alt

Για τις νουβέλες του Μιχάλη Μακρόπουλου «Τσότσηγια & Ω’μ» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο Μιχάλης Μακρόπουλος ζει ως μεταφραστής, με πλήθος τίτλων στο ενεργητικό του· αλλά η συμβολή του στα γράμματα περιλαμβάνει και την πεζογραφία, στην οποία μάλιστα έχει να επιδείξει ιδιαίτερα γόνιμους καρπούς. Το δέντρο του Ιούδα λόγου χάρη, για να μιλήσω μόνο για το προηγούμενο βιβλίο του, έδενε το σκληρό ορεινό τοπίο της Ηπείρου με τη νοοτροπία και συμπεριφορά των κατοίκων της, που σιωπούν ακόμα και μπροστά στον φόνο. Στον παρόντα τόμο έχουμε δυο νουβέλες, μία σε σχήμα παραμυθιού και μία σε μυθοπλασίας.

Οι σκληρές αλήθειες των παραμυθιών

Ο Μακρόπουλος φτιάχνει ένα άχρονο και άτοπο πλαίσιο, όπου τα πάντα είναι συγκεκριμένα και μαζί διαχρονικά, λέει σκληρές αλήθειες και συνάμα τις υγραίνει με την αύρα του μύθου [...] με μια γλώσσα «ευσπλαχνική», που μπορεί να προβάλλει ποιητικά ό,τι ωμό, στυγνό κι ανείπωτο συμβαίνει στην πραγματική ζωή.

Στα παραμύθια λέγονται οι πιο σκληρές αλήθειες, αλλά, επειδή καλύπτονται από την αχλή ενός κόσμου μακρινού και άχρονου, δεν πονάνε πολύ. Εκεί μέσα συναντώνται φόνοι, αδικίες, οικογενειακά προβλήματα, μοχθηρές πράξεις, επιβουλές κ.ά., αλλά μέσα στο πλαίσιο της μυθικής ατμόσφαιρας και του επιδιωκόμενου διδάγματος η οξεία σοκαριστική απήχησή τους μετριάζεται.

Ο Μακρόπουλος, λοιπόν, παίρνει το καλούπι του παραμυθιού και γράφει μια νουβέλα, ένα παραμύθι για μεγάλα παιδιά. Τι κερδίζει μ’ αυτόν τον τρόπο; Φτιάχνει ένα άχρονο και άτοπο πλαίσιο, όπου τα πάντα είναι συγκεκριμένα και μαζί διαχρονικά, λέει σκληρές αλήθειες και συνάμα τις υγραίνει με την αύρα του μύθου, ώστε να γίνουν πιο μαλακές κι εύπεπτες, και τέλος χρησιμοποιεί τη γλώσσα του παραμυθιού, μια γλώσσα «ευσπλαχνική», που μπορεί να προβάλλει ποιητικά ό,τι ωμό, στυγνό κι ανείπωτο συμβαίνει στην πραγματική ζωή.

Η πρώτη νουβέλα «Τσότσηγια» τιτλοφορείται από το όνομα της λιλιπούτειας ηρωίδας, δυο δυόμιση σπιθαμών. Η μητέρα της η Κατερίνα τη γέννησε κρυφά από τον άνδρα της και τον μεγάλο γιο του, που την κακομεταχειρίζονται. Απομονώνεται, λοιπόν, στο παράσπιτο που έχει για μαγερειό κι εκεί βρίσκει την ησυχία της, εκεί γεννά την Τσότσηγια κι εκεί τη μεγαλώνει. Βέβαια, όπως σε όλα τα παραμύθια, το άλογο στοιχείο βρίσκει χώρο να παρεισφρήσει κι σε αυτή την περίπτωση αντιπροσωπεύεται από το πολύ μικρό μέγεθος της τοσοδούλας, η οποία ακόμα και έξι χρονών δεν ξεπερνά τους πενήντα πόντους. Η δύναμή της έγκειται στη μαγεία που ασκεί στα ζώα, όποια τυχαίνει να βρίσκονται στην εμβέλειά της, από τα έντομα ώς τα πουλιά.

Η νουβέλα συνομιλεί με το παραμύθι του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν «Τοσοδούλα», αλλά εξελίσσεται στην τραγικότητά της με άλλον τρόπο. Η Κατερίνα υφίσταται την ενδοοικογενειακή βία, μια ανήμπορη φοβισμένη γυναίκα που ήλθε από τους Άγιους Σαράντα. Η υπομονή και η σιωπή της είναι οι μόνες δυνάμεις που την προφυλάσσουν· και φυσικά η Τσότσηγια (αλήθεια, υπάρχει η Τσότσηγια;), που της δίνει ένα νόημα, έναν σκοπό στη δυστυχισμένη ζωή της. Κι όταν πρέπει να εξηγηθούν πράγματα, πάλι με παραμύθι η Κατερίνα παραλληλίζει τους άνδρες του σπιτιού με δράκους, που απειλούν να κατασπαράξουν το μικρό πλασματάκι. Κι όταν αποφασίζει να δραπετεύσει, πάλι με τον τρόπο του φανταστικού, μια νεράιδα τη βοηθάει μέσα στα κρύα και τα χιόνια.

Ο ωμός ρεαλισμός της βίας και της σκληρής πραγματικότητας βρίσκει διεξόδους στο παραμύθι, βρίσκει δρόμους διαφυγής, βρίσκει τα όπλα του εξωλογικού για να αλλάξει τις ισορροπίες.

Η γέννηση της αφήγησης

Η δεύτερη νουβέλα διαδραματίζεται στην προϊστορική εποχή, όταν ο homo sapiens διαγκωνίζεται τόσο με τη φύση όσο και με τον Νεάντερταλ. Ήρωας είναι ο Ω’μ (που θυμίζει τη λατινική λέξη homo για τον άνθρωπο) ο οποίος μένει σε μια ορεινή σπηλιά, καθώς το πληγωμένο πόδι του δεν θα τον βοηθούσε να συνοδεύσει τους συντρόφους του, που φεύγουν για πιο ευμενή κλίματα. Κι έτσι μέσα στον χειμώνα, μόνος κι έρημος, σακάτης κι αδύναμος, συγκρούεται με τη φύση, την πείνα, τα ζώα, τους πρωτόγονους «ρωμαλέους ανθρώπους», τον ίδιο τον θάνατο – και τους νικάει.

Η πρωτόγονη ζωγραφιά είναι η πρώτη αφήγηση, που καταφέρνει να αισθητοποιήσει φόβους και όνειρα, εφιάλτες και ελπίδες. Είναι η γέννηση της τέχνης που έρχεται να μετατρέψει τον αγώνα της επιβίωσης σε πολιτισμό.

Ο φόβος του θανάτου, που ο Ω’μ τον φαντάζεται μισό άνθρωπο και μισό αίγαγρο, κι η υπέρβασή του ώθησαν την ανθρωπότητα στις πρώτες βραχογραφίες. Αυτές απορρέουν από την αυτοσυνειδησία του ατόμου, την ανάγκη του να ξορκίσει το κακό, να αναπαραστήσει τον τρόπο ανεύρεσης τροφής και έτσι να τον κάνει πιο οικείο, πιο εύκολο, πιο προσιτό. Η πρωτόγονη ζωγραφιά είναι η πρώτη αφήγηση, που καταφέρνει να αισθητοποιήσει φόβους και όνειρα, εφιάλτες και ελπίδες. Είναι η γέννηση της τέχνης που έρχεται να μετατρέψει τον αγώνα της επιβίωσης σε πολιτισμό, με αποτέλεσμα να διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα ζώα.

Σ’ αυτό συντείνει και η έμπνευση του Μακρόπουλου να αντιπαραβάλει τον σκεπτόμενο άνθρωπο, τον homo sapiens, με τον μακρινό αλλά ζωώδη ξάδελφό του, τον Νεάντερταλ, που επικοινωνεί με ημι-άναρθρες κραυγές, που ξέρει να κυνηγά και καταφέρνει να επιβιώνει, αλλά δεν μπορεί να αρθεί σε ένα πιο προηγμένο επίπεδο. Ακόμα όμως κι αυτός ξεχωρίζει από τα άψυχα ζώα, καθώς αρέσκεται σε ιστορίες γύρω από τη φωτιά, γεγονός που δείχνει ότι ο πολιτισμός ξεκινά από τη μετατροπή της ζωής σε αφήγηση.

Οι δύο ιστορίες δεν έχουν ιδιαίτερη σχέση. Η μία είναι παραμύθι, η άλλη μυθοπλαστική αφήγηση. Η μία αναφέρεται στην ενδοοικογενειακή βία, η άλλη στον αγώνα του ανθρώπου με τη φύση. Κι όμως, πέρα από τη γλώσσα, που ντύνει ζεστά την Τσότσηγια και τον Ω’μ, και στις δύο νουβέλες ο άνθρωπος καταφεύγει στη φαντασία για να βρει αποκούμπι και διέξοδο από την ανηλεή πραγματικότητα που ζει. Η ουτοπία-δυστοπία του παραμυθιού, η αλληγορία του και το συμβολικό πλαίσιό του βοηθά την Κατερίνα να εξηγεί τον κόσμο και να τον κατεβάζει στα μέτρα της κόρης της, ενώ η αφήγηση και η ζωγραφική εξιστόρηση κάνει τον Ω’μ εισηγητή ενός νέου τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος κατορθώνει να ξεπερνά τους φόβους του.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

 

altΤσότσηγια & Ω’μ
Μιχάλης Μακρόπουλος
Κίχλη 2017
Σελ. 144, τιμή εκδότη €13,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΥ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ