preveza2

Για το μυθιστόρημα του Βαγγέλη Αυδίκου «Οι τελευταίες πεντάρες» (εκδ. Ταξιδευτής).

Του Δημήτρη Χριστόπουλου

Υπάρχουν δύο τρόποι θέασης της πραγματικότητας: ένας ιστορικός και ένας λογοτεχνικός. Ο πρώτος μάς επιτρέπει να βλέπουμε τα πράγματα και τα πρόσωπα πανοραμικά, σε κλίμακα μακροσκοπική, ως μέρη ενός συνόλου, με «μηδενική εστίαση». Αντίθετα, η λογοτεχνική θέαση μάς επιτρέπει να βλέπουμε τα πράγματα καλειδοσκοπικά, με εσωτερική εστίαση, σε κλίμακα μικροσκοπική, ως ένα πεδίο ποικίλων, ετερόκλητων, συχνά αντικρουόμενων λόγων-δράσεων-πεποιθήσεων των ατόμων, από την έκβαση των οποίων καθορίζεται ο ρους της ιστορίας.

Οι πόλεις είναι σαν τους ανθρώπους. Ενηλικιώνονται, ομορφαίνουν και ωριμάζουν. Ένα μυθιστόρημα για την Πρέβεζα και τους ανθρώπους της. Για την Πρέβεζα μέσα από τα μάτια του Καρυωτάκη. Γιατί ένας τόπος, όπως έχει πει και ο Ελύτης, είναι η αντανάκλαση της ψυχής των ανθρώπων του στην ύλη.

Οι Τελευταίες πεντάρες, αν και αντλούν άφθονο υλικό από πολλούς ανθρώπους και μαρτυρίες από μια προγενέστερη εποχή, στην οποία οι περισσότεροι από εμάς δεν ζούσαμε, μιλάει ωστόσο με τρόπο εμφατικά λοξό για τη δική μας εποχή, για τη δική μας ζωή. Όπως έχει πει άλλωστε και η Ρέα Γαλανάκη «το παρελθόν δεν υπάρχει στην τέχνη παρά μόνο σαν καθρέφτης της δημιουργικής αυτογνωσίας».

Το μυαλό και η καρδιά του Σπυρίδωνα μοιάζουν χτυπημένα σε μπλέντερ. Αναρωτιέται αν έπραξε σωστά που ανακατεύτηκε στα πόδια της πόλης. Όλες αυτές τις μέρες δούλευε σαν τους παλιούς λιμενεργάτες που έριχναν το σαμπάνι (ειδικό σχοινί για ανέλκυση και καθέλκυση φορτίων) στα αμπάρια των παποριών που ξεφόρτωναν ξυλεία από τη Ρωσία και φόρτωναν πορτοκάλια του Φραγκίστα. Το ίδιο έκανε κι αυτός. Έδεσε με το σαμπάνι το κιβώτιο της μνήμης των Πρεβεζάνων, που είχαν ξεχαστεί στ’ αμπάρια της τοπικής ιστορίας, και τα ανέσυρε στο φως του καταστρώματος.

Οι πόλεις είναι σαν τους ανθρώπους. Ενηλικιώνονται, ομορφαίνουν και ωριμάζουν. Ένα μυθιστόρημα για την Πρέβεζα και τους ανθρώπους της. Για την Πρέβεζα μέσα από τα μάτια του Καρυωτάκη. Γιατί ένας τόπος, όπως έχει πει και ο Ελύτης, είναι η αντανάκλαση της ψυχής των ανθρώπων του στην ύλη. Ο Σπυρίδων, το βασικό πρόσωπο της μυθοπλασίας, αποτελεί την persona του συγγραφέα. Με τη δική του διαμεσολάβηση, ο συγγραφέας ρίχνει το σαμπάνι της γραφής για να ανασύρει μνήμες, να βάλει σε κίνηση τον μηχανισμό εξομολόγησης των προσώπων του έργου. Γιατί ξέρει πολύ καλά πως μόνον η παραδοχή, μέσω της γραφής, φέρνει την ισορροπία. «Διαφορετικά η πληγή γίνεται σαράκι».

Το πολυπρόσωπο αυτό μυθιστόρημα θέτει επί τάπητος το θέμα της σχέσης λογοτεχνίας και μνήμης. Αν αναρωτηθεί κάποιος καλοπροαίρετα: αφού υπάρχει η επίσημη ιστοριογραφία, τι μας χρειάζεται η λογοτεχνία; Σίγουρα, η ιστοριογραφία, η τοπική ιστορία, ακόμα και η προφορική ιστορία έχουν τα μεθοδολογικά εργαλεία να συντηρήσουν τη μνήμη, να σκάψουν τα γεγονότα, να βρουν την αλήθεια. Όμως δεν έχουν εκείνα τα εργαλεία για να μετρήσουν τον φόβο στις ψυχές των ανθρώπων, να αφουγκραστούν τις ζαρωμένες νύχτες που ζούνε οι άνθρωποι που μπλέχτηκαν άκοντες έκοντες στην εμφύλια βία. Γιατί αυτός ο πόλεμος για πολλούς –και όχι μόνο για όσους τον έζησαν– ακόμα δεν έχει τελειώσει και τα τραύματα μένουν ανεπούλωτα όσο αποφεύγουμε να μιλήσουμε γι’ αυτά που έγιναν τότε σε κάθε γωνιά αυτού του τόπου.

preveza

Θα έλεγα αντιστρέφοντας την περίφημη πια φράση του Δημήτρη Ραυτόπουλου («Το αίμα μελάνι δε γίνεται») πως ο συγγραφέας δε διστάζει να βουτήξει τη γραφίδα του στο αίμα, χωρίς να χαρίζεται σε κανέναν. Γραφή σοφά γεωδαιτική, με τον ήχο της ντοπιολαλιάς και τη μυρωδιά της Πρέβεζας: «Ικειό που θέλω είνι να σε θυμούνται» γράφει η μάνα του αδικοχαμένου Λώλου, και ο Αυδίκος κάνει μνημόσυνο. Κανονικό μνημόσυνο για τους εκτελεσμένους ΕΠΟΝίτες στην Παργινόσκαλα τον Σεπτέμβρη του ’44. Μην ξεχνάμε άλλωστε πως τα βιβλία είναι ο καθρέφτης μας, εμείς φαινόμαστε μέσα τους, είτε ως συγγραφείς είτε ως αναγνώστες, δηλαδή ως συν-δημιουργοί τους. Γράφουμε για τους άλλους κι έτσι μπορούμε να μιλήσουμε για τον εαυτό μας. Και μνημονεύοντας για άλλη μια φορά τον Δ. Ραυτόπουλο, η λογοτεχνία του εμφυλίου στο μεγαλύτερο μέρος της είναι «αιρετική, απομυθευτική, αντιηρωική, ακόμα και αποκαλυπτική» (Εμφύλιος και Λογοτεχνία).

Ο Αυδίκος στήνει τη δική του σκηνοθεσία και επιστρέφει εβδομήντα χρόνια πριν, για να σπάσει τη σιωπή. Γιατί η σιωπή είναι η αρχή της ήττας. Γράφουμε για να σπάσουμε τη σιωπή. Γράφουμε για να θυμηθούμε. Γράφουμε για να διασώσουμε τη μνήμη.

Με αφήγηση που εναλλάσσεται ανάμεσα σε πρωτοπρόσωπη και τριτοπρόσωπη, ο Αυδίκος στήνει τη δική του σκηνοθεσία και επιστρέφει εβδομήντα χρόνια πριν, για να σπάσει τη σιωπή. Γιατί η σιωπή είναι η αρχή της ήττας. Γράφουμε για να σπάσουμε τη σιωπή. Γράφουμε για να θυμηθούμε. Γράφουμε για να διασώσουμε τη μνήμη. Των απλών ανθρώπων που η επίσημη ιστοριογραφία αγνοεί. Γιατί η σιωπή –ειδικά σε εποχές λήθης όπως η σημερινή– είναι λίβανος και σμύρνα προς τους κρατούντες. «Η μνήμη κάθε ανθρώπου είναι η ιδιωτική του λογοτεχνία» είπε κάποτε ο Άλντους Χάξλεϋ. Μια ιδιωτική λογοτεχνία που χωράει τον καθένα. Μια «δημόσια ιστορία» άλλωστε δεν είναι και η λογοτεχνία που επιχειρεί μέσω του Λόγου να αποδώσει «ιστορική δικαιοσύνη»; Με το να καθιστά αναγνώσιμα τα δεινά των θυτών και των θυμάτων (τα όρια, δυσδιάκριτα), ο συγγραφέας συμβάλλει σε μια μετατραυματική προοπτική ιστορικής αυτογνωσίας, κάθαρσης και επούλωσης. Εμείς, ως αναγνώστες καλούμαστε να αλληλεπιδράσουμε με το κείμενο και να το νοηματοδοτήσουμε εκ νέου. Να αποκαλύψουμε τις προοπτικές του.

Μέχρι σήμερα αντιμετωπίζαμε την ιστορία ως πηγή έμπνευσης για τη λογοτεχνία. Με το βιβλίο του Αυδίκου, η λογοτεχνία γίνεται μαρτυρία μείζονος ιστορικής σπουδαιότητας. Κάτω από αυτό το πρίσμα, και ο μυθιστοριογράφος είναι ένας ιστορικός της εποχής του, και το μυθιστόρημα (όχι μόνο το ιστορικό) η μυθιστοριοποίηση της ιστορίας.

Το μυθιστόρημα, όπως και κάθε έργο γενικότερα, πέρα από την επιτυχή αναβίωση μιας περιόδου, δικαιώνεται μόνο στον βαθμό που μπορεί να απευθυνθεί κατά τρόπο ουσιαστικό στον αναγνώστη μεταγενέστερων χρονικών περιόδων. Αυτό συμβαίνει όταν θίγει διαχρονικά προβλήματα, ανατέμνει σε βάθος ανθρώπινους χαρακτήρες, προβάλλει αξίες και ιδανικά άφθαρτα ή πάντως επίκαιρα για κάποιες εποχές. Όταν, τέλος, ο αναγνώστης στο κείμενο θα αναγνωρίσει αναλογίες και αντιστοιχίες με τα προβλήματα και τις αναζητήσεις της δικής του κοινωνίας, της δικής του εποχής. Με αυτά τα μέτρα, το έργο του Αυδίκου δικαιώνει απόλυτα τις προθέσεις του δημιουργού του.

* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

altΟι τελευταίες πεντάρες
Βαγγέλης Αυδίκος
Ταξιδευτής 2016
Σελ. 362, τιμή εκδότη €15,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗ ΑΥΔΙΚΟΥ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
5 λεπτά με τον Γιάννη Νταουλτζή

5 λεπτά με τον Γιάννη Νταουλτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιάννης Νταουλτζής, με αφορμή το βιβλίο του «Καλοί, κακοί στο τέλος τους παίρνει όλους ο διάολος» (εκδ. Νίκας).

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το «Καλοί κακο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ