«Καλυψώ» της Δήμητρας Κολλιάκου (κριτική) – Μυθιστόρημα όπου «η μαγεία του παραμυθιού συναντά την ομορφιά του ποιητικού λόγου»

Μπορεί κάτι να συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας και να μην το βλέπουμε; Να είμαστε τόσο περίκλειστοι στον μικρόκοσμό μας και να μην μας αφορά τι συμβαίνει γύρω μας, αρκεί να έχουμε την αίσθηση ότι εμείς είμαστε ασφαλείς; Όσο κι αν θεωρητικά μας ξενίζει κάτι τέτοιο, συμβαίνει κατά κόρον, και είναι ένα από τα θέματα που θίγει η Δήμητρα Κολλιάκου στο νέο της μυθιστόρημα.

Βρισκόμαστε στην Ωγυγία, το νησί της Καλυψώς. Η Καλυψώ είναι ακόμα εκεί, παρέα με τη Μελάνθη, τη μόνη δούλη που της έχει απομείνει. Η Μελάνθη είναι εκείνη που ξέρει να λέει ιστορίες και που υπήρξε η ευνοούμενη της Καλυψώς. Είναι εκείνη που η θεά την καλούσε το βράδυ δίπλα της, είναι εκείνη που έμεινε έγκυος όταν ήρθε στο νησί ο Οδυσσέας και που έδωσε το παιδί της στη θεά, με αντάλλαγμα τη δική της αθανασία. Είναι εκείνη που μένει τελευταία δίπλα στην Καλυψώ, όταν όλες οι υπόλοιπες δούλες πεθαίνουν.

Έχουν περάσει αιώνες απ’ όταν ο Οδυσσέας μπάρκαρε για την Ιθάκη. Η Μελάνθη έχει πια γεράσει. Κουβαλάει στους ώμους της μια κούραση αιώνων, όμως δεν εγκαταλείπει το πόστο της. Η Καλυψώ, όπως το λέει και το όνομά της, ξέρει να κρύβει, να καλύπτει, αλλά ταυτόχρονα και να προστατεύει. Με τα πέπλα της απλωμένα, προστατεύει τις δυο τους από εξωτερικούς κινδύνους. Δεν μπορούν καν να δουν τι γίνεται στην άλλη πλευρά του νησιού.

Η καταλυτική έλευση του ξένου

Μέχρι που μια μέρα φτάνει στο νησί ένας ξένος, ένας επισκέπτης που δεν μιλάει τη γλώσσα τους. Έχει μαύρα μάτια και το βλέμμα του ρέει σαν λάδι. Μήπως είναι ο χαμένος γιος της Μελάνθης ή κάποιας άλλης γυναίκας; Πώς έφτασε στα μέρη τους και τι ήρθε να κάνει εκεί; Είναι μόνος ή έχει κι άλλους μαζί του; Ποιανών είναι οι πατημασιές που υπάρχουν στην άμμο;

Με τον ερχομό του ξένου, η Μελάνθη ξαναζεί τη δική της ιστορία από την αρχή. Κι εκείνη ήταν κάποτε ξένη σ’ αυτό τον τόπο. Θυμάται τον ερχομό της στο νησί, μαζί με τις υπόλοιπες γυναίκες, θυμάται το πώς μπήκαν όλες στην υπηρεσία της Καλυψώς, το τι τους πρόσφερε και το τι θυσίασαν για να είναι στη δούλεψή της και για να νιώθουν ασφαλείς και προστατευμένες. Άραγε, «δεν αξίζει κάθε θυσία η αθανασία;» Αλλά αφού νιώθει ασφαλής, γιατί παρακαλάει να έρθει κάποιος ναυαγός, ή οποιοσδήποτε άλλος, και να της χαρίσει την ελευθερία της από την παρατεινόμενη δουλεία; Και γιατί βρίσκει καταφύγιο μόνο στα όνειρά της;

Ο ερχομός του ξένου λειτουργεί ως καταλύτης και την κάνει να δει πράγματα που δεν έβλεπε πριν. Η θεά από την άλλη μεριά, της τονίζει ότι «αυτό που βλέπει, το διαστρεβλώνει η ματιά της», ότι πρέπει να κοιμάται περισσότερο και να αποφεύγει τα όνειρα.

Η Μελάνθη αμφιβάλει για την ικανότητά της να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα. Δεν είναι σίγουρη γι’ αυτό που συμβαίνει γύρω της. Ο ερχομός του ξένου λειτουργεί ως καταλύτης και την κάνει να δει πράγματα που δεν έβλεπε πριν. Η θεά από την άλλη μεριά, της τονίζει ότι «αυτό που βλέπει, το διαστρεβλώνει η ματιά της», ότι πρέπει να κοιμάται περισσότερο και να αποφεύγει τα όνειρα. Όμως, ποιοι είναι αυτοί οι νέοι άνθρωποι που έρχονται τώρα κι εκείνοι στο νησί, που φορούν ρούχα της νέας εποχής και κάνουν σαν να τους ανήκει ο κόσμος; Γιατί φέρονται σαν θεοί και γιατί η Καλυψώ αρνείται την παρουσία τους; Γιατί αντιμετωπίζουν με τέτοιο τρόπο τον ξένο και τους ομοίους του, και βλέπουν την ίδια σαν μια τρελή γριά που περιφέρεται ντυμένη με αρχαίους χιτώνες;

Η Μελάνθη, καθώς καταλαβαίνει ότι, παρά τις υποσχέσεις της θεάς για αθανασία, το τέλος πλησιάζει, νιώθει προδομένη, αισθάνεται την ανάγκη να πάρει εκδίκηση και να αποδώσει δικαιοσύνη. «Πώς όμως να εκδικηθεί και ποιον να τιμωρήσει;» Ποιος πραγματικά είναι εκείνος που φταίει και ποια η δική της θέση απέναντι σε όλο αυτό; Τι χρόνο έχει για να διορθώσει τα πράγματα; Έχει η Καλυψώ το δικαίωμα να την κρατά αποκλεισμένη από τον έξω κόσμο; Και γιατί τα λόγια, πολύ συχνά, άλλο λένε κι άλλο εννοούν;

Για την Καλυψώ υπάρχουν κι άλλα νησιά για να πάνε οι ξένοι, δεν χρειάζεται να έρθουν όλοι στο δικό τους. Κι αφού εκείνη δεν βλέπει ανθρώπους να πνίγονται, δεν διακρίνει καν μια σχεδία μέσα στη θάλασσα, είναι εύκολο να παριστάνει πως κανείς δεν κινδυνεύει.

Η έννοια της φιλοξενίας άλλοτε και τώρα

Στον τόπο αυτό, από αρχαιοτάτων χρόνων, ο θεσμός της φιλοξενίας ήταν ιερός. Η φιλοξενία περιλάμβανε το καλωσόρισμα του ξένου, την παροχή στέγης και τροφής, την κάλυψη των βασικών του δηλαδή αναγκών, αλλά και τη δημιουργία ατμόσφαιρας ασφάλειας και αποδοχής. Βέβαια, από τότε τα πράγματα έχουν αλλάξει ριζικά, και η λέξη φιλοξενία έχει απαξιωθεί ως θεσμός και ως έννοια.

Το θέμα του ξένου, του μετανάστη, του ανθρώπου που φτάνει με ελπίδες σε μια νέα γη και που τις περισσότερες φορές αντιμετωπίζει την εχθρότητα και τον διωγμό, θίγει η συγγραφέας, και μιλά γι’ αυτό ξεφεύγοντας από τη συνηθισμένη οδό. Επιλέγει ήρωες από το παρελθόν, τους οποίους φέρνει στο τώρα και τους αφήνει να να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα, και να διαμορφώσουν ανάλογα τη συμπεριφορά τους, κινούμενοι σε μια ατμόσφαιρα μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας, κάτω από την αχλή των πέπλων της Καλυψώς, σε μια ηθελημένη ή αθέλητη προστατευτική άγνοια.

Τα πάντα σε αυτό το μυθιστόρημα συμβολίζουν κάτι, και τίποτα δεν έχει επιλεγεί τυχαία.

Τα πάντα σε αυτό το μυθιστόρημα συμβολίζουν κάτι, και τίποτα δεν έχει επιλεγεί τυχαία. Από το νησί που είναι αποκομμένο από τον κόσμο, μέχρι το όνομα της Καλυψώς και της Μελάνθης, από τον τρόπο που βλέπει τα πράγματα κάθε μια από τις γυναίκες της ιστορίας, μέχρι τα αντικείμενα που χρησιμοποιούν και τους χώρους στους οποίους κινούνται. Η αφήγηση γίνεται άλλοτε από την πλευρά της Καλυψώς κι άλλοτε –κυρίως– από την πλευρά της Μελάνθης. Αναξιόπιστος κάθε φορά ο αφηγητής, λέει λίγα, σκέφτεται πολλά, κρύβει αλλά ταυτόχρονα υπαινίσσεται ακόμα περισσότερα.

Το κείμενο έχει τη μαγεία του παραμυθιού και την ομορφιά του ποιητικού λόγου, μαζί με τους συμβολισμούς και τον ιδιαίτερο τρόπο σύνδεσης του παρόντος με το παρελθόν. Ένα μυθιστόρημα ευρηματικό και πρωτότυπο, που θέτει πολλά ερωτήματα και που εκτός από την αναγνωστική απόλαυση, προσφέρει άφθονη τροφή για σκέψη.

Δυο λόγια για τη συγγραφέα

Η Δήµητρα Κολλιάκου (γενν. 1968) µεγάλωσε στην Αθήνα. Έκανε φιλολογικές σπουδές στο ΕΚΠΑ και µεταπτυχιακές σπουδές στη γλωσσολογία στο Πανεπιστήµιο του Εδιµβούργου. Δίδαξε θεωρητική γλωσσολογία στο Πανεπιστήµιο του Newcastle (1995-2010) πριν εγκατασταθεί στο Παρίσι, όπου ζει και εργάζεται. Για το λογοτεχνικό της έργο έχει τιµηθεί µε πολλά βραβεία, µεταξύ άλλων µε το Athens Prize for Literature και µε το βραβείο µυθιστορήµατος του Ιδρύµατος Πέτρου Χάρη της Ακαδηµίας Αθηνών για τη Θερµοκρασία δωµατίου (Εκδόσεις Πατάκη, 2006· τέταρτη έκδοση, 2020) και µε το Κρατικό Βραβείο Διηγήµατος και το λογοτεχνικό βραβείο του περιοδικού Ο Αναγνώστης για το Αλφαβητάρι εντόµων (Εκδόσεις Πατάκη, 2018). Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν επίσης τα έργα της: Η αρρώστια των βουνών (2009, νουβέλες), Το πρόσωπο του ουρανού (2013, μυθιστόρημα), Ήμισυ του παντός (2015, μυθιστόρημα), Αταραξία (2022, μυθιστόρημα).

^＊Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Κι όμως. Αυτός υπήρχε πάντα. Και βρισκόταν παντού. Στο ίδιο σου το αίμα. Τον έπιανες να σε κοιτάζει μέσ’ από τη φωτιά ή το νερό, κρυβόταν στην καρδιά κάθε μεγάλης πέτρας και στο χέρι που μπορούσε να τη σηκώσει, στα βράχια που μπορούσαν να κατολισθήσουν, στα τοιχώματα της σπηλιάς που θα σε καταπλάκωναν σε κάποιο σεισμό, στην άκρη του γκρεμού απ’ όπου μπορούσαν να σε σπρώξουν ή να πέσεις. Στο τσεκούρι για τα ξύλα, στο μαχαίρι για το σφάξιμο των ζώων, στα ξένα χέρια αλλά και στα δικά σου, στις γραμμές της παλάμης σου, που έμοιαζαν να λένε: Πόσο πια θα κρατήσει αυτός ο δρόμος; Στις γραμμές της παλάμης σου, που από μόνες τους απαντούσαν: Κοντεύουμε. Κοντεύεις. Όσο έμεινε δεν θα κρατήσει πολύ».