pratikakis

Για το μυθιστόρημα του Μανόλη Πρατικάκη «Ο αρχέγονος φρουρός» (εκδ. Κέδρος).

Του Γιώργου Βέη

«Μυστήριο και φαινόμενα
Αναβλύζουν από την ίδια πηγή.
Η πηγή αυτή είναι το σκοτάδι».
Λάο Τσε, Τάο Τε Τσινγκ

Ο συγγραφέας, δόκιμος και δικαίως πολυβραβευμένος ποιητής της γενιάς του ’70, δεν διστάζει να υπερβεί τα διλήμματα του τύπου π.χ. αφήγηση αισθησιαρχικού εμπειρισμού ή τυποποιημένη τριτοπρόσωπη έκφανση; Διηγητική αποκρυστάλλωση βιωμάτων ή παράθεση επινοημένων μαρτυριών βίου; Με συνέπεια στις ατομικές αρχές της δημιουργικής υποκειμενικότητας, τις οποίες έχει θεσπίσει στη διάρκεια της λογοτεχνικής του πορείας, επιλέγει συνειδητά μιαν εξειδικευμένη, συγκεφαλαιωτική, υβριδική, εμφανώς πολυπρισματική, πολυεπίπεδη γραφή. Υπερβαίνοντας τα όποια όρια διαχωρίζουν τις ειδολογικές παραμέτρους, το προκείμενο μυθιστόρημα προοικονομεί εν ολίγοις την άμεση ικανοποίηση του αναγνωστικού αιτήματος, ήτοι την πολύτιμη δοκιμή της ηδονής.

Η ποιητική του καταγωγή δεν αποκρύπτεται. Άλλωστε, λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι πράγματι «μέσα στον σύγχρονο πολιτισμό και τη σημερινή κουλτούρα, ο λόγος συνθλίβεται από την έτοιμη γλώσσα» και ότι «το πιο πολύτιμο είναι ο δημιουργικός λόγος όταν κατορθώνει να αναδυθεί», όπως κατέδειξε προ πολλού ο απρόβλεπτος αλλά εξ ίσου αποκαλυπτικός Ζακ Λακάν, ο Αρχέγονος φρουρός μαρτυρεί υποδειγματική διαχείριση του αρμόδιου ομιλήματος.

Ο κύριος διηγητικός φορέας, ο Στέφανος, συμπυκνώνει πολλών ανθρώπων εμμονές, φοβίες, ψευδαισθήσεις, πλάνες και καθαρά αυτιστικές εκτροπές. Και επειδή, ως γνωστόν «κάθε άνθρωπος φέρει την ακέραια μορφή της ανθρώπινης κατάστασης», όπως πρόλαβε να δείξει πριν από αιώνες στους ψυχαναλυτές του μέλλοντος ο Μονταίνιος, ο ήρωας του βιβλίου συνιστά ένα σύμπαν σημασιών. Ακριβώς αυτές τις σημασίες σπουδάζει με τη δέουσα νηφαλιότητα ο ευρηματικός, πολυμήχανος, πονηρός συγγραφικός νους.

Με συνέπεια στις ατομικές αρχές της δημιουργικής υποκειμενικότητας, τις οποίες έχει θεσπίσει στη διάρκεια της λογοτεχνικής του πορείας, επιλέγει συνειδητά μιαν εξειδικευμένη, συγκεφαλαιωτική, υβριδική, εμφανώς πολυπρισματική, πολυεπίπεδη γραφή.

Συγκρατώ ότι τα υπο-αφηγήματα του μυθιστορήματος εξακριβώνουν με τον δικό τους τρόπο τα αίτια και τα αιτιατά των προβληματικών, δυσμενών συνθηκών της ζωής. Η υποδειγματική χρήση των στοιχείων της μεταφοράς, της αλληγορίας και βεβαίως της μετωνυμίας συμβάλλουν αποφασιστικά στην παραγωγική απόδοση όλων των κειμενικών προθέσεων. Οι δε αλλεπάλληλες ανατροπές ανανεώνουν πολλαχώς στην πράξη το ενδιαφέρον των δεκτών του πολύτροπου, εμφανώς ρηξικέλευθου αυτού λόγου.

Στον αντίποδα της απόφανσης-κατάρας του Τόμας Χομπς, σύμφωνα με την οποία «ο άνθρωπος είναι από ένστικτο εγωιστής και αδίστακτος, επομένως κάθε προσπάθεια να γίνει ηθικό ον συνιστά χάσιμο χρόνου» κινείται, ναι, με έκδηλη αυτοπεποίθηση ένα άλλο ον. Εκείνο ακριβώς το οποίο οραματίζεται εδώ και τώρα μιαν απρόσκοπτη, μια ριζική αναβάθμιση του εγώ. Ό,τι εν ολίγοις συνιστά μιαν απροκάλυπτη έξοδο από τις φενάκες του δυναστικού, μιξοβάρβαρου εγώ. Επισημαίνω μάλιστα εδώ, ότι η διπλή αυταπάτη, εννοώ αυτήν της απόλυτης αλήθειας του επιστημονικού οράν και της άλλης, της παράπλευρης, της ανωτερότητας, της καθολικότητας του κοινού ανθρώπινου βλέμματος, για να θυμηθούμε τον Μπερτράν Οζιλβί, προβάλλει σταθερά στο βάθος της σκηνής των παθών.

kedros pratikakis arxegonos frourosΗ αδελφή του Στέφανου, η αρκετά φιλοσοφημένη Ευτέρπη, υποκαθιστά εμμέσως πλην σαφώς τον ρόλο της μητέρας. Η ανομολόγητη, πλην όμως εκ προοιμίου αποφασιστική βούληση της επιστροφής στη μήτρα, όπως κατέδειξε ο Ότο Ρόζενφελντ, γνωστότερος ως Ότο Ρανκ, ανιχνεύεται εύκολα εδώ, προεκτείνοντας έτσι τη διακειμενική στρατηγική. Ο Στέφανος συλλέγοντας μανιωδώς βαλίτσες, επιβεβαιώνει και μάλιστα κατά τον πλέον παραστατικό τρόπο, τον βεβαρημένο ψυχισμό του. Ταξιδεύοντας όμως στη Βομβάη, αναζητεί, εξ αντιδιαστολής, τις άλλες, τις ζείδωρες αξίες της ζωής, οι οποίες υπήρχαν ήδη εν υπνώσει εντός του. Διαπιστώνοντας από κοντά τα αδιέξοδα της διαβίωσης σήμερα στη χώρα του Βούδα, επαναπροσδιορίζει αλήθειες, τις οποίες αποδεδειγμένα αγνοούσε, ενώ τις κατείχε. Όντας κατασταλαγμένες σε ικανό βάθος του νου, τώρα επαναπροσδιορίζονται εκ του ασφαλούς. Και εφ΄ όσον «σε κάθε βήμα της «προόδου» του, το πνεύμα οφείλει να υπερβαίνει “τον εαυτό του” ως το αληθινά εχθρικό εμπόδιο του σκοπού του», όπως ευφυώς κατέδειξε ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο Στέφανος τολμά την προσέγγιση δραστικών αντιδομών.

Η ατομική του οδύσσεια ολοκληρώνεται μέσα από την οριακή εμπειρία της ερωτικής διαύγασης. Την προσφέρει απλόχερα η Μαγδαληνή, την οποία είχε σπρώξει στην πορνεία φευ ο ίδιος ο πατέρας της. Η αλλαγή συμβαίνει στο πεδίο του συνειδέναι. Κοντολογίς, το τελικό αισθητικό προϊόν δικαιώνει την όλη συγγραφική ώθηση προς το καίριο Σημείο. Η λυσιτελής φώτιση είναι κατά συνέπεια αναμφισβήτητη. Άλλωστε «δεν είναι ασύνηθες, σε τελετές μετάβασης, όπου οι δομικές ιεραρχίες ισοπεδώνονται ή αντιστρέφονται, να βρει κανείς  εστίες σχεδόν μυστικιστικής καινοτομίας να σιγοβράζουν υπόγεια, στο γόνιμο περιθώριο της κανονικότητας», όπως μας δίδαξε ο ανθρωπολόγος Βίκτωρ Τέρνερ (1920–1983).

Ο Αρχέγονος φρουρός κατάφερε να προστατέψει την ύπαρξη. Ήταν άλλωστε δίπλα της, σε κάθε βήμα της. Φρονώ ότι σπερματικά η κεντρική ιδέα του μυθιστορήματος απαντά στο κρυπτικό, εισαγωγικό εκείνο δίστιχο «Κι είσουν εδώ θύτης και θύμα στη σκιά της/κουρτίνας, στη σκιά της απουσίας σου». Αναφέρομαι στο ποίημα του Μανόλη Πρατικάκη με τίτλο «Με μια κίτρινη λέμβο» από τη συλλογή του «Οι παραχαράκτες» (Κέδρος, 1976), αφιερωμένη στο γιο του Αλέξη. Ως δε ευκρινέστερο από τους κειμενικούς προγόνους του εν λόγω έργου θεωρώ τον εμβληματικό Άνθρωπο χωρίς ιδιότητες του Ρόμπερτ Μούζιλ.


* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι πρέσβης επί τιμή και ποιητής. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή κειμένων «Για την ποιητική γραφή – Δοκιμίων Σύνοψις» (εκδ. Ύψιλον).

Απόσπασμα από το βιβλίο:

«Η Μαγδαληνή αποσβολωμένη έρχεται από μια παράπλευρη έρημο μ΄ εκείνη του Στέφανου, αν και εντελώς διαφορετική. Θα συναντηθούν κάπου στο τίποτα γωνία με το πουθενά, κουβαλώντας καθένας τα δικά του φαντάσματα και τους δικούς του εφιάλτες. Είναι δύο μικρά πληγωμένα ζώα σε απανθρακωμένο δάσος που ζητούν απελπισμένα μια στάλα νερό και μια στάλα στοργής. Προσπαθούν να ξεφύγουν από τους ελαφοκυνηγούς που ακολουθούν τα ίχνη τους, με γυμνασμένα ντόπερμαν. Τυχαίοι πολλαπλοί αστερισμοί παραγόντων τους τραβούν με τα μαγνητικά τους πεδία σε μια παράδοξη συνάντηση. Από όπου αρχίζει να ξεφυτρώνει και να ξεπετά τις βραγιές της μια μικρή αναπάντεχη όαση. Κάτι ακατανόητο τους ενώνει, σχεδόν ανοίκειο και αταίριαστο και συνάμα τρομερό, που όμως θα δώσει τους σπινθήρες του˙ ξεκινώντας από τα σκοτεινά βάθη της Μαγδαληνής που θα αναγνωρίσουν το περιπλανώμενο πένθος του Στέφανου, σαν κάτι ιερό και ομοούσιο. Σαν κάτι δικό της που προετοιμαζόταν χρόνια μέσα στην αναμονή».

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ