camus kentriki

Για τη μελέτη της Άλις Κάπλαν «Αναζητώντας τον Ξένο – Ο Αλμπέρ Καμύ και ο βίος ενός κλασικού έργου της λογοτεχνίας» (μτφρ. Νίκος Χαροκόπος, εκδ. Καπόν).

Του Νίκου Ξένιου

Η καθηγήτρια γαλλικής φιλολογίας Άλις Κάπλαν, στη μελέτη της Αναζητώντας τον Ξένο – Ο Αλμπέρ Καμύ και ο βίος ενός κλασικού έργου της λογοτεχνίας, αποδεικνύεται τόσο μια άξια λογοτεχνική κριτικός όσο και άξια ιστορικός και βιογράφος. Με τη διαπίστωση ότι δεν διαβάζουν όλοι τον Ξένο με τον ίδιο τρόπο, η συγγραφέας παραπέμπει στη lecture fantasmée που καθένας κάνει στο κλασικό πια βιβλίο του νομπελίστα «pied-noir» συγγραφέα, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1942 και που τεκμηριώνει βιωματικά την αίσθηση (και, κατά συνέπειαν, την έννοια) του Παραλόγου/Αbsurde.1

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου της Κάπλαν είναι ο συσχετισμός του Ξένου με το αμερικανικό αστυνομικό νουάρ μυθιστόρημα Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές του Τζέιμς Μ. Κέιν. «Ο Ξένος» δηλώνει η Άλις Κάπλαν «συνοψίζει όλα τα λογοτεχνικά ρεύματα του 20ού αιώνα, από τον υπαρξισμό, τη νέα κριτική, την αποδόμηση, έως τις φεμινιστικές θεωρίες και τις μεταποικιακές σπουδές», εφόσον το κοινό του εξακολουθεί να διευρύνεται και να αναζητά τα κρυφά νοήματά του. Ο Κόνορ Κρουζ O' Μπράιαν είχε γράψει το 1970 μια μελέτη όπου υποστήριζε πως ένα λογοτεχνικό έργο θα μπορούσε, συν τω χρόνω, να προσλάβει επιπλέον νοηματοδοτήσεις: με βάση αυτή την τοποθέτηση και για ό,τι αφορά τις ρατσιστικές νύξεις του Ξένου, δύο Γάλλοι αριστερόστροφοι δημοσιογράφοι, ο Ανρί Κρεά και ο Πιερ Νορά, υποστήριξαν στο «Nouvel Observateur» ότι «με το να σκοτώσει ο Μερσό τον Άραβα εξέφρασε την υποσυνείδητη επιθυμία κάθε Γάλλου στην Αλγερία».

Ένας προσωπικός αγώνας σύνθεσης μυθιστορήματος

Αυτό το άκρως επιδραστικό βιβλίο, λέει σε συνέντευξή της η κυρία Κάπλαν, χρειαζόταν μια μελέτη για όλον τον προσωπικό αγώνα που κατέβαλε ο συγγραφέας για να επέλθει το περιπόθητο coming-to-be του Ξένου. Και αυτή είναι, αναμφίβολα, μια ολοκληρωμένη μελέτη, που προέκυψε από ενδελεχή ενημέρωση της Κάπλαν για κάθε λεπτό της ζωής του Καμύ μεταξύ 1924 και 1942: αρχικά, υπήρξε κάτοικος ενός διαμερίσματος χαμηλής εισοδηματικά εργατικής τάξης στη φτωχική συνοικία Μπελκούρ στο Αλγέρι μαζί με τη μητέρα του, που έπασχε από κώφωση. Το 1930, έγινε η έφοδος της φυματίωσης στη ζωή του. Μεγάλη έμφαση στη σχέση του με τον εκλεκτό του δάσκαλο Λουί Ζερμαίν και στα πρώτα του διαβάσματα, στο σπίτι του θείου του. Σημαντική ήταν η απόκτηση ενός πτυχίου το 1935, αλλά και το εμπόδιο που η φυματίωση έθεσε στην καριέρα του ως εκπαιδευτικού. Καθοριστικά αδιέξοδοι υπήρξαν οι έρωτές του και ο γάμος του με τη μεγαλοαστή Σιμόν Ιέ, το 1934.

«Ο Ξένος» δηλώνει η Άλις Κάπλαν «συνοψίζει όλα τα λογοτεχνικά ρεύματα του 20ού αιώνα, από τον υπαρξισμό, τη νέα κριτική, την αποδόμηση, έως τις φεμινιστικές θεωρίες και τις μεταποικιακές σπουδές», εφόσον το κοινό του εξακολουθεί να διευρύνεται και να αναζητά τα κρυφά νοήματά του.

Απόλυτα σημαντική ήταν η πρόσληψή του στην εφημερίδα «Alger-Républicain», μετά το 1938 και η εφήμερη συγκατοίκησή του με τη Φρανσίς Φορ: το δικαστικό ρεπορτάζ που του είχε ανατεθεί αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στο βιβλίο, ως η ομολογία ενός εγκλήματος σε μια πειστική αίθουσα δικαστηρίου, παρά το γεγονός ότι ο συγγραφέας επέλεξε ο ήρωάς του να την αντικρίζει για πρώτη φορά. Βαρύνουσας σημασίας για τις επιλογές του υπήρξε το γεγονός ότι έκαψε, τότε, όλη την αλληλογραφία και τα παλαιότερα χειρόγραφά του. Την επόμενη χρονιά ο Καμύ έχασε τη γαλλική υπηκοότητα, θεωρήθηκε «φίλος των Αράβων» και χαρακτηρίστηκε ανεπιθύμητος στην πατρίδα του. Ο Ξένος είχε ήδη αρχίσει να γράφεται, για να ολοκληρωθεί στο γερμανοκρατούμενο Παρίσι του ’40, ενώ του είχε δοθεί η αρχισυνταξία της εφημερίδας «Paris-Soir-Républicain». O Kαμύ ζει περίοδο απομόνωσης και ανασυγκροτεί τα εκφραστικά του μέσα. Ωστόσο, παραπονιέται για τη δειλία και τη φιλογερμανική στάση που βλέπει γύρω του: «C ‘est la lachêté qui l’entoure...». Γράφει, ήδη, τον Μύθο του Σισύφου.

Ποιοτική μελέτη του Μερσό: η ταύτιση με τον ήρωά του

Στο βιβλίο της Κάπλαν κεντρική θέση έχει, επίσης, η αλληλογραφία του με τον Ζαν Γκρενιέ, τον καθηγητή του από το Αλγέρι, που μόνο αρνητικά σχόλια είχε να κάνει στα χειρόγραφα του μυθιστορήματος που επιχειρούσε μάταια να ολοκληρώσει ο Καμύ, και που έφερε τον τίτλο: Ο ευτυχισμένος θάνατος. Πολύ μεγάλης σημασίας είναι η ταύτιση του Καμύ με τον Γάλλο καρατερίστα ηθοποιό Fernandel, καθώς και η γνωριμία του με τον Αντρέ Μαλρώ, που άλλωστε ιδιοχείρως προώθησε το χειρόγραφο στον Gallimard. Τα πολύ όμορφα λεξιλογικά σχόλια και η ετυμολόγηση του ονόματος του Μερσό βασίζονται στις γαλλικές λέξεις «Θάνατος» (mort, il meurt) και «άλμα» (saut), με αναφορές στον δισταγμό χρήσης του e, ενώ ο Καμύ φαίνεται πως για καιρό είχε προσκολληθεί στην άλλη ετυμολόγηση: mer (θάλασσα) και saut (βουτιά στη θάλασσα).

Στο βιβλίο της Κάπλαν κεντρική θέση έχει, επίσης, η αλληλογραφία του με τον Ζαν Γκρενιέ, τον καθηγητή του από το Αλγέρι, που μόνο αρνητικά σχόλια είχε να κάνει στα χειρόγραφα του μυθιστορήματος που επιχειρούσε μάταια να ολοκληρώσει ο Καμύ, και που έφερε τον τίτλο Ο ευτυχισμένος θάνατος.

Η ζωή στο σπίτι της γυναίκας του, στο Αλγέρι του 1941, κάθε άλλο παρά εκφράζει τον Καμύ, και αυτό αποτυπώνεται στην ελευθεριάζουσα, αισθησιοκρατική προσέγγιση του ήρωά του: η θέα της θάλασσας από το μπαλκόνι, η ηδονιστική, υλιστική αντίληψη του Μερσό για τη ζωή, η άρνησή του προς τον Χριστιανισμό, η αντίθεσή του προς τις μικροαστικές επιλογές της Μαρί, όλα αυτά συνθέτουν την αμφιλεγόμενη αυτή μυθιστορηματική περσόνα που είναι τόσο «αποξενωμένος (stranger)» όσο και «διαφορετικός/περιθωριακός (outsider)», ήδη από τον τίτλο του βιβλίου. Ο αυτοκαταστροφικός ήρωας Μερσό θα σταλεί στη γκιλοτίνα όχι γιατί σκότωσε έναν Άραβα, αλλά κυρίως γιατί δεν είχε κλάψει στον θάνατο της μάνας του, συνοψίζει την καταμέτωπο σύγκρουση του ατόμου με την υποκριτική κοινωνική ηθική: μια δίκη όπου δεν εκδικάζεται το έγκλημα, αλλά η προσωπικότητα του εγκληματία.

kaplan alice
H Άλις Κάπλαν είναι καθηγήτρια Γαλλικών στην έδρα John M. Musser του Πανεπιστημίου του Γέιλ και συγγραφέας πολλών βιβλίων για τη σύγχρονη γαλλική λογοτεχνία και τον πολιτισμό. Έχει τιμηθεί με το παράσημο του Τάγματος της Λεγεώνας της Τιμής από τη Γαλλική Κυβέρνηση και είναι μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών.

 

Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός: fédéralisme égalitaire

Ο Καμύ αναγκάζεται να αναχωρήσει για τον άνω Λίγηρα, όπου θα νοσηλευτεί για τη φυματίωσή του που υποτροπιάζει, το 1942. Εκεί θα λάβει ενεργό μέρος στην αντίσταση και θα προστατεύσει νεαρά εβραιόπουλα. Τον Οκτώβριο του ’43 φεύγει για το Παρίσι, όπου συγγράφει την Πανούκλα και συχνάζει στο Σαιν Ζερμαίν ντε Πρε και στο Café de Flor γνωρίζεται με τον Σαρτρ, που μόλις έχει δημοσιεύσει τη Ναυτία και τον Τοίχο, σκηνοθετεί μια σκηνική δημιουργία του Πικάσο, γίνεται ενεργός συντάκτης της επαναστατικής εφημερίδας «Combat» και μέλος της Αντίστασης. Είναι χαρακτηριστική η διαφωνία του με τον Φρανσουά Μωριάκ σε ό,τι αφορούσε τις δίκες του Πεταίν και όσων επέδειξαν φιλογερμανική στάση. Σοκάρεται από τη βόμβα στη Χιροσίμα και διαπιστώνει ότι «η ανθρωπότητα έχει φτάσει στο ύψιστο σημείο της αγριότητάς της».

Με την επιστροφή του στην Αλγερία (την εποχή της σχέσης του με γυναίκα της ζωής του, την ηθοποιό Μαρία Καζαρές, και της συγγραφής της Κατάστασης πολιορκίας, του Καλιγούλα και των Δικαίων) διαπιστώνει πως η πολιτική της αποικιοκρατίας έχει ξοφλήσει. Θα ακολουθήσει η σύγκρουσή του με τον Σαρτρ πάνω στο ζήτημα του κομμουνισμού, του ολοκληρωτισμού και των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Θα συνεργαστεί με τον Σερβάν-Σρεμπέρ στην εφημερίδα «Express» οραματιζόμενος μιαν ουτοπική εκεχειρία για το φλέγον ζήτημα της Αλγερίας. Το ζήτημα της πλημμελούς απονομής κοσμικής δικαιοσύνης επανέρχεται στις προτεραιότητες της προβληματικής του Καμύ.

Το βιβλίο της Κάπλαν συνεχίζει με συνέντευξη με τον Καμέλ Νταούντ, συγγραφέα της Έρευνας για τον Μερσό, του μυθιστορήματος που δημοσίευσε το 2013, στα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Καμύ και με την έρευνα σε εφημερίδες της εποχής για τους αδελφούς Μπενσουσάν και τη σύγκρουσή τους με ομάδα Αράβων στο Αλγέρι, και με τη διαπίστωση ότι θύτης και θύμα έπασχαν αμφότεροι από φυματίωση. Η μελέτη ολοκληρώνεται με τη ρομαντική μυθιστορηματική κατασκευή μιας παράλληλης ανάρρωσης των δύο, σε κάποια κλινική ευρωπαϊκού βουνού.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


1. Η Έλσα Τριολέ έγραψε ένα σύντομο αφήγημα με τίτλο: Ποιος είναι αυτός ο Ξένος που δεν είναι από εδώ, ή: Ο μύθος της Βαρόνης Μελανί (εκδ. Seghers, 1944), του οποίου ο πρωταγωνιστής παρέπεμπε στον Καμύ. Επίσης, η Ελίζαμπεθ Χάρντγουικ έγραψε το: Καμύ: μια ρομαντική ιστορία και ο Φίλιπ Τόντι τη μελέτη: Επανεπισκεπτόμενοι τον Ξένο του Καμύ.


kaplanΑναζητώντας τον Ξένο
Ο ΑΛΜΠΕΡ ΚΑΜΥ ΚΑΙ Ο ΒΙΟΣ ΕΝΟΣ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ
ΆΛΙΣ ΚΑΠΛΑΝ
Μτφρ. ΝΙΚΟΣ ΧΑΡΟΚΟΠΟΣ
ΚΑΠΟΝ 2019
Σελ. 296, τιμή εκδότη €23,85



ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ALICE KAPLAN


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα απομνημονεύματά μου, του Σωτήρη Σπαθάρη – η λαϊκή φωτιά της τέχνης του καραγκιόζη

Τα απομνημονεύματά μου, του Σωτήρη Σπαθάρη – η λαϊκή φωτιά της τέχνης του καραγκιόζη

Για το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Σωτήρη Σπαθάρη «Τα απομνημονεύματά μου» (επιμ. Γιάννης Κόκκωνας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Κεντρική εικόνα: Ο Σωτήρης Σπαθάρης © Σπαθάρειο Μουσείο.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Η λαϊκή φωτιά της τέχνης...

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Για τη μυθιστορηματική βιογραφία του Jack Fairweather «Ο εθελοντής – Η αληθινή ιστορία του ήρωα της αντίστασης που διείσδυσε στο Άουσβιτς» (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, ο ήρωας του βιβλίου Βιτόλντ Πιλέτσκι σε μια φωτογραφία ντοκουμέντο από το 1941, κατά την εισαγωγή του στο στρα...

Μαρία Κάλλας: γράμματα και αναμνήσεις, του Τομ Βολφ

Μαρία Κάλλας: γράμματα και αναμνήσεις, του Τομ Βολφ

Για το βιβλίο-βιογραφία της Μαρίας Κάλλας, σε επιμέλεια του Τομ Βολφ, «Μαρίας Κάλλας: γράμματα και αναμνήσεις» (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Πατάκη). Στη φωτογραφία, η σπουδαία υψίφωνος σε στιγμές χαλάρωσης. 

Της Λεύκης Σαραντινού

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν σήμερα τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021.

Επιμέλεια: Book Press

ΜΙΚΡΗ ΛΙΣΤΑ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ (2021) ...

Ντροπολιτσά  (διήγημα «1821»)

Ντροπολιτσά (διήγημα «1821»)

Διήγημα που διακρίθηκε στον διαγωνισμό «200 χρόνια τώρα...», με θέμα «200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση», που συνδιοργάνωσαν η Book Press με τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Τα διηγήματα που ξεχώρισαν θα κυκλοφορήσουν σε e-book στο τέλος Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Κεντρική εικόνα: Η μάχη του Βαλτετσίου.

...
Μικρές και βραβευμένες στο ψηφιακό κανάλι του Ιδρύματος Ωνάση

Μικρές και βραβευμένες στο ψηφιακό κανάλι του Ιδρύματος Ωνάση

Μια συνεργασία του Ιδρύματος Ωνάση με το Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας & το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας Νύχτες Πρεμιέρας για την προβολή όλων των βραβευμένων στα δύο φεστιβάλ ελληνικών ταινιών μικρού μήκους του 2020.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ευσταθίας Ματζαρίδου «Φτερά στο τσιμέντο», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Περισπωμένη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[…] Τις ώρες που αυτοί κοιμούνται, αν εξαιρέσω, το ροχαλητό το...

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τον συλλογικό τόμο «Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση», σε επιμέλεια του Ιωάννη Βαρτζόπουλου, που κυκλοφορεί στις 16 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι στη φύση του ανθρώπου η δυνατότ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ