδούνται σ’ αυτήν τις τέσσερις δεκαετίες της μετεμφυλιακής εμπειρίας, εν πρώτοις δείχνει απλοϊκό και εύκολο. Όμως δεν είναι.

H σιωπή και το σαθρό πέπλο μιας επινοημένης αγνότητας που για χρόνια σκέπαζαν με μια κρυπτική αχλή όλο το εύρος της επαρχιώτικης ζωής, δεν άντεξαν για πολύ. Οι νέοι καιροί άνοιξαν ρωγμές στα τείχη των κατάκλειστων και απομονωμένων κοινωνιών, ανασκάλεψαν τα έγκατά τους και έφεραν στην επιφάνεια ό,τι σάπιο υπήρχε.

Ο συγγραφέας, ασκημένος ποιητής, αφήνει στο περιθώριο τα σύνεργα της ποιητικής τέχνης, ανασύρει τον απλό και λιτό λόγο και επιλέγει προσεκτικά τις ψηφίδες με τις οποίες θα ανασυστήσει το μωσαϊκό μιας αδιάψευστης κοινωνικής πραγματικότητας. H σιωπή και το σαθρό πέπλο μιας επινοημένης αγνότητας που για χρόνια σκέπαζαν με μια κρυπτική αχλή όλο το εύρος της επαρχιώτικης ζωής, δεν άντεξαν για πολύ. Οι νέοι καιροί άνοιξαν ρωγμές στα τείχη των κατάκλειστων και απομονωμένων κοινωνιών, ανασκάλεψαν τα έγκατά τους και έφεραν στην επιφάνεια ό,τι σάπιο υπήρχε. Αυτό επέβαλλε η ανάγκη. Η χώρα έπρεπε να απαλλαγεί από τα χρόνια πάθη και τη νοσηρότητα, που την έριξαν στου κακού τη σκάλα, και να τολμήσει να κάνει τα πρώτα βήματα μιας νέας και ελπιδοφόρας πορείας.

Όχι πως τώρα, μισόν αιώνα μετά, όλα είναι αγγελικά πλασμένα. Κάθε άλλο. Όμως, οεπαρχιωτισμός, φαινόμενο που μέχρι πρόσφατα κανοναρχούσε τη ζωή των ανθρώπων, δεν μπορούσε εξακολουθητικά να κρύβει το λερό του πρόσωπο. Το προνόμιο της δήθεν ηθικής ανωτερότητας κατέρρευσε με πάταγο και όσα βγήκαν –και εξακολουθούν να βγαίνουν– στο φως συγκλονίζουν την ελληνική κοινωνία. Όμως ο επαρχιωτισμός δεν υπήρξε «προνόμιο» μόνο των κοινωνιών της περιφέρειας. Αντίθετα μάλιστα. Μέχρι τις μέρες μας, δεν είναι λίγα εκείνα που αποκαλύπτουν ότι το φαινόμενο αυτό καταδυναστεύει και τα αστικά κέντρα. Εκείνο που με πολύ θάρρος επεσήμανε ο Ευάγγελος Παπανούτσος για την αθέατη πλευρά της ελληνικής επαρχίας κατά τη διάρκεια της μετεμφυλιακής περιόδου, ότι δηλαδή (…) οι άνθρωποι αλληλοϋποβλέπονται και αλληλοβιάζονται, αποδείχτηκε ότι έχει γενικότερη ισχύ.

Ο Γιάννης Παππάς με την εμμονή του να ξεσκεπάσει, μέσα από τις αφηγήσεις των ηρώων του, το φτιασιδωμένο πρόσωπο με το οποίο η Ελλάδα έμπαινε στη νέα εποχή, τελικά επιτυγχάνει τον σκοπό του. Ο συγγραφέας στα περισσότερα μικροαφηγήματα της συλλογής ακολουθεί μια διαδρομή στην οποία προεξάρχει η τεχνική των πρωτοπρόσωπων αφηγήσεων, με τις οποίες δημιουργείται η αίσθηση του προσωπικού βιώματος. Αλλά και όπου επιλέγει να δώσει τον λόγο σε τρίτα πρόσωπα, για να μιλήσουν μέσα από τη δική τους οπτική, το αποτέλεσμα τον δικαιώνει. Κατορθώνει, κι ας μη φαίνεται αυτό εξαρχής, να αναγάγει και να αναδείξει το προσωπικό και το ατομικό σε συλλογική εμπειρία. Μάλιστα, ο καταιγισμός των αποκαλύψεων είναι τόσο μεγάλος, που παραμερίζει τις όποιες στιγμιαίες ενστάσεις για τυχόν υπερβάσεις, από την πλευρά του συγγραφέα, των κανόνων του κλασικού διηγήματος. Η δομική σύσταση των τριών βασικών πτυχών –δέση, κορύφωση, λύση– υποχωρεί, και εκείνο που αναλαμβάνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο είναι ο εσκεμμένα λιτός λόγος, στοιχείο που συνάδει με το σκοπούμενο: να φωτιστεί άπλετα το σκηνικό περιβάλλον και να αποκαλυφθούν όλες οι πλευρές της νόσου που για χρόνια κατέλυε και αποσάθρωνε τη ζωή. Από τη μια, τα εγκλήματα πάθους, οι ανεκπλήρωτοι έρωτες, η στερημένη εφηβεία και οι μοναχικοί ήρωες που αναμετρώνται με τη μοίρα και φτάνουν στα όρια της παράκρουσης. Από την άλλη, οι αποτυπώσεις του εμφυλίου –εξορίες, φυλακίσεις, εκτελέσεις– συνθέτουν το ανθρώπινο δράμα που για χρόνια παιζόταν στη χώρα και αποστράγγιζε τη ζωή της επαρχίας και των ανθρώπων της.

Από τη μια, τα εγκλήματα πάθους, οι ανεκπλήρωτοι έρωτες, η στερημένη εφηβεία και οι μοναχικοί ήρωες που αναμετρώνται με τη μοίρα και φτάνουν στα όρια της παράκρουσης. Από την άλλη, οι αποτυπώσεις του εμφυλίου –εξορίες, φυλακίσεις, εκτελέσεις– συνθέτουν το ανθρώπινο δράμα που για χρόνια παιζόταν στη χώρα και αποστράγγιζε τη ζωή της επαρχίας και των ανθρώπων της.

Από τα τριάντα τρία μικροαφηγήματα της συλλογής, τα κορυφαία, για λόγους εύκολα αναγνωρίσιμους, είναι τα δύο τελευταία, που τιτλοφορούνται «Το χιτώνιο ή “Ποιος θα μου δώσει πίσω τα παιδικά μου χρόνια;”» και «Η τελευταία φωτογραφία».

Την αφορμή για το πρώτο την έδωσε μια βιωματική εμπειρία του συγγραφέα όταν βρέθηκε στην Ουγγαρία, προσκεκλημένος για να μιλήσει για τον Δημήτρη Χατζή. Η συνάντησή του με έναν Έλληνα, γιο ενός από εκείνα τα παιδιά που μεταφέρθηκαν σε βαλκανικές χώρες την εποχή του εμφυλίου, μεταβάλλεται σε σπινθήρα που ενεργοποιεί τη λογοτεχνική γραφίδα του συγγραφέα. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολύ ενδιαφέρον αφήγημα-μαρτυρία. Θαυμάσια δείγματα αυτού του αφηγηματικού είδους έχουμε από κορυφαίους συγγραφείς, όπως είναι ο Στρατής Δούκας με το ανεπανάληπτο Ιστορία ενός αιχμαλώτου και, στα νεότερα χρόνια, ο Θανάσης Βαλτινός με το έργο του Η κάθοδος των εννιά.

Την αφορμή για το δεύτερο αφήγημα («Η τελευταία φωτογραφία») την προσφέρει ένα δημοτικό τραγούδι που άκουσε ο Γιάννης Παππάς στα Γρεβενά, για τον ληστή Θωμά Καντάρα, ο οποίος, αφού συνελήφθη το 1919 και φυλακίστηκε, κατόρθωσε να δραπετεύσει, γι’ αυτό και επικηρύχθηκε από τις τότε Αρχές (1922). Το πιο ενδιαφέρον μέρος του αφηγήματος αρχίζει από το σημείο που ο ληστής εκφράζει την επιθυμία του να φωτογραφηθεί στο λημέρι του. Ήδη, τα σημάδια που «διαβάζει» προμηνύουν το τέλος του.

Προσωπική πεποίθηση παραμένει το ότι ο συγγραφέας θα μπορούσε να αναπλάσει δημιουργικά όλες τις πληροφορίες που κατόρθωσε να συγκεντρώσει για τον ληστή Καντάρα. Το υλικό που ήδη παραθέτει και ιδίως η μαρτυρία του λόγιου μοναχού Νικηφόρου Ζαβορδινού «υπόσχεται» ένα καθ’ όλα ζηλευτό εκτεταμένο αφήγημα.

Η επιλογή αυτών των δύο αφηγημάτων είναι προσωπική και καθόλου δεν αντιδικεί με άλλες διαφορετικές που ίσως προκύψουν. Κυρίως δεν υποτιμά τις υπόλοιπες γραφές που συναποτελούν το έργο του Γιάννη Παππά Θαμπές ζωές.

* Ο ΜΑΡΙΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ είναι ποιητής και πεζογράφος.

altΘαμπές ζωές
Γιάννης Παππάς
Καστανιώτης 2018
Σελ. 200, τιμή εκδότη €14,84

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ Η. ΠΑΠΠΑ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα «Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» (εκδ. Σοκόλη).

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

H συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα ...

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

Για το μυθιστόρημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου «Η μνήμη του πάγου» (εκδ. Καστανιώτη).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τώρα που ολοκληρώθηκε ευδοκίμως η τριλογία «Ο Δράκος της Πρέσπας» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου, μπορούμε να θέσουμε γενικότερα...

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

Για το μυθιστόρημα του Φώτη Δούσου «Τέλεση» (εκδ. Νήσος).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το πρώτο βιβλίο του Φώτη Δούσου ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

Για το βιβλίο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ [Benjamín Labatut] «Maniac» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, ο φυσικός Τζον Φον Νόυμαν. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αυτό το βιβλίο ιστορεί τη μήνι του Προμηθέα....

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

Μέσα στην πληθώρα των ελληνικών έργων που ανεβαίνουν για βραχύ διάστημα στις αθηναϊκές σκηνές ξεχώρισαν τα έργα «The Dreamers» σε σκηνοθεσία Πέρη Μιχαηλίδη, «Παγώνια» σε σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη και «Μάλο Μόμε σε σκηνοθεσία Νάντιας Δαλκυριάδου. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «The Dreamers».  

...
Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Διαδραστικό workshop με τη Λαμπρινή Λαδά, στη ΒιβλιοΠρόταση, το Σάββατο 9 Μαρτίου, την επομένη της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας.

Επιμέλεια: Book Press

Η ομάδα της ΒιβλιοΠρότασης, διοργανώνει το Σάββατο 9 Μαρτίου και ώρα 12:00, ένα διαδραστι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν την απήχηση ενός «ποπ σταρ» όσο η Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt]. Γύρω από το όνομά της σωρεύονται φήμες και «τρελές» ειδήσεις. Ωστόσο τα βιβλία της διαβάζονται με πάθος, πυροδοτούν πάντα συζητήσεις και αποτελούν σημαντική συνεισφορά στη σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία. Kεντρική ε...

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ