«Η επιστροφή» της Έλσας Λιαροπούλου (κριτική) – Έξοδος από τον κόσμο των σκιών

Μια ακόμη συλλογή διηγημάτων είδε προσφάτως το φως της δημοσιότητας με τον εύγλωττο τίτλο Η επιστροφή, που ενδεχομένως υποδηλώνει την επιστροφή της Έλσας Λιαροπούλου στη λογοτεχνική γραφή, με δεδομένο ότι έχουν προηγηθεί δυο ακόμη συλλογές διηγημάτων της και ένα μυθιστόρημα (Οι άλλες, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1991- Πλην ενός, εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 1998, Ο σύλλογος, εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 2001). Επιμέλειες λογοτεχνικών εκδόσεων, συμμετοχή της σε συλλογικές εκδόσεις λογοτεχνικών κειμένων, δημοσιεύσεις άρθρων και κριτικών της σε εφημερίδες και περιοδικά. Αφυπηρετήσασα φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση, ως ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Διαπολιτισμικών Σπουδών οργανώνει Λέσχες Ανάγνωσης και διδάσκει Δημιουργική Γραφή.

Στο δια ταύτα: έντεκα διηγήματα εμπεριέχονται στη συλλογή, την οποία εισηγείται απόσπασμα από το 7ο βιβλίο της Πολιτείας του Πλάτωνα στα αρχαία ελληνικά και σε μετάφραση του Ν.Μ. Σκουτερόπουλου. Πρόκειται για τον μύθο του Σπηλαίου: «ένα οίκημα υπόγειο, κάτι σαν σπηλιά, με τους ανθρώπους να βρίσκονται εκεί από παιδιά αλυσσοδεμένοι… να μένουν ακινητοποιημένοι και να κοιτάζουν μόνο προς τα εμπρός χωρίς να μπορούν, έτσι αλυσσοδεμένοι καθώς είναι, να στρέφουν το κεφάλι τους». Η αλληγορία του πλατωνικού σπηλαίου, ο αισθητός κόσμος των ψευδαισθήσεων, η πλάνη των δεσμωτών του σπηλαίου που αντικρύζουν τον κόσμο των σκιών βρίσκει τις αναλογίες της στα διηγήματα της Λιαροπούλου. Αντιτιθέμενη στον κόσμο μιας δοτής πραγματικότητας που τη συγκροτούν ψευδή δεδομένα, τόσο στον πραγματικό κόσμο όσο και σε εκείνον της γραφής, χαράζει τη δική της πορεία προς το φως.

Στο πρώτο διήγημα («Βροχή στο δρόμο») το δεκαπεντάχρονο κορίτσι, που ζει σε ένα δυστοπικό οικογενειακό περιβάλλον, μετέχοντας αμήχανα στο καθημερινό μεσημεριανό γεύμα και φθάνοντας πάντα αργοπορημένη ύστερα από έναν μοναχικό περίπατο μετά το σχολείο, προβάλλει «στον απέναντι υποκίτρινο, χλωμό, άδειο τοίχο τις εικόνες που κουβαλούσε μαζί της από τη σύντομη περιδιάβασή της». Εκεί, στον τοίχο, η εικόνα αλλάζει καθώς άλλες εικόνες από το σινεμά προβάλλονται και η βροχή εισβάλλει φαντασιακά στο άθλιο σπίτι και τα πρόσωπα που το κατοικούν, ο πατέρας, η μητέρα, η γιαγιά «βυθίζονται αδιαμαρτύρητα στη δύναμη του νερού. Το κορίτσι νιώθει να σηκώνεται ψηλά… ελαφριά σαν πούπουλο, φθάνει στο ταβάνι κι από 'κει, μέσα σε ένα κενό της βροχής… βρίσκεται έξω, μακριά, να βλέπει από ψηλά τους δρόμους».

Αυτό το συναίσθημα του εγκλεισμού ή μιας ανεξήγητης υπονόμευσης της ζωής, υπεισέρχεται υπόγεια και αθόρυβα στον κόσμο των χαρακτήρων. Συχνά οι τόποι φέρνουν το βάρος από γεγονότα που τους σημάδεψαν. Έτσι, η λίμνη, στο ομώνυμο διήγημα -βεβαρημένη από τον πνιγμό εννέα νέων παιδιών, όταν η βάρκα στην οποία επέβαιναν είχε πριν χρόνια βυθιστεί-, και το τοπίο γύρω της, δεν γίνονται τόπος χαράς για τα δυο ζευγάρια με τα παιδιά τους που κατασκηνώνουν εκεί για να γιορτάσουν το πεντηκοστά γενέθλια του άντρα της Μαρίας. Η συγγραφέας, με εξαιρετική μαεστρία, στήνει το σκηνικό της προετοιμασίας για τη γιορτή. Περιγραφές και προσημάνσεις υπόγεια προετοιμάζουν το απρόσμενο τέλος του άντρα την ημέρα των γενεθλίων του. Τα σκοτεινά νερά της λίμνης και η παγερή της ακινησία, η υπαινικτική σιγή που τους κυκλώνει, οι εννέα σκοτεινές σκιές πάνω από τη λίμνη, τα απρόοπτα που διευκολύνουν την απομόνωση του ήρωα, μεθοδικά οδηγούν στην αποκάλυψη του ανεξήγητου και ξαφνικού θανάτου του. Και πάλι εδώ οι σκιές. Καθώς η Μαρία κοίταξε το φεγγάρι «σε μια καμπύλη του που παλλόταν είδε σκιές, η μία πίσω από την άλλη, αλυσίδα που χόρευε, να οδεύουν προς τα κάτω, να πέφτουν, να βυθίζονται, να καταβαραθρώνονται σε σπήλαιο που άνοιγε το στόμιό του και μαγνήτιζε την αέρινη κουστωδία… μετά οι σκιές χάθηκαν και το φεγγάρι απέκτησε ξανά τη συμπαγή του στρογγυλάδα».

Η δύναμη της γλώσσας στο επίκεντρο 

Είναι αξιοπρόσεκτο, εκτός των άλλων, ότι η συγγραφέας συνομιλεί με την τέχνη της γραφής και με τις τέχνες ευρύτερα. Την απασχολεί η χρήση της γλώσσας, πράγμα εμφανές στη γραφή της. Πλούσια, καίρια στην έκφρασή της, με μια αξιοθαύμαστη ροή ο λόγος της. Στέκεται μάλιστα σε μια αναλογία με την αρμονία και τον πλούτο της φύσης, όπου αυτή περιγράφεται και πλαισιώνει την ύπαρξη των χαρακτήρων της. Η ηρωίδα της, για παράδειγμα, στο διήγημα «Το καταφύγιο», απολαμβάνοντας τους ήχους, τις μυρωδιές των βοτάνων, την πυκνή βλάστηση, τους ορεινούς όγκους που ατενίζει απ’ το μικρό σπιτάκι που κατέφευγε συχνά, συνειδητοποιεί για πρώτη φορά τη δυναμική της γλώσσας: «Σ’ αυτόν τον τόπο η γλώσσα του αδύνατου μετατρεπόταν σε γλώσσα του δυνατού, κάθε φράση, κάθε λέξη αποκτούσε τη θέση της μέσα σ’ ένα κόσμο που δεν χρειαζόταν αποδοχή κι έγκριση για να υπάρξει».

Μια ατμόσφαιρα μυστηρίου πλανάται στο διήγημα, ώσπου χαμένη σχεδόν σε κάποιο μακρινό της περίπατο η ηρωίδα βρίσκεται μπροστά στο πτώμα μιας γυναίκας. 

Και είναι σ’ αυτό το μαγικό τοπίο που η ηρωίδα της κάνει τους μακρινούς περιπάτους της, όταν δεν είναι βυθισμένη στις αναγνώσεις της, όπου συναντά έναν μοναχικό, σιωπηλό άνδρα, σπηλαιολόγο-ερευνητή των σπηλαίων της περιοχής. Έξοχες οι περιγραφές του τοπίου και των συναντήσεών τους στο δικό του καταφύγιο, όπου διαπιστώνει ενδείξεις κάποιας γυναικείας παρουσίας που ωστόσο ποτέ δεν είναι ορατή. Μια ατμόσφαιρα μυστηρίου πλανάται στο διήγημα, ώσπου χαμένη σχεδόν σε κάποιο μακρινό της περίπατο η ηρωίδα βρίσκεται μπροστά στο πτώμα μιας γυναίκας. Κάποια σημάδια στην ένδυσή της παραπέμπουν σε ίχνη της που είχε δει στο σπίτι του άντρα. Εκεί την αφήνουμε να τον περιμένει. Ο αναγνώστης μπορεί να κάνει τις υποθέσεις του για το τι είχε συμβεί. Εξάλλου, η συγγραφέας συνηθίζει να αφήνει ασαφές το τέλος κάποιων ιστοριών της, αφού το κέντρο βάρους στις αφηγήσεις της δεν εντοπίζεται σε μια λογοκεντρική τοποθέτηση των δεδομένων της ιστορίας, καθώς το σύμβολο, η μεταφορά, το υπερρεαλιστικό στοιχείο αποτελούν αφηγηματικά της μέσα.

Μια εκ πρώτης όψεως παράδοξη ιστορία επιστρατεύει στο διήγημα «Σκιές». Μια νέα γυναίκα προσλαμβάνεται σε ένα κατάστημα ηλεκτρικών ειδών για να εμφανίζεται στη βιτρίνα του θέτοντας σε λειτουργία και παρουσιάζοντας τις ηλεκτρικές συσκευές του. Ανάμεσα στο κοινό ένας όμορφος νεαρός Πολωνός, ο Μάρκο, την παρακολουθεί ανελλιπώς. Με εφόδιο τις αρχαιοελληνικές σπουδές του ξεχνά τον στερημένο από ελευθερία και ελπίδα κόσμο που ζούσε. Παρακολουθεί ταυτόχρονα τη σταδιακή της αλλοτρίωση και κατάρρευση μέσα σ΄ αυτόν τον εγκλεισμό. Θα γνωριστούν και θα συγκατοικήσουν.

Είναι προφανές στο σημείο αυτό ότι η συγγραφέας επιστρατεύει το πλατωνικό σπήλαιο για να το συνδέσει με τη ζοφερή σημερινή πραγματικότητα και την καταβύθιση του ανθρώπου στο σκοτάδι της άγνοιας, καθώς παγιδευμένος οδηγείται ερήμην του σε ένα αναπότρεπτο αδιέξοδο.

Η τρυφερή του παρουσία και η εξομολόγησή του θα την οδηγήσουν στην παραίτηση όταν μάλιστα της μιλήσει για τις σκιές που τις είδε όπως και «τους δεσμώτες μέσα κι έξω, σκιές που παρήλαυναν στη λεωφόρο, στα αυτοκίνητα που περνούσαν, που στριμώχνονταν μπροστά στη βιτρίνα κι ανταλακλώνταν στα τζάμια που φωτίζονταν από τις λάμπες νέον. Ένα πλήθος σκιών και δεσμωτών, χωρίς δεσμά όμως, που τρέχανε εδώ κι εκεί, χωρίς να υπάρχει πάνω-κάτω, μέσα-έξω, χωρίς την ελπίδα του φωτός, μάλλον χωρίς την υποψία του φωτός». Είναι προφανές στο σημείο αυτό ότι η συγγραφέας επιστρατεύει το πλατωνικό σπήλαιο για να το συνδέσει με τη ζοφερή σημερινή πραγματικότητα και την καταβύθιση του ανθρώπου στο σκοτάδι της άγνοιας, καθώς παγιδευμένος οδηγείται ερήμην του σε ένα αναπότρεπτο αδιέξοδο.

Οι ηρωίδες 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κεντρικά γυναικεία πρόσωπα του βιβλίου. Γυναίκες ανήσυχες, σκεπτόμενες, ανεξάρτητες, που διεκδικούν και επιβάλλουν την ανεξαρτησία τους, αρνούμενες να υπηρετήσουν μια υποταγμένη ζωή καταβάλλοντας το τίμημα που απαιτείται. Έτσι, στο διήγημα «Οι ήχοι», η γυναίκα θα απομακρύνει στο τέλος τον νεότερο εραστή της, μαζί με το μηχάνημα που εκπέμπει ήχους φύσης προκειμένου να αντιμετωπίσει τις αϋπνίες της, για να επιστρέψει στους μοναχικούς περιπάτους της και στις νύχτες της αϋπνίας της που είχε στο μεταξύ νοσταλγήσει. Αλλά και στο διήγημα «Η πολυθρόνα» μια νέα γυναίκα, η Νίνα, γνωριμία μέσω διαδικτύου, θα απαγκιστώσει τον Κίμωνα από την παγιδευτική σχέση με τη μάνα του, θα τον οδηγήσει έξω από τη φυλακή του σπιτιού δείχνοντάς του τον ουρανό και τον κόσμο έξω απ’ το φράχτη της αυλής του.

Η διαδικασία και το παιχνίδι της γραφής απασχολούν έντονα την Έλσα Λιαροπούλου. Ο σχεδιασμός των ιστοριών της, η αληθοφάνεια και η δύναμη των χαρακτήρων, η απόδοση της πραγματικότητας και η ακύρωσή της.

Η τέχνη, όπως προαναφέρθηκε, με ένα πρόσχημα έρχεται στο προσκήνιο της αφήγησης Έτσι, στις «Φωνές», με αφορμή την αναζήτηση μιας συγκεκριμένης εκτέλεσης της Ενάτης συμφωνίας του Μπετόβεν, η ηρωίδα θα περιπλανηθεί στον κόσμο της μουσικής απόδοσης του έργου και της απήχησής του στον εσωτερικό της κόσμο, περνώντας από τις φαντασιακές προβολές της στο άκουσμα της. Πρόκειται για ένα έξοχο κείμενο καταγραφής της πρόσληψης ενός μουσικού έργου σε ένα διαμέρισμα της Αθήνας παραμονή Χριστουγέννων, την ώρα που οι ανούσιες μουσικές διαχέονται στους πολυσύχναστους δρόμους της.

Ο περίεργος και μοναχικός κάτοικος του πέμπτου ορόφου μιας παλιάς πολυκατοικίας στην Πατησίων είναι αυτός που θα δώσει τη λύση, προτείνοντας να απλώσουν ένα τεράστιο δίχτυ στο πίσω μέρος του οικοδομήματος, εμποδίζοντας έτσι τις δεκαοχτούρες να δυσκολεύουν τη ζωή των κατοίκων του. Στο «Δίχτυ», λοιπόν, ο αναγνώστης παρακολουθεί τη ζωή του ήρωα, τραπεζικού υπαλλήλου. Η άφιξη μιας νεαρής και όμορφης νέας γυναίκας θα αλλάξει για λίγο τη μέχρι τότε δεδομένη καθημερινότητά του. Μετά το απρόοπτο γεγονός του θανάτου της, μια άλλη γυναίκα θα αποκαταστήσει την «τάξη των πραγμάτων», μπαλώνοντας μαζί με το δίχτυ την άχαρη ζωή του.

Οι αφηγήσεις 

Είναι αξιοθαύμαστος ο τρόπος που η συγγραφέας υποστηρίζει τα αφηγηματικά της ευρήματα δημιουργώντας πάντα εσώτερα επίπεδα που ανακαλύπτεις κάτω από την επιφάνεια των καθημερινών της ιστοριών. Έτσι, και στο διήγημα «Η δεύτερη ταφή», κάτω από την αφήγηση ενός παράδοξου συμβάντος, στεγάζει μια μελέτη θανάτου, εξυφαίνοντας παράλληλα ανθρώπινες σχέσεις και πτυχές εσωτερικής ζωής, κάτι που παρατηρείται σε όλα της τα κείμενα.

Η διαδικασία και το παιχνίδι της γραφής απασχολούν έντονα την Έλσα Λιαροπούλου. Ο σχεδιασμός των ιστοριών της, η αληθοφάνεια και η δύναμη των χαρακτήρων, η απόδοση της πραγματικότητας και η ακύρωσή της. Το θέμα αυτό, με κέντρο την αγωνία του δημιουργού, παραγματεύεται στο «Παιχνίδι των λέξεων», διαπλέκοντας σε μια αφήγηση τη γραφή με τη ζωγραφική, καθώς κοινή είναι η μοίρα των δημιουργών που τις υπηρετούν. Εξάλλου, οι προβληματισμοί της διαφαίνονται εμπράγματα στο έργο της. Υψηλή η αισθητική των περιγραφών της: φύση, εσωτερικά σπιτιών, σκέψεις και διαθέσεις αποδίδονται σε μια ατμόσφαιρα που γοητεύει.

Το τέλος δεν θα δοθεί από τη συγγραφέα. Υπηρετεί με συνέπεια την άποψή της: θα αφήσει τους λογοτεχνικούς χαρακτήρες να κινούνται με τον δικό τους τρόπο

Συχνά αφήνει ανοιχτό το τέλος των ιστοριών της ή υπονομεύεται από μια ελαφρά ασάφεια που παραπέμπει σε αστυνομική ιστορία. Άλλοτε αφηγείται με μια μπρεχτική αποστασιοποίηση. Η άποψή της για τη λογοτεχνική γραφή αποτυπώνεται με σαφήνεια στο βιβλίο της. Στο τελευταίο, μάλιστα, διήγημά της, με τον τίτλο «Ντομάτες», καθιστά σαφέστατη τη θέση της μέσα από το διάλογό της με τον φίλο της Τίμο: «Εκείνο το διάστημα προσπαθούσα να γράψω μια συλλογή διηγημάτων εμπνευσμένη από το σπήλαιο του Πλάτωνα… Η αλήθεια είναι πως προχωρούσα τη συγγραφή με μεγάλες δυσκολίες, αμφιθυμίες και ερωτηματικά… είχα βαρεθεί τη βιωματική λογοτεχνία, την επένδυση ιστοριών με τα πάθη, τον ψυχισμό, τις συγκινήσεις, τις απόψεις αυτού που τα γράφει».

Μέσα από ανάλογες διατυπώσεις αποκαλύπτει τις αφηγηματικές της επιλογές. Ακολουθεί, εγκιβωτισμένη, μια ιστορία που της παραδίδει η Ειρήνη, μια κλασική παραμυθού, λίγο πριν φύγει από τη ζωή, με την πρόταση να δώσει ένα δικό της τέλος. Το εγκιβωτισμένο κείμενο, με τον τίτλο «Νόστιμες ντομάτες», αφηγηματικό εύρημα ή όχι, δεν έχει σημασία, είναι πραγματικά μαγικό. Με τη δομή του παραμυθιού, νύξεις στο ομηρικό έπος με τα ονόματα των κεντρικών χαρακτήρων και την απόδοση δικαιοσύνης μετά το πέρας φρικτών δοκιμασιών, αναμφίβολα αποτελεί τον άλλο πόλο απέναντι στη γραφή της συλλογής. Το τέλος δεν θα δοθεί από τη συγγραφέα. Υπηρετεί με συνέπεια την άποψή της: θα αφήσει τους λογοτεχνικούς χαρακτήρες να κινούνται με τον δικό τους τρόπο, και στους υπόλοιπους την ευκαιρία να υπάρχουν και έξω από τις λέξεις.

Έτσι ανοίγει η συγγραφέας τον δικό της δρόμο, καλώντας τους αναγνώστες της να την ακολουθήσουν στη διαδρομή της από τη σκιά σε ένα «αγγελικό και μαύρο φως».

*Η ΔΗΜΗΤΡΑ Γ. ΜΠΕΧΛΙΚΟΥΔΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Έλσα Λιαροπούλου γεννήθηκε στην Κόρινθο. Είναι φιλόλογος κι έχει εργασθεί στη Μέση Εκπαίδευση.

Έχει δημοσιεύσει τις συλλογές διηγημάτων Οι άλλες (εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1991), Πλην ενός (εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 1998), και το μυθιστόρημα Ο σύλλογος (εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 2001). Με τον Γιάννη Πατίλη έχει επιμεληθεί τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Άγγελου Σημηριώτη (Πνευματικό Κέντρο Δήμου Νέας Ιωνίας Αττικής, Νέα Ιωνία 1995). Συμμετείχε στη συλλογική έκδοση κειμένων για την εκπαίδευση με τον τίτλο Αναπνέοντας κιμωλία – Γραφές εκπαιδευτικών (εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 1996). Υπήρξε ιδρυτικό μέλος και διευθύντρια του Ποιητικού Εργαστηρίου στο Ίδρυμα «Τάκης Σινόπουλος – Σπουδαστήριο Νεοελληνικής Ποίησης».

Είναι ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Διαπολιτισμικών Σπουδών όπου οργανώνει Λέσχη Ανάγνωσης και διδάσκει Δημιουργική Γραφή. Άρθρα, κριτικές και σχόλιά της έχουν δημοσιευθεί σε εφημερίδες και περιοδικά.