Το ίδιο χώμα, της Λίλας Τρουλινού

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Τρουλινού, ο υπότιτλος «Κατεβαίνοντας τις ανηφόρες της Ιστορίας» δίνει το στίγμα μιας ιστορικότητας η οποία, διαθλώμενη στο πρίσμα του μύθου, αποκτά συνοχή τελείως διαφορετική από την ειθισμένη: αντί μιας γραμμικής παράθεσης γεγονότων που ορίζουν χωροχρονικά το τοπίο της ορεινής Κρήτης, η συγγραφέας επιλέγει τη συνειρμική σύνδεση προς ιστορικά πρόσωπα και καταστάσεις, ορίζοντας φαντασιακά την ταυτότητα των δύο νεαρών ηρώων της, οι οποίοι «επιστρέφουν στην εποχή της Ενετοκρατίας και μετά στην περίοδο της Κατοχής, προσπαθώντας να αποκαταστήσουν την τάξη μέσα στο οδυνηρό χάος της εποχής τους […]. [Το βιβλίο] καταδύεται με τόλμη στην ιστορία της Κρήτης ανασταίνοντας πειστικά μπροστά μας στιγμές, τοπία, μορφές και βλέμματα ανθρώπων, γόους και χαρές κάτω από τα αειθαλη φυλλώματα των λιόδεντρων».

Περιπέτεια μύησης

Μητριαρχικό στη δόμηση των χαρακτήρων, με τη φιγούρα της γριας Καλής να διαφεύγει μιας παραμυθικής αχλής για να μετατραπεί σε παράγοντα που κρατά τα ηνία της δράσης, το βιβλίο ξεκινά με την αυτοπαρουσίαση (ενδοδιηγητική) του αφηγητή, του εκκολαπτόμενου επιστήμονα και συγγραφέα Χρυσάφη Ροδοκανάκη: ενήλικος πια, o Xρυσάφης ανατρέχει στις συγγραφικές του καταβολές για να υποστηρίξει τη φυσική του κλίση στις επιστήμες και τα γράμματα. Ως πνευματικό τέκνο της συγγραφέως, καταγράφει τη μυητική περιπέτεια των δεκαπέντε χρόνων του, όταν μαζί με τον γαλανομάτη φίλο του βοσκό Αγγελή Τρουλινό αναζητούν στο ιστορικό παρελθόν θησαυρούς που πιστοποιούν τη μαγεία, θεμελιώνουν την καταγωγή, ισχυροποιούν τη θέληση και επιτελούν μια μορφή ενηλικίωσης που μοιάζει με συνείδηση χρέους. Η απουσία πατρικής φιγούρας είναι χαρακτηριστική στο μυθιστόρημα. Ενώ οι γυναίκες που πρωταγωνιστούν είναι σαρκικές, απτές, πολύ συχνά τρωτές και, κυρίως, συναισθηματικά επιφορτισμένες με τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, η μοναδική στιβαρή ανδρική μορφή αντλείται από τις ριμάδες του Ερωτόκριτου: πρόκειται για τον επικό Χαρίδημο υπό τριπλή ταυτότητα: αυτήν του μυθικού αντιπάλου του Ερωτόκριτου στη γκιόστρα, αυτήν του αδελφού του Αγγελή και, ταυτόχρονα, αυτήν του εραστή της μητέρας του μικρού Χρυσάφη.

Η Λίλα Τρουλινού γεννήθηκε το 1961. Κατάγεται από τη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε φιλολογία, φιλοσοφία και θέατρο. Μέχρι το 1995 έζησε στη Θεσσαλονίκη και έκτοτε ζει και εργάζεται στην Κρήτη. Έχει ασχοληθεί με μεταφράσεις φιλοσοφικών έργων και τη γλωσσική επιμέλεια κειμένων.

Με μαγικό τρόπο, αντλώντας έμπνευση από τις εικαστικές της αναφορές και φιλοτεχνώντας αποκαλυπτικές συνθέσεις της όψιμης Αναγέννησης, η Λίλα Τρουλινού κατορθώνει να γεφυρώσει το παρόν με το αέναο χρονικό βίας και αντίστασης που χαρακτηρίζει τις κρητικές βουνοκορφές και τους προσδίδει την αίγλη του «απάτητου και μυστηριώδους» μέχρι και τα χρόνια της Κατοχής. Οι αφηγηματικές της επιλογές, που πόρρω απέχουν μιας αφελούς μοντερνιστικής εναλλαγής οπτικής γωνίας, αφορούν σχεδόν αποκλειστικά τον διαμορφούμενο ψυχισμό και τη δοκιμαζόμενη βούληση των ανήλικων ηρώων της. Με ένα ευφυές τέχνασμα/απείκασμα, δια χειρός Τζουάνε Κορνάρου (ενός peintre «maudit» της Κρητικής Αναγέννησης που φέρει δεσμούς συγγένειας προς τη γριά Καλή και τον βοσκό Αγγελή), η άξια συγγραφέας θεσπίζει τη μετάβαση προς μιαν «αντίπερα όχθη», βάζοντας σε παρένθεση την εποχή και αποτεινόμενη στα πολιτιστικά εκείνα γνωρίσματα που κατά την αίσθησή της συγκεφαλαιώνουν την ουσία της μεγαλονήσου: στο αδούλωτο πνεύμα, στη συνεχή αναζήτηση της επουράνιας Δικαιοσύνης, στην αναψηλάφηση του ιστορικού τραύματος, στη γλυκιά υποταγή στη μητρική εντολή, στην τρωτότητα/ευαλωτότητα της ανθρώπινης σάρκας αλλά και στην αδιαμφισβήτητη υπεροχή του ανθρώπινου πνεύματος.

Χαρακτηριστικά ιπποτικής μυθιστορίας

Οι αλληλοεπικαλύψεις ιστορικών καταναγκασμών, απανωτών ξενικών κατοχών κι επαναστατικών κινημάτων και οι διασταυρούμενες φωνές μαρτύρων συνθέτουν μιαν εκτενή, σπειροειδή τοιχογραφία φαντασμάτων δαντικής κολάσεως, ενώ ο χαρακτήρας (αυχμηρός, άνυδρος, λιτός και αυτάρκης) του ορεινού τοπίου των Μελάμπων στα νότια της Κρήτης και ο ταξιδιάρικος, ερευνητικός, ασίγαστος πόθος των δύο μειρακίων για ανάκτηση της ιστορικής μνήμης συντίθενται σε μια μουσική μαντινάδα εφάμιλλη των αναγεννησιακών της προκατόχων. Γιατί, κατ’ ουσίαν, πρόκειται για ένα έπος, μιαν ιπποτική μυθιστορία υπό μορφήν μυθιστορήματος, όπου ο Άγιος Φανούριος πατάσσει με χρυσοσάνδαλη βία το Κακό που κυριαρχεί στην ανθρώπινη ιστορία και φωτίζει με λαμπάδα μια νέα ανάγνωση του απώτερου και του πρόσφατου παρελθόντος. Στη μυστικιστική αυτήν εξεικόνιση καθρεφτίζεται, ως άλλος «δωρητής» (ή άγγελος) και ο ίδιος ο νεαρός αφηγητής.

Πρόκειται για ένα έπος, μιαν ιπποτική μυθιστορία υπό μορφήν μυθιστορήματος, όπου ο Άγιος Φανούριος πατάσσει με χρυσοσάνδαλη βία το Κακό που κυριαρχεί στην ανθρώπινη ιστορία και φωτίζει με λαμπάδα μια νέα ανάγνωση του απώτερου και του πρόσφατου παρελθόντος.

Όλως αιφνιδίως, οι εκτάσεις με παπαρούνες, οι πορτοκαλεώνες, οι δίοδοι των μουλαριών μέσα από τα φαράγγια, τα κηποχώραφα του καλοκαιριού και τα χειμαδιά, οι γκρίζοι ορεινοί όγκοι και το φλεγόμενο πέλαγος, προσωποποιούνται, εμψυχώνονται και ορίζουν το πεπρωμένο των ανθρώπων. Το εκτυφλωτικό φως του ήλιου τρέπεται σε ζωοδότρα πηγή και διαμεσολαβεί μεταξύ ύπαρξης και ανυπαρξίας. Η συνθήκη της φθοράς και του θανάτου ακυρώνεται, η υπερεκχείλιση των ποταμών και η αντάρα του νερού προσλαμβάνουν παγανιστικές διαστάσεις και ιδρύεται, έτσι, ένας σιωπηρός κανόνας αγιότητας που διέπει τα φυσικά φαινόμενα. Εν μέσω καταιγισμού ανιμιστικών εκρήξεων, το βιβλίο της Λίλας Τρουλινού θεωρεί το θείον φιλοσοφικώ τω τρόπω, συντάσσοντας τον παγανισμό στη στρατιά της μεταφυσικής στέγασης του ανθρώπου. Υπό αυτό το πρίσμα θεωρούμενη, η μυθιστορία της γίνεται η περιπέτεια επίλυσης ενός δυσπρόσιτου, διαχρονικού αινίγματος, στην αποκωδικοποίηση του οποίου επιστρατεύονται η μινωϊκή προϊστορία, η μαγγανεία και η πρακτική ιατρική, το γιατροσόφι, η πρακτική τέχνη του πεταλωτή, ο ποιμενικός βίος με τις ιδιοτυπίες και το λεξιλόγιό του, η νοηματοδότηση της ευγένειας που βαστά από την Ενετοκρατία, η τέχνη του ιστορημένου χειρογράφου, η επιστήμη και ο ορθός λόγος στα πρώτα τους, διστακτικά βήματα.

Ένα τεράστιο, χαμένο εικόνισμα

Από το εικονοστάσιο των αγίων της χριστιανικής ορθοδοξίας εξορύσσονται η απάτη, η ομολογία μετανοίας και η απόταξη του σατανικού στοιχείου, ο εξορκισμός και η δαιμονική απεικόνιση του πολέμου. Δίπολα όπως ο παλαιάς κοπής μαρξισμός και ο ιδεαλισμός, ο ιαστικός χαρακτήρας του προικισμένου ανθρώπινου χεριού με το φυλαχτό και οι μνήμες από τα ρητά του Λουκρήτιου και του Οράτιου, συμπαρατάσσονται σε μιαν εντυπωσιακή χορεία πολιτιστικών σταθερών που καθιστούν το αίνιγμα του βιβλίου επιλύσιμο. Δεν είναι τυχαίο ότι η συγγραφέας, αναζητώντας το εικαστικό σύστοιχο του πολυπρόσωπου μυθιστορήματός της, συναντά την εξέχουσας αισθητικής βυζαντινή ζωγραφική στην «Εσχάτη Κρίση» του καλλιτέχνη Γεωργίου Κλόντζα. Και ενώ το αίνιγμα σταδιακά εκδιπλώνει τις πτυχές του, η κυρίαρχη μητρική φιγούρα της γριάς Καλής επανέρχεται, για να τηρήσει τις αξιολογικές αποστάσεις, να διακρίνει τις αναλογίες, να επικαιροποιήσει τη δράση, να συνενώσει το παρόν με το παρελθόν, να υψωθεί, τέλος, εξιδανικευμένη, αιτούμενη την απόδοση θείας Δικαιοσύνης – με τον τρόπο του Κάλβου στην ωδή «Εις Αγαρηνούς».

Αθεράπευτα ρομαντική και αποστομωτικά ειλικρινής, η Λίλα Τρουλινού αναψηλαφεί το συναίσθημα που της γέννησε ο τόπος καταγωγής και άθλησης της ψυχής της, αγνοώντας την πεπατημένη των αφηγηματικών τεχνικών, αφουγκραζόμενη τον παλμό και τις δονήσεις της εφηβικής ψυχής, αποκρυσταλλώνοντας το παραμύθι σε στέρεο οικοδόμημα, ενδυόμενη την πέπλο της Ιστορίας και βαδίζοντας με την αθωότητα του αμύητου στα μονοπάτια της ελληνικής γλώσσας. Αναπαριστά πλουτώνεια, ζοφερά τοπία δοκιμασιών και ηλιόλουστους, χαρίεντες λειμώνες συμφιλίωσης και ανταμοιβής, επιστρέφει στο λίκνο της μεσογειακής Ηούς και απεκδύεται κάθε επιτήδευσης ή εκζήτησης, μετατρέποντας τη μαθητεία στη ζωή των ηρώων της σε έργο τέχνης.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Το ίδιο χώμα
ΚΑΤΕΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΤΙΣ ΑΝΗΦΟΡΕΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
ΛΙΛΑ ΤΡΟΥΛΙΝΟΥ
ΠΕΡΙΣΠΩΜΕΝΗ 2021
Σελ. 264, τιμή εκδότη €17,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΛΙΛΑΣ ΤΡΟΥΛΙΝΟΥ

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο πίνακας “Γυναικεία δράση στα γόνατα” ή “Γυμνή γυναίκα γονατισμένη” ή “Γονατισμένο γυμνό, πορτρέτο της Ντόντο”, έργο του Λούντβιχ Κίρχνερ του 1910: ένα έντονο γαλάζιο περίγραμμα περιβάλλει το κίτρινο-πορτοκαλί με λαμπερά τιρκουάζ μπαλώματα σώμα της γυναίκας, που είναι γονατισμένο πλάι σε ένα μπλέ βάζο με κόκκινα σαρκώδη άνθη, το κεφάλι είναι γερμένο με μια μελαγχολική εγκατάλειψη μέσα στην άγρια παραφορά των φωσφοριζόντων χρωμάτων και τα χέρια είναι δεμένα πίσω από τους γλουτούς. Περιμένω με αγωνία να δω τη “γυναικεία δράση”, και τη βλέπω, την αναγνωρίζω, κάποτε την είχα δει από την κλειδαρότρυπα, ή από την άκρη μιας μισόκλειστης κουρτίνας, η κίτρινη-πορτοκαλί γυναίκα φέρνει τα χέρια μπροστά και ψαχουλεύει το πάτωμα, το σώμα της είναι καλλίγραμμο, αν και είναι ένα μάτσο οστέινα ξύλα, κάποιος, που εμείς δεν βλέπουμε, της φοράει μια γούνα, σκορπίζει από ένα καλάθι διαμάντια, ρουμπίνια, άγρια κεράσια, της πασαλείβει το στόμα, την ταΐζει με μούρα, κι όταν εκείνος φεύγει, η Ντόντο […] καθαρίζει τους λεκέδες στο πάτωμα, καθαρίζει τα χρυσά της σανδάλια, με τη γατίσια της γλώσσα καθαρίζει τη γούνα, τώρα όλα λάμπουν, όλα είναι πεντακάθαρα – μια αστραφτερή γυναικεία δράση στα γόνατα!»