alt

Για τη συλλογή διηγημάτων της Ελισάβετ Χρονοπούλου «Ο έτερος εχθρός» (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχω την αίσθηση –λίγο αόριστη ακόμη– ότι η Κατοχή, που είχε τεθεί στο περιθώριο της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, επανέρχεται τα τελευταία χρόνια και προσπαθεί να ξεμυτίσει. Κι είναι σίγουρο ότι η κρίση έκανε ξανά επίκαιρη μια τέτοια περίοδο, όχι μόνο επειδή μέσα σ’ αυτή πολλοί ψηλαφούν το σημερινό εμφυλιοπολεμικό κλίμα, ιχνηλατώντας το πριν από την επίσημη έναρξη του Εμφυλίου, αλλά κι επειδή κάποιοι ξαναβλέπουν τον Γερμανό ως εχθρό, επιχειρώντας μια υποδόρια αναλογία μεταξύ του οικονομικού εκμεταλλευτή του 21ου αιώνα και του πολεμικού κατακτητή της δεκαετίας του ’40. Και δύο πρόσφατα βιβλία, που επικεντρώνονται στην Κατοχή, δεν στοχοποιούν τον οφθαλμοφανή εκ βορρά εισβολέα, αλλά στρέφουν τα βέλη τους στους δικούς μας εσωτερικούς εχθρούς, που είναι ίσως χειρότεροι, πέρυσι ο Θανάσης Σταμούλης με τη Σκιά στο δέντρο (Ποταμός 2016) και φέτος η Ελισάβετ Χρονοπούλου με τον Έτερο εχθρό.

Ακόμα και σε όσα κείμενα οι Γερμανοί δείχνουν την «στερεοτυπική» συμπεριφορά κατακτητή, το κέντρο του κάδρου βρίσκεται στα συναισθήματα που προκαλούνται, στις ψυχικές αντιδράσεις, με πρώτη τον φόβο, τα οποία πηγάζουν από την ανελευθερία και την απειλή της ζωής.

Αυτό το «έτερος» δεν σημαίνει ακριβώς «άλλος» και γι’ αυτό η επιλογή του στον τίτλο δεν είναι καθόλου τυχαία. Σημαίνει «ο άλλος από τους δύο», γεγονός που οδηγεί στη απόδοση στους Γερμανούς του ρόλου του πρώτου εχθρού και στην αναζήτηση μέσα στα δέκα διηγήματα του «ετέρου» ή των «ετέρων» εχθρών, που απειλούν όχι μόνο τη σωματική ακεραιότητα των ηρώων αλλά και την ηθική τους υπόσταση. Κι εκτός από τα τελευταία διηγήματα όπου ο κατακτητής αποκτά σάρκα και οστά, στα πρώτα ναι μεν υπονοείται, αλλά η εστίαση του φακού φωτίζει το άλλο δεινό που απανθρωποποιεί την ύπαρξή μας. Ακόμα και σε όσα κείμενα οι Γερμανοί δείχνουν την «στερεοτυπική» συμπεριφορά κατακτητή, το κέντρο του κάδρου βρίσκεται στα συναισθήματα που προκαλούνται, στις ψυχικές αντιδράσεις, με πρώτη τον φόβο, τα οποία πηγάζουν από την ανελευθερία και την απειλή της ζωής.

Ο εκμεταλλευτής οδηγεί την κοπέλα στην εκπόρνευση για ένα βαρύτιμο δαχτυλίδι, η πείνα οδηγεί στην ασέβεια προς τη νεκρή γιαγιά για τη μερίδα στο συσσίτιο, οι βολεμένοι (και πουλημένοι) γονείς ορθώνουν την ιδιοτέλεια, τη μαρμελάδα και το ψωμί τους, πάνω από την εξαθλίωση των άλλων, η φιλοχρηματία γεννά την εκμετάλλευση, ο φόβος είναι ο πιο καλός σύμμαχος της προδοσίας, η καταπίεση οδηγεί σε αναξιοπρεπείς πράξεις και σε μια «εκουσίως υποχρεωτική» ταπείνωση, ο θάνατος τρέφει τη μνησικακία, ο πόλεμος γαλουχεί την αισχροκέρδεια…

Αν δούμε τα διηγήματα της Ελισάβετ Χρονοπούλου ως γυαλιά ενός καλειδοσκοπικού μηχανήματος προβολής συναισθημάτων, μπορούμε να διαβάσουμε μέσα σ’ αυτά αλληλένδετες φωτογραφίες που προβάλλονται σε ένα ζοφερό σκηνικό. Από τη μια, οι εξωτερικές συνθήκες της κατοχής, της πείνας, του θανάτου, των διασπασμένων ανθρώπινων σχέσεων, κι από την άλλη οι εσωτερικές ρωγμές της ανασφάλειας, του φόβου, της καταπίεσης, που με τη σειρά τους οδηγούν στην εκμετάλλευση, στον σφετερισμό περιουσιών, στην προδοσία. Αυτή η σύνδεση αναδεικνύει αφενός τα συναισθήματα σε πρωταγωνιστές ενός γκρίζου θεάτρου, αφετέρου τα σκηνικά, η ατμόσφαιρα, η ανάπλαση ενός κλίματος, που ξεφεύγει από το συγκεκριμένο κι ανάγεται στο διαχρονικό, ίσως είναι πιο σημαντικά στην κατανόηση της ανθρώπινης συνθήκης.

Κάθε περίοδος, όποτε ο κατακτητής σφίγγει όλο και περισσότερο τα λουριά, γεννά φαινόμενα εξαθλίωσης, ηθικής σήψης και κοινωνικής αναλγησίας.

Κι αυτή η διαπίστωση μας οδηγεί πέρα από την Κατοχή. Κάθε περίοδος, όποτε ο κατακτητής σφίγγει όλο και περισσότερο τα λουριά, γεννά φαινόμενα εξαθλίωσης, ηθικής σήψης και κοινωνικής αναλγησίας. Γεννά τα τρωκτικά του φόβου που υποβαθμίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και λιπαίνουν πράξεις και λόγια και σιωπές αναίσχυντες. Όσο κι αν περνούν δεκαετίες έκτοτε (έχει σημασία που συχνά η αφήγηση του τότε γίνεται από την οπτική ενός γηραιού κυρίου ή μιας γηραιάς κυρίας του τώρα), μέσα στην ψυχή μένει το σαράκι αν όχι των τύψεων, τουλάχιστον της υποδόριας αγανάκτησης και της πίκρας για την ηθική κατάπτωση του ανθρώπου.

Η συγγραφέας κερδίζει το στοίχημα της γραφής όχι μόνο με το διαχρονικό θέμα της, αλλά και με το ζεστό ύφος της, τη ζυγισμένη έκφραση και την ισορροπημένη αφήγηση. Το διηγήματά της –στην πυκνότητά τους– συναιρούν με τέτοιο τρόπο το παρόν που αφηγείται και το παρελθόν που γίνεται αντικείμενο αφήγησης, ώστε να εξάγεται αβίαστα η ντροπή, η μετάνοια ή μη κ.ά. την οποία δεν σβήνει η απόσταση. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

 

altΟ έτερος εχθρός
Ελισάβετ Χρονοπούλου
Πόλις 2017
Σελ. 136, τιμή εκδότη €11,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη - Το βιβλίο πίσω από την σειρά

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη - Το βιβλίο πίσω από την σειρά

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη «Σασμός», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Εξαιρετικά παραγωγικός, ο Σπύρος Πετρουλάκης είναι συγγραφέας πολλών μπεστ-σέλερ μυθιστορημάτων, αλλά ο «Σασμός» (Μίνωας 2019), χάρη πλέο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Το νέο εκδοτικό πρόγραμμα των εκδόσεων Καστανιώτη για την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου ανακοινώθηκε πρόσφατα. Με σημαντικά έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, νέες αναγνωστικές προτάσεις που συνδυάζουν την πολυφωνία με την ποιοτική γραφή, δοκίμια και μελέτες που αναδεικνύουν τους προβληματισμούς της εποχής, βιβλία γι...

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο ηθοποιός Στέλιος Τυριακίδης απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ