maragozakis-stergiadis

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η Μικρασιατική εκστρατεία θεωρείται η μεγαλύτερη καταστροφή τού Ελληνισμού και το πιο σημαντικό γεγονός της ελληνικής ιστορίας τού 20ού αιώνα, πιο σημαντικό κι από την Κατοχή, τον Εμφύλιο ή την επτάχρονη Δικτατορία.

Κι αυτό γιατί τερμάτισε άδοξα τη Μεγάλη Ιδέα, συρρίκνωσε την ελληνική επικράτεια και ξερίζωσε εκατοντάδες χιλιάδες Μικρασιάτες που άλλαξαν το σκηνικό στην Ελλάδα, όταν ήλθαν εδώ ως πρόσφυγες. Η λογοτεχνία από τα πρώτα χρόνια τής συμφοράς μίλησε γι’ αυτήν, είτε με την αμεσότητα όσων την έζησαν, όπως ο Ηλίας Βενέζης, είτε με την εγγύτητα όσων άκουσαν γι’ αυτήν, όπως η Διδώ Σωτηρίου, είτε με την απόσταση όσων ερεύνησαν τα ντοκουμέντα της.

Στην τελευταία κατηγορία ανήκει η Σωτηρία Μαραγκοζάκη, που κατεβαίνει στον λογοτεχνικό στίβο με μια ιστορική σύνθεση, φιλόδοξη και πολύπλευρη, δυναμική και πολυστρωματική. Η πρωτοτυπία της έγκειται στο γεγονός ότι χτίζει επάλληλους κύκλους που απλώνονται φυγόκεντρα και ξαναγυρίζουν κεντρομόλα στο πρόσωπο του Αριστείδη Στεργιάδη, του έμπιστου τού Ελ. Βενιζέλου ύπατου Αρμοστή που ανέλαβε τη διοίκηση της ελληνόκτητης περιοχής τής Σμύρνης. Η δική του φυσιογνωμία κυριαρχεί, κάτι που δηλώνεται εξ αρχής από τον τίτλο τού μυθιστορήματος, αλλά οι κύκλοι κλιμακωτά ανοίγουν προς τις συνθήκες που επικρατούσαν στη Μικρά Ασία μετά τη Συνθήκη των Σεβρών, γενικότερα στα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα τής τριετίας 1919-1922, ακόμα πιο ευρέως –έστω και σε μικρότερη έκταση– το κλίμα στην Ελλάδα μετά τους Βαλκανικούς πολέμους και ούτω καθεξής.

Πολλαπλότητα οπτικών γωνιών

Σ’ αυτό το δομικό πλαίσιο δεν υπάρχει ένας αφηγητής, αλλά το έργο συντίθεται με πολλαπλότητα οπτικών γωνιών. Οι αφηγητές είναι πολλοί, τα ύφη τους εξίσου πολλά (από το στεγνό τής γραφειοκρατίας ώς το εξομολογητικό τού ημερολογίου κι από την καθομιλουμένη ώς την επίσημη καθαρεύουσα), ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουν πρόσωπα και καταστάσεις ποικίλλουν, ενώ κάθε αφήγηση εστιάζει σε διαφορετικό σημείο τής ιστορίας και ερμηνεύει αλλιώς τόσο τη μορφή τού Στεργιάδη όσο και τα αίτια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Μ’ αυτόν τον τρόπο προβάλλονται οι πολλοί ανώνυμοι αφηγητές, αλλά απουσιάζουν τα ολοκληρωμένα μυθιστορηματικά πρόσωπα, τονίζονται τα ιστορικά γεγονότα, αλλά παραμερίζονται τα μυθοπλαστικά, ορθώνονται πολλές φωνές αλλά λείπουν οι αναμενόμενοι λογοτεχνικοί χαρακτήρες. Αυτή η «κάτι κερδίζω κάτι χάνω» πολυφωνία καλύπτει περιμετρικά το επιδιωκόμενο ιστορικό εμβαδόν και κάνει το έργο πιο πολύτροπο και συνεπώς ενδιαφέρον και πολυπρισματικό.

Ο ίδιος ο Αριστείδης Στεργιάδης σκιαγραφείται από άλλους ως ικανός νομομαθής, με κυβερνητικές ικανότητες τις οποίες είχε ήδη επιδείξει ως διοικητής τής Ηπείρου, από άλλους ως αυταρχικός ηγεμόνας που άρχει με απόλυτο τρόπο, από άλλους ως δίκαιος και αμερόληπτος απέναντι σε Έλληνες και Τούρκους κι από άλλους ως αντεθνικός και αντεκκλησιαστικός πολιτικός που δεν υπερασπίζεται τους για αιώνες καταπιεσμένους Έλληνες της περιοχής. Αυτή η αμφιλεγόμενη προσωπικότητα είναι το κέντρο, όπως εξήγησα παραπάνω, γύρω από το οποίο γυρίζουν ιστορικά γεγονότα και ιστοριογραφικές ερμηνείες, μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και ιδεολογικές απόψεις όσων έζησαν από κοντά ή από μακριά τη μικρασιατική παρένθεση, εκτιμήσεις απλών ανθρώπων και εντυπώσεις δημοσιογράφων σε μια συνεχή καλειδοσκοπική κίνηση της κάμερας.

Αστυγραφία της Σμύρνης

Γύρω από τον κεντρικό χαρακτήρα κινείται η εμβληματική μορφή τού Ελευθέριου Βενιζέλου, ο κορυφαίος επιστήμονας της εποχής Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής, που ανέλαβε τη σύσταση του Ιωνικού Πανεπιστημίου, και ο επίσκοπος Σμύρνης Χρυσόστομος, που μαρτύρησε υπέρ πίστεως και πατρίδος. Και πέρα από πρόσωπα, αναπλάθεται η καθημερινότητα κι η κοσμική ζωή τής Σμύρνης, η φυσιογνωμία των κατοίκων της, η κουζίνα και η αστική της εικόνα, η κατάσταση του στρατού, η άνοδος των σοσιαλιστών κ.λπ. Έτσι, η Σωτηρία Μαραγκοζάκη επιχειρεί συνάμα και μια αστυγραφία, που θυμίζει τον Κ. Πολίτη, τέτοια που κάνει ακόμα πιο οδυνηρή την ήττα και την απώλεια του «Παρισιού της Ανατολής», όχι μόνο για το πνεύμα τού ελληνισμού αλλά και για τον κοσμοπολιτισμό τής Μεσογείου.

Όταν η λογοτεχνία κυριαρχεί επί της Ιστορίας, το μυθοπλαστικό σύμπαν προσπερνά τα πραγματολογικά στοιχεία χωρίς να τα προδίδει και ανάγεται σε μια αυτόνομη περιοχή της αφηγηματικής πράξης. Όταν αντίθετα η ιστορία κυριαρχεί επί της λογοτεχνίας, τότε η ιστορική γνώση υπερτερεί της μυθοπλαστικής αίσθησης, η εξωκειμενική πραγματικότητα “καπελώνει” το αισθητικό αποτέλεσμα, η πιστότητα ναρκοθετεί τη λογοτεχνικότητα. Κι η Σωτηρία Μαραγκοζάκη σε πολλές περιπτώσεις βρίσκεται στο δεύτερο άκρο (αυτές οι υποσημειώσεις λ.χ. τι χρειάζονταν;), με αποτέλεσμα το πρωτόλειό της να βαραίνει από την έρευνα αντί να τη χωνεύει δημιουργικά.

Γιώργος Ν. Περαντωνάκης | gperand@yahoo.gr

 

maragozaki-exofylloΟ ύπατος της Σμύρνης
Σωτηρία Μαραγκοζάκη
Εκδόσεις Κέδρος, 2012
Τιμή € 14,90, σελ.423

politeia-link

 

 

 

 

  

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

 «Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ» - Το βιβλίο του Σβάντε Πάιμπο που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής 2022

«Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ» - Το βιβλίο του Σβάντε Πάιμπο που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής 2022

Στον Σουηδό γενετιστή Σβάντε Πάιμπο, ο οποίος κατάφερε να διαβάσει το DNA των Νεάντερταλ και άλλων εξαφανισμένων συγγενών του σύγχρονου ανθρώπου, θα απονεμηθεί το φετινό βραβείο Νόμπελ Ιατρικής-Φυσιολογίας. Στο βιβλίο του «Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ - Ιχνηλατώντας τα γονίδια μιας χαμένης μορφής ανθρώπου» (μτφρ. Ασπα...

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Φαβορί ή έκπληξη; Ουελμπέκ, Ερνό ή Ρούσντι;

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Φαβορί ή έκπληξη; Ουελμπέκ, Ερνό ή Ρούσντι;

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας θα απονεμηθεί την Πέμπτη 6 Οκτωβρίου 2022. Όπως κάθε χρόνο, τα προγνωστικά και τα διαδικτυακά στοιχήματα δίνουν και παίρνουν. Ουελμπέκ, Ερνό και Ρούσντι είναι μεταξύ των φαβορί. Θα επιβεβαιωθούν τα γραφεία στοιχημάτων ή η σουηδική Ακαδημία θα κάνει και πάλι την έκπληξη;

Επιμέλεια: ...

«Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

«Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

Για το βιβλίο «Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου (εκδ. Ζυγός, σελ. 668)

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Ο Ανδρέας Καρακίτσιος αποτελεί μια ξεχωριστή παρουσία στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ