«Αποκολοκύνθωσις» του Σενέκα (κριτική) – Η μοναδική πλήρως σωζόμενη αρχαία μενίππεια σάτιρα

Για την αρχαία μενίππεια σάτιρα του Σενέκα «Αποκολοκύνθωσις» (μτφρ. Σταύρος Τσιτσιρίδης, εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα, «Ο θάνατος του Σενέκα», του Πίτερ Πολ Ρούμπενς, 1614.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Η «Αποκολοκύνθωσις» του Σενέκα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κίχλη, σε μετάφραση, επιμέλεια και σχολιασμό Σταύρου Τσιτσιρίδη. Όπως πάντα, οι εκδόσεις «Κίχλη» διακρίνονται για τη σχολαστική εκδοτική επιμέλεια και την αρτιότητα του βιβλίου. Η «Αποκολοκύνθωσις» είναι η μοναδική πλήρως σωζόμενη αρχαία μενίππεια σάτιρα (λογοτεχνικό υποείδος που χαρακτηριζόταν από την οργανική ανάμειξη πεζού και έμμετρου λόγου, την παρώδηση άλλων λογοτεχνικών ειδών και τον έντονα φανταστικό χαρακτήρα του αφηγηματικού του περιεχομένου).

Λίγα για την εποχή του Σενέκα

Πληθώρα συλλογικών τόμων αναφύεται τα τελευταία χρόνια, που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα της θεματολογίας του corpus senecanum. Η ηθική φιλοσοφία του Σενέκα διατρέχει όλο το πολυδύναμο έργο του, πεζογραφικό και ποιητικό. Ο Λεύκιος Ανναίος Σενέκας (Lucius Anneus Seneca, 4 π.Χ. - 65), ήταν γιος του Σενέκα του Πρεσβύτερου, δάσκαλος του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Νέρωνα, στωικός φιλόσοφος, τραγωδός και ευνοούμενος της Αυλής. Καταγόταν από την Κόρδοβα της ρωμαϊκής επαρχίας της Ισπανίας. Έφυγε νεαρός από τη γενέτειρά του και ταξίδεψε στη Ρώμη και τη ρωμαϊκή Αίγυπτο. Κατά τη διάρκεια των περιπλανήσεών του διδάχθηκε ρητορική και μυήθηκε στη στωική φιλοσοφία. Τελικά εγκαταστάθηκε στη Ρώμη και σταδιακά ανελίχθηκε σε κρατικά αξιώματα. Υπήρξε τέκνο μιας εντελώς διαφοροποιημένης εποχής, που έχει υποστεί ριζικές ανακατατάξεις, μιας Ρώμης το ρεπουμπλικανικό παρελθόν της οποίας έχει αντικατασταθεί από το μοναρχικό-αυτοκρατορικό παρόν.

Ο Σενέκας προσέδωσε στον στωϊκισμό ένα πέπλο ουμανισμού και υπήρξε διαπρύσιος προπαγανδιστής του ιδεώδους τύπου «σοφού ανδρός» που μεριμνά για την κοινωνία από θέση ευθύνης.

Ως φιλόσοφος ο Σενέκας αντικρύζει την ανατροπή του έως τότε υφισταμένου κώδικα αξιών, ένα νέο ηθικό περιβάλλον στα πλαίσια του οποίου τα παραδείγματα (exempla) προς μίμησιν παραμένουν μεν τα ίδια, απεκδύονται όμως της πολιτικότητας όπως την ήξεραν οι παλαιοί Ρωμαίοι και αποκτούν νέα νοηματοδότηση =η συμβολή του Σενέκα είναι η επαναξιολόγηση, επανερμηνεία και συμπλήρωση του συντεταγμένου ηθικού κώδικα, αυτή τη φορά υπό το φως της στωϊκής φιλοσοφίας (οι στωικοί –οι Έλληνες Ζήνων, Χρύσιππος, Παναίτιος, Ποσειδώνιος και Κλεάνθης– δέχονταν σε επίπεδο θρησκείας την προσευχή και τη λατρευτική πράξη, μόνο όμως όταν το περιεχόμενό τους βρισκόταν σε συμφωνία με την ανθρώπινη Μοίρα –βλ. Σενέκα, «Naturales Quaestiones», 2. 37 και 5. 25–, ενώ θεωρούσαν την προσευχή ως την καλύτερη μορφή λατρείας των θεών, προϋποθέτοντας την κατανόηση και μίμηση της αγαθότητάς τους – βλ. Σενέκα, «Epistulas Morales» 95. 47 - 50).

Ο Σενέκας προσέδωσε στον στωϊκισμό ένα πέπλο ουμανισμού και υπήρξε διαπρύσιος προπαγανδιστής του ιδεώδους τύπου «σοφού ανδρός» που μεριμνά για την κοινωνία από θέση ευθύνης. Γι’ αυτόν χρέος των πλουσίων και των αρχόντων ήταν η βοήθεια προς τους κοινωνικά αδύναμους. Στα έργα του καταλέγεται και η σάτιρα Αποκολοκύνθωσις, για την οποία ο Frank Goodyear έγραψε: «Η μεγαλύτερη από τις πολλές τέρψεις που προσφέρει το μικρό αυτό αριστούργημα έγκειται στον τρόπο με τον οποίο καταφέρει χτυπήματα προς κάθε κατεύθυνση». Ο Gilbert Highet τη χαρακτήρισε ως «μια από τις πιο ευφυείς και σκανδαλώδεις, αλλά επίσης δραστικές και οξυδερκείς σάτιρες στα λατινικά», η Martha Nussbaum ως «το πιο αστείο έργο της λατινικής λογοτεχνίας ύστερα από τις κωμωδίες του Πλαύτου», ενώ ο Σταύρος Τσιτσιρίδης ως «ένα από τα πιο γοητευτικά και μοντέρνα κείμενα (μαζί με τα Σατυρικά του Πετρώνιου) της λατινικής λογοτεχνίας».

Ιστορική ένταξη και πατρότητα του κειμένου της «Αποκολοκύνθωσης»

Η αυτοκράτειρα Αγριππίνα, η γνωστή «φαρμακεύτρια» του Κλαυδίου, όρισε να αποδοθούν στον σύζυγό της μεταθανάτιες τιμές ισοθέου (αποθέωσις: consecratio). Επρόκειτο για έθιμο πολιτικής υστεροφημίας που γενικεύθηκε μετά την εποχή των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και καθιερώθηκε επί Αυγούστου στη Ρώμη. Σύμφωνα με τον Δίωνα Κάσσιο, μετά την εκφώνηση του επικηδείου του Κλαύδιου από τον διάδοχό του («υιόν θεού», πλέον) αυτοκράτορα Νέρωνα και κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Σατουρναλίων (17 Δεκεμβρίου του 54 μ.Χ.), κυκλοφόρησε η «Αποκολοκύνθωσις», διακωμώδηση της αποθέωσης του άρτι δηλητηριασμένου αυτοκράτορα Κλαυδίου, που είχε αφήσει με κραυγές αγωνίας τον μάταιο τούτον κόσμο, και παράλληλη εξύμνηση του Νέρωνος. Η λέξη «αποκολοκύνθωσις» υποδηλώνει τη μεταμόρφωση σε κολοκύθα ενός αυτοκράτορος που, τηρουμένων των αναλογιών, προοριζόταν για αποθέωση. Είναι ένα άπαξ ειρημένον συνώνυμο της «αποβλάκωσης» ή του «ξεμωράματος», ενώ έχει αχνό καρναβαλικό χαρακτήρα.

Ήδη το 41 μ.Χ. ο Σενέκας είχε εξοριστεί από τον Κλαύδιο για οκτώ χρόνια στην Κορσική, ενώ μετά την έκτιση της ποινής του είχε συμμετάσχει στη δημόσια διοίκηση και είχε διδάξει τον μέλλοντα αυτοκράτορα Νέρωνα, εντασσόμενος στο οικείο περιβάλλον του αετιδέως [...]

ΑποκολοκύνθωσηΚατά την εποχή της ανάληψης του θρόνου από τον δεκαεπτάχρονο μαθητή του Νέρωνα, ο Σενέκας είχε κάθε λόγο να συγγράψει μια τέτοια μεταφυσική σάτιρα, της οποίας ο ανώνυμος αφηγητής εξιστορεί το τέλος του Κλαυδίου, την υποτιθέμενη εμφάνισή του ενώπιον της Συγκλήτου των Ολυμπίων θεών, την εικαζόμενη δίκη του και τελικά την καταδίκη του από το δικαστήριο του Κάτω Κόσμου. Ήδη το 41 μ.Χ. ο Σενέκας είχε εξοριστεί από τον Κλαύδιο για οκτώ χρόνια στην Κορσική, ενώ μετά την έκτιση της ποινής του είχε συμμετάσχει στη δημόσια διοίκηση και είχε διδάξει τον μέλλοντα αυτοκράτορα Νέρωνα, εντασσόμενος στο οικείο περιβάλλον του αετιδέως (ασχέτως του ότι, στη συνέχεια, ο Νέρωνας επέβαλε τυραννικό καθεστώς, απέκοψε τις γέφυρες επικοινωνίας με τον Σενέκα, τον εξώθησε σε απομόνωση από τον δημόσιο βίο, εντέλει δε τον κατηγόρησε για συμμετοχή σε αποτυχημένη συνωμοσία και του επέβαλε να αυτοκτονήσει την ίδια εποχή με τον Πετρώνιο και τον Λουκανό).

Ένας επιπλέον λόγος αναμφισβήτητης απόδοσης της πατρότητας της «Αποκολοκύνθωσης» στον Σενέκα είναι το γεγονός πως υπήρξε συγγραφέας eruditus (διανοούμενος) και διαφοροποιήθηκε της πεπατημένης ως προς το ύφος, επιστρατεύοντας προσφωνήσεις προς έναν επινοημένο (ή και υπαρκτό) συνομιλητή που διαφωνεί, γνωμικό ύφος, προσφιλή του λογοπαίγνια, εικόνες-μεταφορές, αποστροφές, επιφωνήσεις, ρητορικές ειρωνικές ερωτήσεις, δηκτική φρασεολογία και κοφτό, ασύνδετο λόγο, κάνοντας άμεσες συγκρίσεις με προγενέστερα κείμενα (π.χ. με τα ομηρικά έπη), επιταχύνοντας δραματικά τον ρυθμό του κειμένου και παραθέτοντας κλιμακωτά τις αντισυμβατικές του απόψεις: όλα αυτά είναι γνωρίσματα της «Αποκολοκύνθωσης».

Λίγα λόγια για τον Σταύρο Τσιτσιρίδη

Ο Σταύρος Τσιτσιρίδης (μεταφραστής, επιμελητής και σχολιαστής της «Αποκολοκύνθωσης») έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία: Platons Menexenos. Einleitung, Text und Kommentar (B.G. Teubner: Στουτγάρδη / Λειψία 1998)· Η γένεση της λογοτεχνικής ερμηνείας. Η ερμηνεία του ποιήματος του Σιμωνίδη στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα (Στιγμή: Αθήνα 2001)· Beiträge zu den Fragmenten des Klearchos von Soloi (Walter de Gruyter: Βερολίνο / Νέα Υόρκη 2013). Δημοσίευσε, επίσης (σε συνεργασία με άλλους), τρίτομη Ανθολογία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας (ΟΕΔΒ: Αθήνα 2000) που κακώς δεν επιστρατεύθηκε στα σχολεία μας ως εγχειρίδιο παραπομπής των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Δίδαξε στα Πανεπιστήμια Κύπρου, Saarland και Πατρών, ενώ διευθύνει το Ινστιτούτο Αρχαίου Θεάτρου Παν/μίου Πατρών και το διεθνές επιστημονικό περιοδικό «Λογείον».


 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

politeia link more

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

Για το βιβλίο «Σχέδια» του Φραντς Κάφκα [Franz Kafka] (μτφρ. Μαρία Μπεζαντάκου, Σοφία Χρυσαφοπούλου, εκδ. Οξύ).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Φιγούρες αιωρούμενες, ρευστές, δίχως χαρακτηριστικά στα πρόσωπα, άμορφες, σχεδόν μη α...

«Κινηματογραφικοί στοχασμοί» του Κουέντιν Ταραντίνο (κριτική) – Οι ταινίες που σημάδεψαν τον πιο αιρετικό σκηνοθέτη των καιρών μας

«Κινηματογραφικοί στοχασμοί» του Κουέντιν Ταραντίνο (κριτική) – Οι ταινίες που σημάδεψαν τον πιο αιρετικό σκηνοθέτη των καιρών μας

Για το βιβλίο του Κουέντιν Ταραντίνο [Quentin Tarantino] «Κινηματογραφικοί στοχασμοί» (μτφρ. Άρης Σφακιανάκης – Ηρώ Σκάρου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα). Κεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Οι «κακ...

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

Για το βιβλίο του Ράτζα Σεχάντε [Raja Shehadeh] «Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη;» (μτφρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Οκτώ μήνες αφότου ξεκίνησε ο καταστροφικός και αδιέξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ