maragozakis-stergiadis

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η Μικρασιατική εκστρατεία θεωρείται η μεγαλύτερη καταστροφή τού Ελληνισμού και το πιο σημαντικό γεγονός της ελληνικής ιστορίας τού 20ού αιώνα, πιο σημαντικό κι από την Κατοχή, τον Εμφύλιο ή την επτάχρονη Δικτατορία.

Κι αυτό γιατί τερμάτισε άδοξα τη Μεγάλη Ιδέα, συρρίκνωσε την ελληνική επικράτεια και ξερίζωσε εκατοντάδες χιλιάδες Μικρασιάτες που άλλαξαν το σκηνικό στην Ελλάδα, όταν ήλθαν εδώ ως πρόσφυγες. Η λογοτεχνία από τα πρώτα χρόνια τής συμφοράς μίλησε γι’ αυτήν, είτε με την αμεσότητα όσων την έζησαν, όπως ο Ηλίας Βενέζης, είτε με την εγγύτητα όσων άκουσαν γι’ αυτήν, όπως η Διδώ Σωτηρίου, είτε με την απόσταση όσων ερεύνησαν τα ντοκουμέντα της.

Στην τελευταία κατηγορία ανήκει η Σωτηρία Μαραγκοζάκη, που κατεβαίνει στον λογοτεχνικό στίβο με μια ιστορική σύνθεση, φιλόδοξη και πολύπλευρη, δυναμική και πολυστρωματική. Η πρωτοτυπία της έγκειται στο γεγονός ότι χτίζει επάλληλους κύκλους που απλώνονται φυγόκεντρα και ξαναγυρίζουν κεντρομόλα στο πρόσωπο του Αριστείδη Στεργιάδη, του έμπιστου τού Ελ. Βενιζέλου ύπατου Αρμοστή που ανέλαβε τη διοίκηση της ελληνόκτητης περιοχής τής Σμύρνης. Η δική του φυσιογνωμία κυριαρχεί, κάτι που δηλώνεται εξ αρχής από τον τίτλο τού μυθιστορήματος, αλλά οι κύκλοι κλιμακωτά ανοίγουν προς τις συνθήκες που επικρατούσαν στη Μικρά Ασία μετά τη Συνθήκη των Σεβρών, γενικότερα στα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα τής τριετίας 1919-1922, ακόμα πιο ευρέως –έστω και σε μικρότερη έκταση– το κλίμα στην Ελλάδα μετά τους Βαλκανικούς πολέμους και ούτω καθεξής.

Πολλαπλότητα οπτικών γωνιών

Σ’ αυτό το δομικό πλαίσιο δεν υπάρχει ένας αφηγητής, αλλά το έργο συντίθεται με πολλαπλότητα οπτικών γωνιών. Οι αφηγητές είναι πολλοί, τα ύφη τους εξίσου πολλά (από το στεγνό τής γραφειοκρατίας ώς το εξομολογητικό τού ημερολογίου κι από την καθομιλουμένη ώς την επίσημη καθαρεύουσα), ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουν πρόσωπα και καταστάσεις ποικίλλουν, ενώ κάθε αφήγηση εστιάζει σε διαφορετικό σημείο τής ιστορίας και ερμηνεύει αλλιώς τόσο τη μορφή τού Στεργιάδη όσο και τα αίτια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Μ’ αυτόν τον τρόπο προβάλλονται οι πολλοί ανώνυμοι αφηγητές, αλλά απουσιάζουν τα ολοκληρωμένα μυθιστορηματικά πρόσωπα, τονίζονται τα ιστορικά γεγονότα, αλλά παραμερίζονται τα μυθοπλαστικά, ορθώνονται πολλές φωνές αλλά λείπουν οι αναμενόμενοι λογοτεχνικοί χαρακτήρες. Αυτή η «κάτι κερδίζω κάτι χάνω» πολυφωνία καλύπτει περιμετρικά το επιδιωκόμενο ιστορικό εμβαδόν και κάνει το έργο πιο πολύτροπο και συνεπώς ενδιαφέρον και πολυπρισματικό.

Ο ίδιος ο Αριστείδης Στεργιάδης σκιαγραφείται από άλλους ως ικανός νομομαθής, με κυβερνητικές ικανότητες τις οποίες είχε ήδη επιδείξει ως διοικητής τής Ηπείρου, από άλλους ως αυταρχικός ηγεμόνας που άρχει με απόλυτο τρόπο, από άλλους ως δίκαιος και αμερόληπτος απέναντι σε Έλληνες και Τούρκους κι από άλλους ως αντεθνικός και αντεκκλησιαστικός πολιτικός που δεν υπερασπίζεται τους για αιώνες καταπιεσμένους Έλληνες της περιοχής. Αυτή η αμφιλεγόμενη προσωπικότητα είναι το κέντρο, όπως εξήγησα παραπάνω, γύρω από το οποίο γυρίζουν ιστορικά γεγονότα και ιστοριογραφικές ερμηνείες, μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και ιδεολογικές απόψεις όσων έζησαν από κοντά ή από μακριά τη μικρασιατική παρένθεση, εκτιμήσεις απλών ανθρώπων και εντυπώσεις δημοσιογράφων σε μια συνεχή καλειδοσκοπική κίνηση της κάμερας.

Αστυγραφία της Σμύρνης

Γύρω από τον κεντρικό χαρακτήρα κινείται η εμβληματική μορφή τού Ελευθέριου Βενιζέλου, ο κορυφαίος επιστήμονας της εποχής Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής, που ανέλαβε τη σύσταση του Ιωνικού Πανεπιστημίου, και ο επίσκοπος Σμύρνης Χρυσόστομος, που μαρτύρησε υπέρ πίστεως και πατρίδος. Και πέρα από πρόσωπα, αναπλάθεται η καθημερινότητα κι η κοσμική ζωή τής Σμύρνης, η φυσιογνωμία των κατοίκων της, η κουζίνα και η αστική της εικόνα, η κατάσταση του στρατού, η άνοδος των σοσιαλιστών κ.λπ. Έτσι, η Σωτηρία Μαραγκοζάκη επιχειρεί συνάμα και μια αστυγραφία, που θυμίζει τον Κ. Πολίτη, τέτοια που κάνει ακόμα πιο οδυνηρή την ήττα και την απώλεια του «Παρισιού της Ανατολής», όχι μόνο για το πνεύμα τού ελληνισμού αλλά και για τον κοσμοπολιτισμό τής Μεσογείου.

Όταν η λογοτεχνία κυριαρχεί επί της Ιστορίας, το μυθοπλαστικό σύμπαν προσπερνά τα πραγματολογικά στοιχεία χωρίς να τα προδίδει και ανάγεται σε μια αυτόνομη περιοχή της αφηγηματικής πράξης. Όταν αντίθετα η ιστορία κυριαρχεί επί της λογοτεχνίας, τότε η ιστορική γνώση υπερτερεί της μυθοπλαστικής αίσθησης, η εξωκειμενική πραγματικότητα “καπελώνει” το αισθητικό αποτέλεσμα, η πιστότητα ναρκοθετεί τη λογοτεχνικότητα. Κι η Σωτηρία Μαραγκοζάκη σε πολλές περιπτώσεις βρίσκεται στο δεύτερο άκρο (αυτές οι υποσημειώσεις λ.χ. τι χρειάζονταν;), με αποτέλεσμα το πρωτόλειό της να βαραίνει από την έρευνα αντί να τη χωνεύει δημιουργικά.

Γιώργος Ν. Περαντωνάκης | gperand@yahoo.gr

 

maragozaki-exofylloΟ ύπατος της Σμύρνης
Σωτηρία Μαραγκοζάκη
Εκδόσεις Κέδρος, 2012
Τιμή € 14,90, σελ.423

politeia-link

 

 

 

 

  

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

Για τη νουβέλα του Αλέξανδρου Διαμαντή «Ας φύγουμε λοιπόν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, και «καταλήγει να εκφράζει τον θρήνο μιας γενιάς, η οποία ενηλικιώθηκε απότομα και εξίσου απότομα προσγειώθηκε». Κεντρική εικόνα: Οι Jeanne Moreau, Oskar Werner, Henri Serre στην ταινία του François Truf...

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι, Ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα: Men with Boxes on Head, Brunswick, GA, 2001 © Rodney Smith (1947- 2016)

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Άντρες και γυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση που δέχθηκε ενώ ετοιμαζόταν να δώσει μια διάλεξη στη Νέα Υόρκη, ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων» βγάζει νέο βιβλίο. Το μυθιστόρημα «Victory City» του Σαλμάν Ρούσντι έχει ηρωίδα μια νεαρή ποιήτρια που ζει τον 14ο αιώνα στη νότια Ινδία. Τα βιβλία του Ρούσντι κυκλοφορούν σ...

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις).

Γράφει ο Διογένης Σακκάς

Η ποιητική συλλογή Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου του Δημήτρη Αγγελή εκτείνεται σε είκοσι εννέα ποιήματα, χωρισμέν...

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ