alt

Για το βιβλίο του Κώστα Μπουλμπασάκου «19 δευτερόλεπτα πριν… δυο λέξεις» (εκδ. Πικραμένος).

Του Μάριου Μιχαηλίδη

Το πρόσφατο βιβλίο του Πατρινού δημοσιογράφου και συγγραφέα Κώστα Μπουλμπασάκου έρχεται να επιβεβαιώσει τη δημιουργική εμμονή που τον διακατέχει, να χαράσσει τις συγγραφικές του συντεταγμένες στον χώρο της ιστορικής ύλης και της ιστορικής περιπέτειας. Στο μυθιστόρημα 19 δευτερόλεπτα πριν… δύο λέξειςακούγεται ζωντανή η περιπέτεια, μαζί και ο δυσβάσταχτος πόνος των ανθρώπων, καλύτερα των γενεών, που βίωσαν όσα σωρεύτηκαν στο ιστορικό τόξο της νεότερης ιστορίας μας. Ένα τόξο που ξεκινά από την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά, εκτείνεται στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, τη γερμανική κατοχή, τον εμφύλιο, διαπερνά την περίοδο της ανασύστασης του κράτους, για να φτάσει στα χρόνια της χούντας, της μεταπολίτευσης και των μετέπειτα εξελίξεων της ψευδεπίγραφης ευημερίας και των επιπτώσεών της, για να καταλήξει στις αυταπάτες μιας αριστερής νομενκλατούρας.

Ένας “καταραμένος” ζωγράφος, από τον θάλαμο των επειγόντων, αναπολεί το παρελθόν του και όλα όσα τον σημάδεψαν. Έτσι, μέσα σε ελάχιστα λεπτά ίσως και δευτερόλεπτα, βουτηγμένος στον κόσμο των παραισθήσεων, ετοιμάζει 19 πίνακες ζωγραφικής για τη μία και μοναδική, λυτρωτική ίσως, έκθεση.

Καταρχάς, ο τίτλος του βιβλίου προκαλεί αμηχανία. Όμως, έρχεται το οπισθόφυλλο να διασαφηνίσει ότι το κεντρικό πρόσωπο, «ένας “καταραμένος” ζωγράφος, από τον θάλαμο των επειγόντων, αναπολεί το παρελθόν του και όλα όσα τον σημάδεψαν. Έτσι, μέσα σε ελάχιστα λεπτά ίσως και δευτερόλεπτα, βουτηγμένος στον κόσμο των παραισθήσεων, ετοιμάζει 19 πίνακες ζωγραφικής για τη μία και μοναδική, λυτρωτική ίσως, έκθεση και μας διηγείται τέσσερις ιστορίες αντίστασης».

Ωστόσο –και σ’ αυτό οφείλεται η επιτυχία του μυθιστορήματος– ο συγγραφέας δεν περιορίζεται σε μια στεγνή αφηγηματοποίηση της ιστορίας. Όσοι, είτε από άγνοια είτε από απουσία έμπνευσης επιχείρησαν ή επιχειρούν κάτι τέτοιο, αποτυγχάνουν και πέφτουν στη λησμονιά. Η ιστορία στο βιβλίο του Μπουλμπασάκου είναι το βαθύ υπόστρωμα της αφήγησης. Εκείνο που αναδεικνύεται και ιδιαιτέρως υπογραμμίζεται στο έργο είναι το ανθρώπινο δράμα. Μέσα από επιμέρους μυθοπλασίες που έχουν το ξεχωριστό προσόν να συνδέονται μεταξύ τους αλλά και –ως έναν βαθμό– να αυτονομούνται, ο συγγραφέας στήνει το σκηνικό μέρος της δράσης ανθρώπων φτωχών και κατατρεγμένων, ανθρώπων που πλήρωσαν βαρύ τίμημα για τις επιλογές τους, που πάλεψαν για το δικό τους φωτεινό μονοπάτι και γεύτηκαν την απανθρωπιά της εξορίας και των φυλακίσεων.

Στο σημείο αυτό θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει εύλογες απορίες, να προβάλει αντιρρήσεις και ενστάσεις που θα κατέγραφαν τα όσα διαμετρικώς αντίθετα έχουν ειπωθεί για το τεράστιο αυτό ζήτημα το οποίο στιγμάτισε για μισό περίπου αιώνα την κοινωνική και πολιτική ζωή του τόπου. Εν προκειμένω, όμως, προέχει η λογοτεχνία και σ’ αυτό θα επιμείνει αυτό το σημείωμα.

Εκείνο που ως τεχνική θα ξαφνιάσει ευχάριστα ακόμη και τον πιο μυημένο αναγνώστη είναι ότι οι επιμέρους μύθοι, οι μικροϊστορίες, εγκιβωτίζονται μέσα σε μία ξεχωριστή ιστορία, αυτήν του ζωγράφου Γεράσιμου Σεβαστάκη. Φρονώ, μάλιστα, ότι είναι καθόλα εύστοχη η επιλογή του συγγραφέα, να αρχίσει το μυθιστόρημά του με το πολύ κρίσιμο καρδιακό επεισόδιο που έφερε τον Γεράσιμο στα πρόθυρα του θανάτου. Η σκηνή στην εντατική του νοσοκομείου με τον κατάκοιτο ζωγράφο και τη νοσοκόμα να αδειάζει «τη σύριγγα με το διαφανές υποκίτρινο υγρό στις φλέβες του», με το τραυματισμένο πιτσιρίκι απέναντί του να τον κοιτά και με τη μυστηριώδη Ίντα, που «τυλιγμένη στο λευκό αραχνοΰφαντο πέπλο της», να του χαμογελά «όλο σαγήνη δοκιμάζοντας τις αντοχές του», προκαλεί στιγμιαία απορία.

Το αφηγηματικό παρόν του κεντρικού μύθου εκτυλίσσεται στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα των προβλημάτων, της ανεργίας και της φτώχειας, με αναφορές στο πρόσφατο παρελθόν της φαινομενικής ευμάρειας.

Όμως, ο συγγραφέας φροντίζει και κατευθύνει τον αναγνώστη: «Αισθανόταν [Ο Γεράσιμος] κουρασμένος, ολόκληρο το κορμί του πονούσε. Έκλεισε τα μάτια κι άρχισε να βυθίζεται, λυτρωτικά σχεδόν, στον κόσμο των παραισθήσεων». Ευθύς αμέσως, ξεδιπλώνεται ο καμβάς που αποκαλύπτει την ταυτότητα και τον ψυχισμό του Γεράσιμου. Οι σπουδές και η εμπειρία του από την παραμονή στη Γαλλία, οι καλλιτεχνικές του ανησυχίες που τον οδήγησαν στη Ρωσία, αλλά και οι καταχρήσεις και το ξόδεμα της ζωής του στα πορνεία του Παρισιού, όλα αυτά συχνά τον οδηγούν σε μια πνευματική σκοτοδίνη. Μέσα σ’ αυτή την επικίνδυνη ρευστότητα εμφανίζεται η μυστηριώδης Ίντα, ένα πλάσμα που ταυτίζεται με την πρόκληση της ηδονικής ζωής και την απειλή του θανάτου. Αυτός, ο άγγελος θανάτου είναι και τώρα παρών στον θάλαμο των επειγόντων.

Το αφηγηματικό παρόν του κεντρικού μύθου εκτυλίσσεται στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα των προβλημάτων, της ανεργίας και της φτώχειας, με αναφορές στο πρόσφατο παρελθόν της φαινομενικής ευμάρειας. Στον αντίποδα του καλλιτέχνη με τα χαμένα όνειρα, βρίσκονται ο Κυριάκος των αριστερών οραμάτων και ο θείος του, ο παλιός αντάρτης του ΕΛΑΣ. Ο συγχρωτισμός του Γεράσιμου με αυτούς θα αποδειχτεί καθοριστικός τόσο για την τέχνη όσο και για τη ζωή του.

Ο συγγραφέας, χωρίς να εγκαταλείπει τον κεντρικό μύθο του αφηγήματός του, προχωρά στην προβολή τεσσάρων επιμέρους μύθων που τους σκηνοθετεί με χαρακτηριστική ευελιξία, αναδεικνύοντας τους χαρακτήρες και ηθογραφώντας το περιβάλλον τους. Βασικά υλικά αυτής της αφηγηματικής χαρτογράφησης είναι ο χώρος και ο χρόνος με τα ειδικότερα χαρακτηριστικά τους: ελληνική επαρχία, ιταλική και γερμανική κατοχή, αντίσταση, τόποι εξορίας και τα παρεπόμενά τους, η πείνα, ο λιμός και πώς όλα αυτά επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τη στάση ζωής και τις αποφάσεις των ατόμων.

Φυσικά, ο συγγραφέας, πιστός στον σχεδιασμό του, δεν παραλείπει να υπενθυμίζει στον αναγνώστη τον κεντρικό μύθο, επαναφέροντας το σκηνικό του θαλάμου των επειγόντων, με τον ετοιμοθάνατο καλλιτέχνη, «με την ανήσυχη νοσοκόμα πάνω από το κεφάλι του [....] Έκανε να κινηθεί, μα ούτε το δαχτυλάκι του μπορούσε να σηκώσει [.…] Κι ο πόνος στο στήθος δεν έλεγε να φύγει». Ακολούθως, με τη συνέργεια της μνήμης του άρρωστου ζωγράφου, η αφήγηση αποκαλύπτει τις σχέσεις του με άλλα πρόσωπα, καθώς επίσης τις αντιθέσεις και τα χάσματα που τον χωρίζουν από αυτά. Αυτές οι σπονδυλωτές αφηγήσεις ολοκληρώνονται πάντοτε κυκλικά, με την επαναφορά στο ίδιο πρωτογενές σκηνικό, με τα ίδια περίπου πρόσωπα: τις νοσοκόμες, τον τραυματία πιτσιρίκο στο απέναντι κρεβάτι και την Ίντα, τον προάγγελο του θανάτου.

Ο συγγραφέας διεισδύει βαθιά στον ψυχικό παραδαρμό του κεντρικού ήρωα και μεταβάλλει την αφήγησή του σε ένα αμάλγαμα εικόνων βγαλμένων από τον κόσμο του ονείρου και της πραγματικότητας.

Η σκηνή-μοτίβο με το θάλαμο στα επείγοντα συνεχίζεται μέχρι το τέλος του έργου, ενώ στα αφηγηματικά ενδιάμεσα μέρη, με συνεχώς αυξανόμενη ένταση, προβάλλουν μορφές βγαλμένες από την ιστορική πραγματικότητα αλλά και από την καθημαγμένη καθημερινότητα. Αγωνιστές της αντίστασης με αταλάντευτη πίστη στον σκοπό του αγώνα, και άλλοι διχασμένοι, ηλικιωμένα άτομα, άντρες και γυναίκες, που αγωνιούν για την καθημερινή τους επιβίωση και αναζητούν να κορέσουν την πείνα τους ανασκαλεύοντας τα σκουπίδια.

Το τέλος αποτελεί ένα κρεσέντο από σκηνές με εξαιρετική ποιητικότητα. Ο συγγραφέας διεισδύει βαθιά στον ψυχικό παραδαρμό του κεντρικού ήρωα και μεταβάλλει την αφήγησή του σε ένα αμάλγαμα εικόνων βγαλμένων από τον κόσμο του ονείρου και της πραγματικότητας. Από τη μια ο γιατρός, σε μια ύστατη προσπάθεια να εκκενώνει ποσότητες ηλεκτρισμού στο σώμα του ζωγράφου και από την άλλη ο θάλαμος να γεμίζει από πρόσωπα των επιμέρους μύθων. Την ίδια στιγμή, στον σταθμό –που είναι μεταφορικά ο σταθμός του χρόνου–, στην αίθουσα με τα εκδοτήρια, εγκαινιάζεται η έκθεση του Γεράσιμου με τους δεκαεννέα πίνακες. Ο τίτλος: Όλα λάθος;

Και καθώς το τραίνο αναχωρεί από τον «σταθμό», ένα ακορντεόν και μια φωνή ανταμώνουν με τη μουσική του Μίκη και τους στίχους του Μανόλη Αναγνωστάκη:

Και προχωρούσα μέσα στη νύχτα χωρίς να γνωρίζω κανένα
Κι ούτε κανένας, κι ούτε κανένας με γνώριζε, με γνώριζε…

Η όλη σκηνή είναι καθαρά συμβολική. Ο τίτλος της έκθεσης προσημαίνει εκείνο που με ενάργεια καταγράφουν η φυγή του τραίνου και οι στίχοι του Αναγνωστάκη. Το θέμα της ήττας. Αυτό που προκάλεσε ιδεολογικούς –και όχι μόνο– τριγμούς, αυτό που για χρόνια δίχασε την ελληνική κοινωνία, αλλά και άφησε το ανεξίτηλο στίγμα της στις τέχνες, ιδίως στην ποίηση.

Όσο για τον Γεράσιμο, τον καταραμένο καλλιτέχνη, αυτός τελικά επιβίωσε. Μέσα στον παραδαρμό του μπόρεσε και νίκησε το θάνατο, αφού πρώτα έβγαλε από τον καμβά του μνημονικού του τον άγγελο του θανάτου. Την προκλητική Ίντα.

* Ο ΜΑΡΙΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ είναι ποιητής και πεζογράφος.

alt19 δευτερόλεπτα πριν… δυο λέξεις
Κώστας Μπουλμπασάκος
Πικραμένος 2017
Σελ. 336, τιμή εκδότη €14,76

alt

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η αυτοκτονία της Γερμανίας, του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

Η αυτοκτονία της Γερμανίας, του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

Για το βιβλίο του φιλόσοφου Jean Michel Rey «Η αυτοκτονία της Γερμανίας - Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα (μτφρ. Ανδρέας Παππάς)

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο φιλόσοφος Jean Michel Rey είναι ομότιμος καθηγητ...

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ