veroukas

Του Κώστα Αγοραστού

Διαβάζοντας ξανά, στην επανέκδοση του Πατάκη, το μικρό αυτό βιβλίο της Μάρως Δούκα, Ο πεζογράφος και το πιθάρι του, σκέφτηκα: Η Μάρω Δούκα, αν αγαπάει κάτι πιο πολύ από τη λογοτεχνία αυτό είναι οι ίδιοι οι λογοτέχνες.

Σε αυτό το βιβλίο υπάρχουν συγκεντρωμένα κείμενα της Δούκα, δημοσιευμένα από το 1981 μέχρι και το 1991, γραμμένα για κάποιο αφιέρωμα, κατά κύριο λόγο, είτε στη Λέξη είτε στο Αντί είτε στο Δέντρο. Οι αφορμές ήταν συνήθως δυσάρεστες και η Δούκα επιστρατεύει γνήσιο συγγραφικό ταλέντο για να μετουσιώσει τις μνήμες της σε μικρά αφηγήματα. Μια σκληρή ιστορία για την ψυχούλα του Γιώργου Ιωάννου, μικρά διηγήματα για τον Δημήτρη Χατζή, τη Νανά Καλλιανέση, τον Κώστα Ταχτσή, τον Άρη Αλεξάνδρου, τον Γιάννη Ρίτσο. Λυρισμός, ευαισθησία και λέξεις προσεκτικά διαλεγμένες για τα αγαπημένα της πρόσωπα. «Όλα συχωρνιούνται όταν ανασαίνεις, μα εγώ, δεν είμαι σαν εσένα, Γιάννη Ρίτσο, ανεξίκακη, με τις εμπάθειες και τον θυμό μου προχωρώ, μ’ αυτά που δίνεις δένεσαι, εσύ το είπες, δένεσαι και δεν συγχωρείς. Αυτές τις μέρες το Πολυτεχνείο καμία σχέση δεν έχει με το ένδοξο αλωνάκι, της νεότητάς μας σύμβολο. Ακούω για το Λαύριο και σε σκέφτομαι πλάι στη θάλασσα, έξω από το Κάστρο. Από εσένα έχω κερδίσει τις αλυσιδωτές αντιδράσεις του πόνου που διασπάται. Να ανατέλλει ο ήλιος, μια κλωστή μονάχα να μας χωρίζει απ’ το θεό μας. Που τύφλωση και θάνατο σημαίνει αν την κόψεις».

Δεν είναι όμως όλες οι αφορμές γι’ αυτά τα κείμενα δυσάρεστες. Συχνά η Δούκα καταφεύγει σε ιστορίες και ανθρώπους που τη βοήθησαν να «ξεκλειδωθεί» συγγραφικά, να αλλάξει ρότα, να δει τα πράγματα από λιγάκι διαφορετική οπτική γωνία. Τα αφηγήματα για τη Λούλα Αναγνωστάκη, τη Τζένη Μαστοράκη, τη Μέλπω Αξιώτη, τον Γιώργο Χειμωνά μαρτυρούν το παραπάνω. Άνθρωποι φωτισμένοι τροφοδότησαν τη Δούκα, εν αγνοία τους συνήθως, με σπάνια πρώτη συγγραφική ύλη.

Η τέχνη του κολυμπιστή σε μια κουταλιά νερό

Η ακρίβεια με την οποία η Δούκα περιγράφει τη διαδικασία της συγγραφής μαρτυρεί απέραντη αγάπη για τις ιστορίες και τις λέξεις.

doukaΑπ’ όλα τα αφηγήματα του βιβλίου θα ήθελα να ξεχωρίσω δύο, στα οποία η Μάρω Δούκα μας εισάγει στη διαδικασία διαμόρφωσης ενός μυθιστορήματος και στις αναγνωστικές της προτιμήσεις. Στο πρώτο, με τίτλο Η τέχνη του κολυμπιστή σε μια κουταλιά νερό, η συγγραφέας επιχειρεί από τις ατραπούς της σκέψης και της οργάνωσης του αισθήματός της, να περιγράψει τη διαδικασία μέσα από την οποία στήνει τα μυθιστορήματά της. Ξεκινάει: «Είμαι θυμωμένη και λυπημένη. Ώσπου ο θυμός μου γίνεται ταραχή, σαν κάτι να περιμένω. Η λύπη μου γίνεται συγκίνηση. Ιδέες επαναλαμβάνονται σχεδόν επιληπτικά μέσα μου. Αρπάζομαι απ’ αυτές. Οι ιδέες γίνονται φράσεις. Ένα, δύο, τρία πρόσωπα εμφανίζονται. Κρατάω σημειώσεις, καταστρώνω σχεδιαγράμματα και χρονολόγια. Μελετώ, υπολογίζω, εφευρίσκω». Η συγγραφέας διερωτάται, σκέφτεται, απορεί, αμφιβάλλει. «Γράφω, μουντζουρώνω, σκίζω και περιμένω. Τι περιμένω; Την ανοιχτή ώρα. Ένα από τα πλάσματα της φαντασίας μου θα κυριαρχήσει παραμερίζοντάς με. Θα μου επιβάλει τον ρυθμό. Ο λόγος μου θα γίνει σχεδόν πλάγιος. Δεν έχω τίποτα πια να αφηγηθώ. Καταγράφω απλώς τα υπαγορευόμενα». Κι έπειτα αρχίζει η δουλειά, η οργάνωση, ο υπολογισμός της κάθε παραμέτρου. Οι χαρακτήρες, οι διάλογοι, η δράση, η πορεία προς την έξοδο. Θα υπάρχει έξοδος; «Δεν θα ταυτιστούν ποτέ μ’ εμένα τα πρόσωπά μου, θα ταυτιστώ όμως εγώ μ’ αυτά». Διακοπή της συγγραφής για διάβασμα σπουδαίων μυθιστορημάτων, καταβύθιση ξανά στην ιστορία, στη γλώσσα, στις λέξεις. Η αμφιβολία κυρίαρχη ξανά. Ακολουθεί η κρησάρα των φίλων. Το δακτυλόγραφο καθαρογράφεται. Ρίτσος, Μαστοράκη, Αναγνωστάκη, Προκοπάκη, Χειμωνάς το διαβάζουν και προτείνουν. «Μεταθέτω, προσθέτω, αφαιρώ, συμπληρώνω. Παρατείνω μήνες αυτήν τη διαδικασία, κι όσο την παρατείνω, τόσο χαίρομαι. Κι όσο χαίρομαι, τόσο καταλαβαίνω ότι ακόμη δεν έχω τελειώσει. Ώσπου έρχεται η μέρα που βαριέμαι. Αφήνω το δακτυλόγραφο, σχεδόν το εγκαταλείπω. Έτσι νομίζω. Όταν θα το ξαναδιαβάσω χωρίς ταχυπαλμία, θα έχει σημάνει η ώρα του». Η ακρίβεια με την οποία η Δούκα περιγράφει τη διαδικασία της συγγραφής μαρτυρεί, εκτός από ατελείωτες ώρες δουλειάς και αναμέτρησης με τη λευκή σελίδα, και απέραντη αγάπη για τις ιστορίες και τις λέξεις.

Εκφράζει τις απόψεις της μεροληπτικά, όχι εξομολογητικά, όπως λέει, μιας και δεν έχουν να κάνουν με θεωρίες αλλά με βιώματα.

Απέραντη αγάπη εκφράζει και στο δεύτερο αφήγημα, που ξεχώρισα. Τίτλος του Ο πεζογράφος και το πιθάρι του. Ανιδιοτελής αγάπη για τα βιβλία και τους συγγραφείς, τόσο εκείνων των εφηβικών της χρόνων, όσο και των συγχρόνων της. «Ξενόπουλος-Καραγάτσης-Καζαντζάκης: Οι τρεις παραμυθάδες, παρηγορητές της εφηβείας μου. Χάρη σ’ αυτούς μπόρεσα από πολύ ενωρίς να παρατηρήσω, έξω από τη ζωή μου, τη ζωή των ανθρώπων γύρω μου. Χάρη σ’ αυτούς μπόρεσα να υποδυθώ. Ξενόπουλος-Καραγάτσης-Καζαντζάκης: Οι πρώτοι μου θεοί. Είκοσι πέντε χρόνια έχω να ανοίξω τα βιβλία τους κι όμως για πάντα, υποθέτω, θα με ακολουθούν οι ήρωές τους». Και μετά ήρθαν οι αστοί συγγραφείς και οι αριστεροί λογοτέχνες. Ο Βασίλης Βασιλικός και ο Μένης Κουμανταρέας («χάρη σ’ αυτούς οροθετούσα τη διαδρομή από τον εφησυχασμό στην αναζήτηση»). Ο Βαλτινός, ο Ιωάννου, ο Χάκκας, ο Χατζής. Οι Δύσκολες νύχτες, της Μέλπως Αξιώτη («Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο απολάμβανα την ποιητική συνοχή της φράσης. Την αναγκαιότητα της λέξης μέσα στην πρόταση, την αρτιότητα της πρότασης που θα μπορούσε να παρακάμψει όλες τις συμβάσεις του αφηγηματικού λόγου, όχι για να τον αποδυναμώσει, μα να τον ανυψώσει μελωδία στο δωμάτιο, όταν πια η ανάγνωση θα έχει τελειώσει. Απολάμβανα τη λάμψη του πεζού λόγου. Μια λάμψη που θα την ξανάβρισκα πολύ αργότερα και σε άλλη κλίμακα στα Γραπτά του Ανδρέα Εμπειρίκου. Μια λάμψη που θα την ξανασυναντούσα στα κείμενα του Γιώργου Χειμωνά»). Η Δούκα είναι γενναιόδωρη με τους συναδέλφους της συγγραφείς. Με τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Τσίρκα και το Πλατύ Ποτάμι του Μπεράτη. Εκφράζει τις απόψεις της μεροληπτικά, όχι εξομολογητικά, όπως λέει, μιας και δεν έχουν να κάνουν με θεωρίες αλλά με βιώματα.

Αντίο, παλιέ κόσμε...

Έλαβε απλόχερα την αποδοχή και ακριβοδίκαια την κριτική, γι’ αυτό και μπορεί με τη σειρά της να είναι γενναιόδωρη και τρυφερή.

Πριν από κάθε αφήγημα της Δούκα υπάρχει ένα μικρό εισαγωγικό σημείωμα, με το οποίο μας βάζει στο κλίμα της εποχής που γράφτηκε η κάθε ιστορία. Προσωπικά, ακριβώς σε αυτά τα μικρά σημειώματα, βρίσκω τη μεγάλη αξία αυτού του βιβλίου. Πέρα από τα αφηγήματα, η Δούκα στέκεται με κριτική ματιά απέναντι στα κείμενά της, δίνοντάς μας με μοναδικό τρόπο το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά γράφτηκαν. Οι δέκα ημέρες που πέρασε με τον Δημήτρη Χατζή («Τρυφερός, φιλικός, πονεμένος, σοφός –και ταυτοχρόνως, καταιγιστικά περιπαιχτικός˙ άνθρωποι, πράγματα και γεγονότα, που για μένα σήμαιναν πολλά, γελοιοποιούνταν αδιακρίτως και ακατάπαυστα στο στόμα του. Κι όταν τελειώσαν οι διακοπές, σιωπηλά το ξέραμε ότι δεν θα ξαναβρεθούμε»), η συνάντηση με την Έλλη Αλεξίου στο Ραδιομέγαρο της ΕΡΤ («Της μιλώ και γυρίζει αλλού το κεφάλι. Κάνει χολιασμένη πως δεν με γνωρίζει, ας έχουμε περάσει απογεύματα και απογεύματα  δουλεύοντας το Ρωτώ και Μαθαίνω. Είναι που έγραψα το τρισκατάρατο, την Αρχαία Σκουριά»), η γνωριμία με την Τζένη Μαστοράκη («Ποια θα ‘ταν η ζωή μου, λέω, εάν δεν ήξερα πως ζει η Τζένη Μαστοράκη σε μια γειτονιά της Αθήνας»), η γενναιοδωρία του Γιώργου Χειμωνά («Και θα θυμάμαι ότι “χτύπησε” μ’ ένα ολόιδιο κόκκινο τα λάθη που μου είχαν διαφύγει, έπειτα από την πρώτη μου διόρθωση, όταν πήρε κι αυτός τα τυπογραφικά δοκίμια να τα δει») ή τέλος η βαθιά της σχέση με τη Λούλα Αναγνωστάκη («Χρόνια τώρα λες κι απορροφά τις στενοχώριες μου, ακούει και μου βρίσκει λύσεις»).

Τελειώνοντας το μικρό αυτό βιβλίο της Μάρως Δούκα σκεφτόμουν ότι θα μπορούσε να έχει για υπότιτλο τον τίτλο ενός άλλου βιβλίου: Αντίο, παλιέ κόσμε. Δεν είναι ότι τα περισσότερα πρόσωπα που υπάρχουν στο βιβλίο δεν είναι πια στη ζωή, όσο η αίσθηση ότι κάτι έχει χαθεί οριστκά στις σχέσεις των συγγραφέων, τόσο με τους εκδοτικούς οίκους όσο και -κυρίως- μεταξύ τους. Η Δούκα ως «παιδί του Κέδρου» γαλουχήθηκε μέσα από τις συναναστροφές της με καταξιωμένους συγγραφείς αλλά και ταλαντούχους συνομήλικούς της, που ξεκινούσαν μαζί της. Έλαβε απλόχερα την αποδοχή και ακριβοδίκαια την κριτική, γι’ αυτό και μπορεί με τη σειρά της να είναι γενναιόδωρη και τρυφερή με τους ανθρώπους που αγαπά, δηλαδή με τους συγγραφείς.

 

altΟ πεζογράφος και το πιθάρι του
Μάρω Δούκα
Εκδόσεις Πατάκη 2013
Σελ. 142, τιμή € 10,90

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΩΣ ΔΟΥΚΑ  

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

 «Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ» - Το βιβλίο του Σβάντε Πάιμπο που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής 2022

«Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ» - Το βιβλίο του Σβάντε Πάιμπο που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής 2022

Στον Σουηδό γενετιστή Σβάντε Πάιμπο, ο οποίος κατάφερε να διαβάσει το DNA των Νεάντερταλ και άλλων εξαφανισμένων συγγενών του σύγχρονου ανθρώπου, θα απονεμηθεί το φετινό βραβείο Νόμπελ Ιατρικής-Φυσιολογίας. Στο βιβλίο του «Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ - Ιχνηλατώντας τα γονίδια μιας χαμένης μορφής ανθρώπου» (μτφρ. Ασπα...

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Φαβορί ή έκπληξη; Ουελμπέκ, Ερνό ή Ρούσντι;

Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022: Φαβορί ή έκπληξη; Ουελμπέκ, Ερνό ή Ρούσντι;

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας θα απονεμηθεί την Πέμπτη 6 Οκτωβρίου 2022. Όπως κάθε χρόνο, τα προγνωστικά και τα διαδικτυακά στοιχήματα δίνουν και παίρνουν. Ουελμπέκ, Ερνό και Ρούσντι είναι μεταξύ των φαβορί. Θα επιβεβαιωθούν τα γραφεία στοιχημάτων ή η σουηδική Ακαδημία θα κάνει και πάλι την έκπληξη;

Επιμέλεια: ...

«Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

«Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

Για το βιβλίο «Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου (εκδ. Ζυγός, σελ. 668)

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Ο Ανδρέας Καρακίτσιος αποτελεί μια ξεχωριστή παρουσία στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ