alt

Για τη συλλογή διηγημάτων της Ελισάβετ Χρονοπούλου «Ο έτερος εχθρός» (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχω την αίσθηση –λίγο αόριστη ακόμη– ότι η Κατοχή, που είχε τεθεί στο περιθώριο της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, επανέρχεται τα τελευταία χρόνια και προσπαθεί να ξεμυτίσει. Κι είναι σίγουρο ότι η κρίση έκανε ξανά επίκαιρη μια τέτοια περίοδο, όχι μόνο επειδή μέσα σ’ αυτή πολλοί ψηλαφούν το σημερινό εμφυλιοπολεμικό κλίμα, ιχνηλατώντας το πριν από την επίσημη έναρξη του Εμφυλίου, αλλά κι επειδή κάποιοι ξαναβλέπουν τον Γερμανό ως εχθρό, επιχειρώντας μια υποδόρια αναλογία μεταξύ του οικονομικού εκμεταλλευτή του 21ου αιώνα και του πολεμικού κατακτητή της δεκαετίας του ’40. Και δύο πρόσφατα βιβλία, που επικεντρώνονται στην Κατοχή, δεν στοχοποιούν τον οφθαλμοφανή εκ βορρά εισβολέα, αλλά στρέφουν τα βέλη τους στους δικούς μας εσωτερικούς εχθρούς, που είναι ίσως χειρότεροι, πέρυσι ο Θανάσης Σταμούλης με τη Σκιά στο δέντρο (Ποταμός 2016) και φέτος η Ελισάβετ Χρονοπούλου με τον Έτερο εχθρό.

Ακόμα και σε όσα κείμενα οι Γερμανοί δείχνουν την «στερεοτυπική» συμπεριφορά κατακτητή, το κέντρο του κάδρου βρίσκεται στα συναισθήματα που προκαλούνται, στις ψυχικές αντιδράσεις, με πρώτη τον φόβο, τα οποία πηγάζουν από την ανελευθερία και την απειλή της ζωής.

Αυτό το «έτερος» δεν σημαίνει ακριβώς «άλλος» και γι’ αυτό η επιλογή του στον τίτλο δεν είναι καθόλου τυχαία. Σημαίνει «ο άλλος από τους δύο», γεγονός που οδηγεί στη απόδοση στους Γερμανούς του ρόλου του πρώτου εχθρού και στην αναζήτηση μέσα στα δέκα διηγήματα του «ετέρου» ή των «ετέρων» εχθρών, που απειλούν όχι μόνο τη σωματική ακεραιότητα των ηρώων αλλά και την ηθική τους υπόσταση. Κι εκτός από τα τελευταία διηγήματα όπου ο κατακτητής αποκτά σάρκα και οστά, στα πρώτα ναι μεν υπονοείται, αλλά η εστίαση του φακού φωτίζει το άλλο δεινό που απανθρωποποιεί την ύπαρξή μας. Ακόμα και σε όσα κείμενα οι Γερμανοί δείχνουν την «στερεοτυπική» συμπεριφορά κατακτητή, το κέντρο του κάδρου βρίσκεται στα συναισθήματα που προκαλούνται, στις ψυχικές αντιδράσεις, με πρώτη τον φόβο, τα οποία πηγάζουν από την ανελευθερία και την απειλή της ζωής.

Ο εκμεταλλευτής οδηγεί την κοπέλα στην εκπόρνευση για ένα βαρύτιμο δαχτυλίδι, η πείνα οδηγεί στην ασέβεια προς τη νεκρή γιαγιά για τη μερίδα στο συσσίτιο, οι βολεμένοι (και πουλημένοι) γονείς ορθώνουν την ιδιοτέλεια, τη μαρμελάδα και το ψωμί τους, πάνω από την εξαθλίωση των άλλων, η φιλοχρηματία γεννά την εκμετάλλευση, ο φόβος είναι ο πιο καλός σύμμαχος της προδοσίας, η καταπίεση οδηγεί σε αναξιοπρεπείς πράξεις και σε μια «εκουσίως υποχρεωτική» ταπείνωση, ο θάνατος τρέφει τη μνησικακία, ο πόλεμος γαλουχεί την αισχροκέρδεια…

Αν δούμε τα διηγήματα της Ελισάβετ Χρονοπούλου ως γυαλιά ενός καλειδοσκοπικού μηχανήματος προβολής συναισθημάτων, μπορούμε να διαβάσουμε μέσα σ’ αυτά αλληλένδετες φωτογραφίες που προβάλλονται σε ένα ζοφερό σκηνικό. Από τη μια, οι εξωτερικές συνθήκες της κατοχής, της πείνας, του θανάτου, των διασπασμένων ανθρώπινων σχέσεων, κι από την άλλη οι εσωτερικές ρωγμές της ανασφάλειας, του φόβου, της καταπίεσης, που με τη σειρά τους οδηγούν στην εκμετάλλευση, στον σφετερισμό περιουσιών, στην προδοσία. Αυτή η σύνδεση αναδεικνύει αφενός τα συναισθήματα σε πρωταγωνιστές ενός γκρίζου θεάτρου, αφετέρου τα σκηνικά, η ατμόσφαιρα, η ανάπλαση ενός κλίματος, που ξεφεύγει από το συγκεκριμένο κι ανάγεται στο διαχρονικό, ίσως είναι πιο σημαντικά στην κατανόηση της ανθρώπινης συνθήκης.

Κάθε περίοδος, όποτε ο κατακτητής σφίγγει όλο και περισσότερο τα λουριά, γεννά φαινόμενα εξαθλίωσης, ηθικής σήψης και κοινωνικής αναλγησίας.

Κι αυτή η διαπίστωση μας οδηγεί πέρα από την Κατοχή. Κάθε περίοδος, όποτε ο κατακτητής σφίγγει όλο και περισσότερο τα λουριά, γεννά φαινόμενα εξαθλίωσης, ηθικής σήψης και κοινωνικής αναλγησίας. Γεννά τα τρωκτικά του φόβου που υποβαθμίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και λιπαίνουν πράξεις και λόγια και σιωπές αναίσχυντες. Όσο κι αν περνούν δεκαετίες έκτοτε (έχει σημασία που συχνά η αφήγηση του τότε γίνεται από την οπτική ενός γηραιού κυρίου ή μιας γηραιάς κυρίας του τώρα), μέσα στην ψυχή μένει το σαράκι αν όχι των τύψεων, τουλάχιστον της υποδόριας αγανάκτησης και της πίκρας για την ηθική κατάπτωση του ανθρώπου.

Η συγγραφέας κερδίζει το στοίχημα της γραφής όχι μόνο με το διαχρονικό θέμα της, αλλά και με το ζεστό ύφος της, τη ζυγισμένη έκφραση και την ισορροπημένη αφήγηση. Το διηγήματά της –στην πυκνότητά τους– συναιρούν με τέτοιο τρόπο το παρόν που αφηγείται και το παρελθόν που γίνεται αντικείμενο αφήγησης, ώστε να εξάγεται αβίαστα η ντροπή, η μετάνοια ή μη κ.ά. την οποία δεν σβήνει η απόσταση. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

 

altΟ έτερος εχθρός
Ελισάβετ Χρονοπούλου
Πόλις 2017
Σελ. 136, τιμή εκδότη €11,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΥ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα «Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» (εκδ. Σοκόλη).

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

H συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα ...

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

Για το μυθιστόρημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου «Η μνήμη του πάγου» (εκδ. Καστανιώτη).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τώρα που ολοκληρώθηκε ευδοκίμως η τριλογία «Ο Δράκος της Πρέσπας» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου, μπορούμε να θέσουμε γενικότερα...

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

Για το μυθιστόρημα του Φώτη Δούσου «Τέλεση» (εκδ. Νήσος).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το πρώτο βιβλίο του Φώτη Δούσου ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

Για το βιβλίο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ [Benjamín Labatut] «Maniac» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, ο φυσικός Τζον Φον Νόυμαν. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αυτό το βιβλίο ιστορεί τη μήνι του Προμηθέα....

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

Μέσα στην πληθώρα των ελληνικών έργων που ανεβαίνουν για βραχύ διάστημα στις αθηναϊκές σκηνές ξεχώρισαν τα έργα «The Dreamers» σε σκηνοθεσία Πέρη Μιχαηλίδη, «Παγώνια» σε σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη και «Μάλο Μόμε σε σκηνοθεσία Νάντιας Δαλκυριάδου. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «The Dreamers».  

...
Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Διαδραστικό workshop με τη Λαμπρινή Λαδά, στη ΒιβλιοΠρόταση, το Σάββατο 9 Μαρτίου, την επομένη της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας.

Επιμέλεια: Book Press

Η ομάδα της ΒιβλιοΠρότασης, διοργανώνει το Σάββατο 9 Μαρτίου και ώρα 12:00, ένα διαδραστι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν την απήχηση ενός «ποπ σταρ» όσο η Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt]. Γύρω από το όνομά της σωρεύονται φήμες και «τρελές» ειδήσεις. Ωστόσο τα βιβλία της διαβάζονται με πάθος, πυροδοτούν πάντα συζητήσεις και αποτελούν σημαντική συνεισφορά στη σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία. Kεντρική ε...

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ