alt

Για τη συλλογή διηγημάτων της Φωτεινής Βασιλοπούλου Για μια χούφτα ζωή (εκδ. Γαβριηλίδη).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Το ελληνικό διήγημα έρχεται σαν πεζή συνέχεια του δημοτικού τραγουδιού, με το λυρισμό του τραγουδιού, την αφηγηματικότητά του, την υπαινικτικότητά του, τα γυρίσματα που ’χει το τραγούδι, την απουσία ψυχολογίας που την αντικαθιστά εδώ η πράξη η ίδια – και περίπου το μόνο ένα θέμα στο ελληνικό διήγημα, έτσι, είναι ο θάνατος, ως στερνή πράξη που καταλύει τη ζωή και ταυτόχρονα την καταυγάζει. Στη δυτική σκέψη από ’να σημείο κι έπειτα είναι κυρίαρχη η άρνηση του θανάτου, όσο είναι κυρίαρχη στη σκέψη της Ανατολής η αποδοχή του. Με την άρνηση του θανάτου, ανθεί η ψυχολογία, οι άνθρωποι αναλύονται μέχρι κεραίας –τα κίνητρά τους, τα κρυφά τους ελατήρια– και γεννιέται έτσι η πλατιά λαβυρινθώδης αφήγηση που είναι η κοίτη του μυθιστορήματος. Στον αντίποδα, η ελληνική πεζογραφία είναι εκ των πραγμάτων βραχύλογη, προφταίνει εντέλει να ολοκληρωθεί στη μικρή φόρμα του διηγήματος, και δεν αναλύει μα συγκεφαλαιώνει, δεν ψυχολογεί αλλά λέει, τα πρόσωπα είναι προσωποποιημένες πράξεις, και μέγιστη πράξη γιατί αναιρεί κάθε άλλη είναι ο θάνατος.

Ο θάνατος είναι λοιπόν ο αρχιτελετάρχης και στις δεκαεπτά διηγήσεις στο Για μια χούφτα ζωή της Φωτεινής Βασιλοπούλου, με τον τίτλο κάπου να είναι ειρωνικός ίσως  μα όχι ακριβώς, γιατί σ’ αντίθεση με τις ιστορίες, π.χ., του Δημητρίου ή του Παπαμόσχου ή της Βενέτη, ο θάνατος σε τούτες είναι τελικά ένας αφηρημένος πρωταγωνιστής που εμφανίζεται επί σκηνής παρεμπιπτόντως, με σαστισμένη όψη, σαν να πήγαινε γι’ αλλού και να έχασε το δρόμο.

Ο θάνατος είναι λοιπόν ο αρχιτελετάρχης και στις δεκαεπτά διηγήσεις στο Για μια χούφτα ζωή της Φωτεινής Βασιλοπούλου, με τον τίτλο κάπου να είναι ειρωνικός ίσως (ας μην ξεχνούμε ποιος είναι εδώ ο πρωταγωνιστής), μα όχι ακριβώς, γιατί σ’ αντίθεση με τις ιστορίες, π.χ., του Δημητρίου ή του Παπαμόσχου ή της Βενέτη (πρόχειρα αναφέρω μερικά ονόματα), ο θάνατος σε τούτες είναι τελικά ένας αφηρημένος πρωταγωνιστής που εμφανίζεται επί σκηνής παρεμπιπτόντως, με σαστισμένη όψη, σαν να πήγαινε γι’ αλλού και να έχασε το δρόμο. Είναι ένας θάνατος με ανάλαφρο πάτημα και κεφάτη περπατησιά, και το άγγιγμά του δεν είναι κρύο, αλλά ζεστό. Οι διηγήσεις της Βασιλοπούλου δεν είναι δράματα αλλά αντιδράματα – ανέκδοτα, σχεδόν σαν χωρατά που ’γιναν διήγημα. Έτσι, χωρατό είναι η προσπάθεια της Τούλας να πεθάνει τρώγοντας πολλά καρύδια στο «Η πρώτη απόπειρα». Χωρατά είναι ο ψευτοθάνατος στο «Για μια χούφτα ζωή», ο θάνατος του χοντρού φορτηγατζή στην «Αυγουστιάτικη ψιχάλα», η αναπάντεχη εμφάνιση ενός φέρετρου σε μια εκκλησία στην «Καλή αυριανή», η κωμικοτραγική εκταφή στο «Πλην κλιτσινάρας». Χωρατό είναι ως και, στο διήγημα «Κοτσίρια στα κεραμίδια», η ταφή ενός ζωντανού που βαρύθυμος στριφογυρνάει μες στην κάσα σάμπως να λέει: «Άστε με επιτέλους να κοιμηθώ!»

«Ένα δυνατό τράνταγμα κι ένας θόρυβος σα να πέσανε κοτσίρια [τα φασόλια της φάβας] στα κεραμίδια, τόνε βγάλανε απ’ το λήθαργο. “Άλλο και τούτο! Ποιος να ’ριχνε κοτσίρια στα κεραμίδια νυχτιάτικα και με τέτοιο κρύο;” Πόσο κρύωνε, πάλι!…

»Ο αέρας ολοένα και λιγόστευε. Έκανε μια προσπάθεια να γεμίσει τ’ αδύναμα πλεμόνια του, να βρει δυνάμεις για να γυρίσει απ’ την άλλη. Να ξαλαφρώσει μια στάλα. Έκλεισε πάλι τα μάτια του, έσφιξε τα δόντια, τα σταυρωμένα του χέρια, τα πιασμένα από την ακινησία πόδια του. Ο ώμος του κουνήθηκε για λίγο και με τις τελευταίες του δυνάμεις κατόρθωσε, επιτέλους, να γυρίσει στο δεξί του πλευρό. Κι απέμεινε σ’ αυτή τη στάση για πάντα».

Αναπόφευκτα, είναι και δω φορές που ο θάνατος παύει να χωρατεύει και δείχνει τα δόντια του, όπως στα «Μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια» και «Του λιναριού τα πάθη», ή στο σκοτεινό παραμύθι «Οι γουργουλιάνες», μ’ ένα βρικόλακα που ’ναι «λιγνότερος, με μάτια βαθουλωμένα, μάγουλα φαγωμένα, πιο σκιαχτερός». Αλλά και πάλι, κει που ’χει πάρει την πιο άγρια γκριμάτσα του στο διήγημα «Τα σκόρδα» (κρανία παιδιών βρίσκονται στο κατώι μιας εκκλησίας), ξεδοντιάζεται στο τέλος της ιστορίας και χαμογελάει φαφούτικα.

Ο θάνατος δεν παύει να καιροφυλαχτεί σε καθεμία από τούτες τις διηγήσεις, μα, με τη φαιδρή εμφάνιση που του επιφυλάσσει η συγγραφέας στο παλκοσένικο των ιστοριών της, η πλάστιγγα τελικά κλίνει από τη μεριά της ζωής.

Πολλές λέξεις της Βασιλοπούλου, ή αρκετές τέλος πάντων, είναι του τοπικού ιδιώματος (η συγγραφέας μεγάλωσε στη Χρυσοκελλαριά Μεσσηνίας), και οι περισσότερες εξηγούνται σ’ υποσημειώσεις, που δε μ’ ενοχλούν μα ούτε τις χρειαζόμουν, κι ας έμενε μια λέξη άγνωστη. Όσο για την κουβέντα που ’χει γίνει σχετικά με τη χρήση λέξεων του εκάστοτε ιδιώματος, νιώθω ότι πολλοί νεότεροι πεζογράφοι αισθάνονται το χρέος να επιτελέσουν το έργο γλωσσικού διασώστη. Αν τέλος πάντων δεν το αισθάνονταν αυτοί, τότε ποιος θα το αισθανόταν; Και, επίσης, η λαϊκότητα υπάρχει εδώ όταν για παράδειγμα –σ’ αντίθεση με τις λέξεις που ’ναι γραμμένες στ’ αγγλικά και μου φαίνονται συχνά αντιαισθητικές σ’ ένα λογοτεχνικό κείμενο, αν κι όχι πάντα– γράφει η Βασιλοπούλου για τη βροχή ότι «έπεφτε ράιτ θρου». Αυτό το «ράιτ θρου» δείχνει κέφι και μια τόλμη, που ’ναι τα δύο όπλα του ζωντανού στη μάχη με το θάνατο.

Στις περίπου εκατό σελίδες αυτής της συλλογής, η μάχη είναι κερδισμένη (όπως κερδισμένη είναι η μάχη της Βασιλοπούλου με το ρυθμό και τη γλώσσα). Ο θάνατος δεν παύει να καιροφυλαχτεί σε καθεμία από τούτες τις διηγήσεις, μα, με τη φαιδρή εμφάνιση που του επιφυλάσσει η συγγραφέας στο παλκοσένικο των ιστοριών της, η πλάστιγγα τελικά κλίνει από τη μεριά της ζωής.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΓια μια χούφτα ζωή
Φωτεινή Βασιλοπούλου
Εκδ. Γαβριηλίδη 2015
Σελ. 120, τιμή εκδότη €8,48

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

Για τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού «Άρης» (εκδ. Κίχλη).

Της Χρύσας Φάντη

Στην επιστολική νουβέλα του ...

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: Λεπτομέρεια του πίνακα του John Collier «Κλυταιμνήστρα» (1914) © Worcester City Museums.

Της Λεύκης Σαραντινού

Στο μυαλό δύο διάσημων «φ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Ορφανός απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ