«Αλεξάνδρεια: Της μνήμης και του μύθου» (κριτική) – Επιστρέφοντας σε μια πόλη χαμένη στον χρόνο

Τριάντα τρία αφηγήματα απαρτίζουν τον συλλογικό τόμο Αλεξάνδρεια: Της μνήμης και του μύθου (εκδ. Ελληνοεκδοτική), τον οποίο επιμελήθηκε ο Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης. Από τον υπότιτλο, προϊδεαζόμαστε για όσα θα συναντήσουμε παρακάτω: ιστορίες κατά κύριο λόγο αυτοβιογραφικές, και άλλες, εντονότερα μυθοπλαστικές.

Συναντάμε, λοιπόν, μια ποικιλία αφηγηματικών υφών και τρόπων. Στον συλλογικό τόμο συμμετέχουν οι: Έρικα Αθανασίου, Κώστας Ακρίβος, Δημήτρης Βαρβαρήγος, Μηνάς Βιντιάδης, Έλεν-Έλλη Γκιάλη, Κοραής Δαμάτης, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Κατερίνα Καριζώνη, Ξανθή-Τζένη Θ. Κατσαρή-Βαφειάδη, Γιάννης Κιντάπογλου, Νίκος Θ. Κόλμαν, Θωμάς Κοροβίνης, Πέρσα Κουμούτση, Νίκος Λυμπέρης, Πολύνα Γ. Μπανά, Αλέξανδρος-Ιωάννης Μπάσης, Κωνσταντίνος Μπούρας, Μαρία Ντότσικα, Νίκος Ξυδάκης, Χρίστος Γ. Παπαδόπουλος, Μίνα Π. Πετροπούλου, Άλκηστις Πρωτοψάλτη, Αντώνης Σκιαθάς, Πολύβιος Στράντζαλης, Λίτσα Τότσκα, Γιούλη Τσακάλου, Χρύσα Φάντη, Φίλιππος Φιλίππου, Ηλίας Φραγκάκης, Γρηγόρης Χαλιακόπουλος, Άγγελος Χαριάτης.

Κάποια από τα κείμενα φαίνεται πως γράφτηκαν αποκλειστικά για τη συλλογή, ενώ άλλα προέρχονται από παλαιότερες εποχές, όπως η συμβολή του προσφάτως εκλιπόντα Δημήτρη Δασκαλόπουλου, σελίδες από το ημερολόγιο που κράτησε κατά την επίσκεψή του στην Αλεξάνδρεια το 1984. Σε αυτές, ο κριτικός και μελετητής του Καβάφη, αναζητά και εντοπίζει τα ίχνη της ελληνικής παρουσίας, κάποτε πολύ λαμπρής, στην πόλη. Εμείς, με τη σειρά μας, βρίσκουμε oξυδερκείς παρατηρήσεις, λεπτομέρειες και ζωντανά σημεία:

«Όταν πέθανε [ο Καβάφης] και άρχισε να φουντώνει το ενδιαφέρον για το πρόσωπό του, ο ιδιοκτήτης του κτηρίου της οδού Λέωιους πωλούσε κάθε τόσο διάφορα έπιπλα, τα οποία ισχυριζόταν ότι ανήκαν στον Καβάφη. Μετά από κάθε πώληση, εφοδίαζε το διαμέρισμα με καινούργια, παραπλήσια έπιπλα, ‘’έπιπλα Καβάφη’’ πάντα!»

Διάφορα πρόσωπα, στοιχεία και σύμβολα επανέρχονται στις ιστορίες. Οι αναφορές στον Καβάφη, για παράδειγμα, είναι πολύ συνηθισμένες: στο διήγημα του επιμελητή της συλλογής Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη, μα και σε άλλα, ο ποιητής γίνεται λογοτεχνικός ήρωας, κατά κάποιον τρόπο. Στη συγκεκριμένη ιστορία, ο Αλεξανδρινός συναντά τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, ενώ σε αυτήν του Φίλιππου Φιλίππου -που είναι βασισμένη, υποτίθεται, σε ένα πραγματικό περιστατικό, το οποίο αποκάλυψε στον συγγραφέα η ηθοποιός Μαρία Αλκαίου- παρουσιάζεται η συνύπαρξη, σε ένα καζίνο, του Καβάφη με τον Νικόλαο Πλαστήρα και τον Ε. Μ. Φόρστερ.

Σε άλλες ιστορίες, ο ίδιος ο ποιητής δεν εμφανίζεται, όμως ανιχνεύονται καβαφικοί απόηχοι – όπως στο σύντομο διήγημα του Κώστα Ακρίβου, ένα από τα πιο άρτια της συλλογής, όπου μια γηραιά συγγραφέας επισκέπτεται για τελευταία φορά την Αλεξάνδρεια, όπου μεγάλωσε, για να την αποχαιρετήσει. Παρόμοια μοτίβα βρίσκουμε και στο διήγημα του Βαγγέλη Ηλιόπουλου, όπου ένας κάτοικος της Αλεξάνδρειας περνά τις τελευταίες του ημέρες σε οίκο ευγηρίας στο Φάληρο, νομίζοντας όμως πως παραμένει στην Αίγυπτο, και έχοντας έναν μικρό, καβαφικό θησαυρό στα υπάρχοντά του.

Μεταμυθοπλασία, αυτοβιογραφία, μελέτες

Μεγάλο ενδιαφέρον και πρωτοτυπία παρουσιάζει το κείμενο της Χρύσας Φάντη, μια μεταμυθοπλασία, στην ουσία, όπου η ίδια η Αλεξάνδρεια γράφει στον Λόρενς Ντάρελ, για να παραπονεθεί για τον τρόπο που την απεικονίζει στο Αλεξανδρινό κουαρτέτο (μτφρ. Μαριάννα Γ. Παπουτσοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο). Μια αφηγηματική φωνή που τραβά το βλέμμα, και το κρατά στραμμένο στις λέξεις της, που συγχρόνως κάνει σχόλια για τον οριενταλισμό, τη σημασία του βιώματος, και τις πολλές διαστάσεις της πραγματικότητας.

Ας κάνουμε μια ειδική μνεία στο συναισθηματικά φορτισμένο κείμενο της Κατερίνας Καριζώνη: η συγγραφέας δεν «είχε καμία σχέση, ρίζα ή καταγωγή» από την Αλεξάνδρεια, όμως το 2004 δημοσίευσε το μυθιστόρημα Τσάι με τον Καβάφη

Όσον αφορά στις αυτοβιογραφικές αφηγήσεις, υπάρχουν αρκετές -μεταξύ των οποίων, αυτή του Δασκαλόπουλου, που αναφέραμε προηγουμένως-, από τις οποίες παίρνουμε ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη ζωή του απόδημου ελληνισμού. Χαρτογραφείται η ελληνική παροικία, τμήμα τμήμα. Ο Κοραής Δαμάτης, μεταξύ άλλων, βιώνει το Ραμαζάνι, γιορτή «ξένη» για αυτόν, που πυροδοτεί την οργιώδη, παιδική φαντασία του, ενώ ο Νίκος Ξυδάκης και η οικογένειά του έρχονται αντιμέτωποι με την πολιτική ξεριζωμού του Νάσερ, το όνομα του οποίου «ακούγεται σαν κατάρα». Η επίδραση της Ανατολής στη μουσική του Ξυδάκη είναι διακριτή, και σε αυτό το αφήγημα, ο ίδιος αναφέρει το «πρώτο μάθημα μουσικής των γλωσσών» που πήρε στους δρόμους της ιδιαίτερης πατρίδας του, καθώς και άλλες ακουστικές -και όχι μόνο- εικόνες. 

Ας κάνουμε μια ειδική μνεία στο συναισθηματικά φορτισμένο κείμενο της Κατερίνας Καριζώνη: η συγγραφέας δεν «είχε καμία σχέση, ρίζα ή καταγωγή» από την Αλεξάνδρεια, όμως το 2004 δημοσίευσε το μυθιστόρημα Τσάι με τον Καβάφη (εκδ. Καστανιώτη), παρακινημένη από την έντονη γοητεία που της ασκούσαν ανέκαθεν τα μακρινά εκείνα μέρη. Στο κείμενο της παρούσας ανθολογίας, ανακαλύπτει (και αποκαλύπτει) τον βαθύτερο λόγο που συνδέθηκε με την πόλη, καθώς επισκέπτεται εκ νέου κάποια μέρη του μυθιστορήματός της.

Υπάρχουν πολλά ακόμη αξιανάγνωστα κείμενα στη συλλογή, όπως η μικρή μελέτη του Θωμά Κοροβίνη για τα τραγούδια με αναφορές στην Αλεξάνδρεια, και το καθένα προσφέρει μια ψηφίδα που συμπληρώνει τη μεγάλη εικόνα, το πορτραίτο μιας χαμένης στον χρόνο πόλης και ευρύτερα, μιας πολιτείας.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον επιμελητή 

Ο Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης κατάγεται από την Λέσβο και γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε τις επιστήμες της Παιδαγωγικής και της Θεολογίας. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Μπέρμιγχαμ και μετεκπαιδεύτηκε στο Μόναχο. Εργάστηκε ως δάσκαλος στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση για μια τριακονταετία.

Είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων και έχει δημοσιεύσει αρκετά διηγήματα, δοκίμια, ποιήματα, κριτικές βιβλίων και συνεντεύξεις με συγγραφείς σε διάφορα βιβλία, εφημερίδες και περιοδικά. Διηγήματά του έχουν μεταφραστεί στα Αλβανικά, στα Γερμανικά και στα Ισπανικά. Από το 2002 ζει στο Μενίδι Αιτωλοακαρνανίας.