Με τους ζωγράφους της Πινακοθήκης Αβερωφ - Ένας πολυτροπικός εικαστικός οδηγός για νέους

Το βιβλίο γνώσεων κρύβεται μάλλον στην… αθέατη πλευρά της σελήνης για τα ελληνικά θεωρητικά και ερευνητικά δεδομένα. Ενώ αποτελεί σχεδόν τη μισή παραγωγή του βιβλίου για παιδιά, τα διάφορα θεωρητικά βιβλία -και είναι αρκετά-, με εξαίρεση ένα δύο, του αφιερώνουν λίγες αράδες ή μια δυο σελίδες, σε αντίθεση με το λογοτεχνικό παιδικό βιβλίο που καταλαμβάνει το υπόλοιπο μέρος τους.

Μόλις τελευταία το βιβλίο γνώσεων γίνεται αντικείμενο μελέτης σε ορισμένα πανεπιστημιακά τμήματα εκπαίδευσης μελλοντικών εκπαιδευτικών. Η ενασχόληση με τα βιβλία αυτά είναι μια δύσκολη υπόθεση. Γιατί, πέρα από τη βιβλιογραφία και τις πηγές που πρέπει να παραθέτουν, είναι απαραίτητο, με γνώση και σεβασμό στην παιδική ηλικία, να περιέχουν εκείνα τα στοιχεία του ειδικού γνωστικού πεδίου τα οποία είναι κατάλληλα για τα παιδιά, δίχως να απομακρύνονται από την αναγκαία επιστημονικότητα.

Η Μαρίζα Ντεκάστρο, βραβευμένη με το κρατικό βραβείο (2006) και με βραβείο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου για το βιβλίο γνώσεων (2012) αλλά και με βραβείο μετάφρασης (2012), είναι από εκείνους/εκείνες τους/τις συγγραφείς που έχουν καταπιαστεί με ζήλο και με γνώση με το συγκεκριμένο αντικείμενο είτε πρωτογενώς είτε μεταφραστικά. Έχει γράψει βιβλία γνώσεων έγκυρα και αξιόπιστα που αποτελούν ανανέωση του συγκεκριμένου είδους. Πολύ σημαντικά για την εμπλοκή του παιδιού με ειδικά γνωστικά πεδία αποτελούν τρία από τα τελευταία της βιβλία: το Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου (εκδ. Μεταίχμιο), το Τι και πώς στην προϊστορία (εκδ. Κέδρος) και το Θησαυροί μέσα στο χώμα (εκδ. Παπαδόπουλος). Πρόκειται για βιβλία που μέσα από τον τρόπο που παρουσιάζεται το γνωστικό υλικό ενεργοποιούν περαιτέρω τα παιδιά αναγνώστες, ώστε να ασχοληθούν με το ανάλογο αντικείμενο.

Αποτελεί έναν καλαίσθητο και κατατοπιστικό οδηγό που αναφέρεται σε κάθε ηλικία, πρωτίστως στην παιδική και την εφηβική.

Το πιο πρόσφατο βιβλίο της Με τους ζωγράφους της Πινακοθήκης Αβέρωφ. Οδηγός για νέους (2016) αναφέρεται στη γνωριμία μας με μια σημαντική πινακοθήκη-κληρονομιά του Ευάγγελου Τοσίτσα-Αβέρωφ. Αποτελεί έναν καλαίσθητο και κατατοπιστικό οδηγό που αφορά ανθρώπους κάθε ηλικίας, πρωτίστως παιδικής και εφηβικής. Η συγκεκριμένη πινακοθήκη αποτελεί συμβολή στον εικαστικό μας πολιτισμό, λειτουργεί δε από το 1988 και περιέχει αντιπροσωπευτικά έργα σπουδαίων Ελλήνων ζωγράφων, χαρακτών και γλυπτών του 19ου και του 20ού αιώνα όπως των Γύζη, Λύτρα, Βολανάκη, Ιακωβίδη, Παρθένη, Τόμπρου, Χαζηκυριάκου-Γκίκα, Μόραλη, Τέτση και άλλων. Η συγκεκριμένη πινακοθήκη επίσης διοργανώνει περιοδικά εκθέσεις με έργα από άλλα μουσεία και συλλογές και ανάλογες εκδηλώσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά και σχολεία.

Τάσεις και κατατάξεις

Το βιβλίο περιέχει είκοσι πίνακες που είναι αντιπροσωπευτικοί των διάφορων τάσεων της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας. Στη μία σελίδα παρουσιάζεται ο πίνακας και στην άλλη ένα συνοπτικό κείμενο που αποτελεί μια πολυτροπική «ιστορία» και συνάμα προσέγγιση του πίνακα.

Το βιβλίο περιέχει είκοσι πίνακες που είναι αντιπροσωπευτικοί των διάφορων τάσεων της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας. Ο καθένας καταλαμβάνει δύο σελίδες. Στη μία σελίδα παρουσιάζεται ο πίνακας και στην άλλη ένα συνοπτικό κείμενο που αποτελεί μια πολυτροπική «ιστορία» και συνάμα προσέγγιση του πίνακα. Για παράδειγμα, ας πάρουμε τον γνωστό πίνακα του Γεώργιου Ιακωβίδη που δείχνει έναν παππού να ανεβάζει σε ένα τραπέζι το εγγόνι του, που κάνει τα πρώτα του βήματα προς την αγκαλιά της μικρής του αδερφής που τον περιμένει με ανοιχτά τα χέρια της. Στο απλό και περιεκτικό κείμενο κάτω από τον τίτλο «Έλα… έλα μου…» δίνονται έμμεσα πληροφορίες για τον πίνακα και συνάμα αποτυπώνεται η προσωπική ερμηνεία -παράλληλα και πρόταση- της συγγραφέως για ανάγνωση του συγκεκριμένου έργου, την τεχνοτροπία του και την τεχνική του ζωγράφου. Πρόκειται για μια ερμηνεία που «έρχεται» από την πλευρά του παιδιού με έναν λόγο δημιουργικά μπολιασμένο και με ειδική εικαστική ορολογία. Στο τέλος της σελίδας παρουσιάζεται ο δημιουργός με φωτογραφία και βασικές πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του.

Η παρόμοια εικόνα με το ανάλογο ανά πίνακα περιεχόμενο επαναλαμβάνεται και με τα υπόλοιπα έργα. Αποτυπώνονται οι διαφορετικές τους τεχνοτροπίες και η επιτυχημένη προσπάθεια της συγγραφέως να ενεργοποιήσει τον αναγνώστη εμπλέκοντάς τον με διάφορους έμμεσους τρόπους στη δημιουργική δράση της ανάγνωσης/ερμηνείας.

Ξεφυλλίζοντας κάποιος το βιβλίο δεν μπορεί να μην προσέξει τους ποιητικούς αλλά και τους ερωτηματικούς και χιουμοριστικούς τίτλους που δίνει η συγγραφέας στους πίνακες, οι οποίοι δημιουργούν προσδοκίες στον αναγνώστη ώστε να ενσκύψει στα μικρά κείμενα και παράλληλα να «διαβάσει» τον πίνακα σχηματίζοντας ένα «προσωπικό» πλαίσιο πρόσληψής του. Παραθέτω μερικούς τίτλους: Η θάλασσα της ελευθερίας, Το βράδυ όλα ησυχάζουν, Κύματα που καλπάζουν, Ποιος έβαλε φωτιά στο κυπαρίσσι;, Στην τέχνη δεν μπαίνουν σάλτσες, Μια μπουκιά υδροπέπονο, Αυτά τα φρούτα τρώγονται;, Τίτλος;… Επιπρόσθετα, η συγγραφέας επιλέγει τον πίνακα «Μάχη των Φαρσάλων» του Ροϊλού για να δώσει, σε ένα δισέλιδο, πολύτιμες πληροφορίες για τη συντήρηση των διάφορων εικαστικών έργων που δίνουν την αντίστοιχη «μάχη» τους με τη φθορά που υφίστανται «ταξιδεύοντας» στον χρόνο. Ο οδηγός καταλήγει με μια σειρά φωτογραφιών του ιδρυτή της πινακοθήκης σε σχέση με διάφορες δράσεις του, με κατάλογο των έργων που παρουσιάζονται ξανά σε μικρογραφίες, με τη βιβλιογραφία που πιστοποιεί την εγκυρότητά του και με διάφορες πληροφορίες για την πινακοθήκη.

Ο συγκεκριμένος πολυτροπικός οδηγός, συγκεντρώνει όλα εκείνα τα στοιχεία που είναι απαραίτητα για το βιβλίο γνώσεων. Είναι καλαίσθητος, παρέχει εγκυρότητα, αξιοπιστία και τα κείμενά του είναι αφενός προσιτά στην παιδική ηλικία και αφετέρου σύμφυτα με την αισθητική που αναδύεται ως σύνολο από το ξεφύλλισμα και την ανάγνωσή του.

Καταλήγοντας: ο συγκεκριμένος πολυτροπικός οδηγός συγκεντρώνει όλα εκείνα τα στοιχεία που είναι απαραίτητα για το βιβλίο γνώσεων. Είναι καλαίσθητος, παρέχει εγκυρότητα, αξιοπιστία και τα κείμενά του είναι αφενός προσιτά στην παιδική ηλικία και αφετέρου σύμφυτα με την αισθητική που αναδύεται ως σύνολο από το ξεφύλλισμα και την ανάγνωσή του. Επιπλέον, η αξία του είναι: μορφωτική, γιατί βοηθάει το παιδί να αποκτήσει βασικές γνώσεις για την εικαστική δημιουργία και την ιστορική της διαδρομή τους τελευταίους δύο αιώνες και παιδαγωγική-διδακτική, γιατί καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την αυτενέργεια, την ανακαλυπτική και την αντιληπτική ικανότητα του παιδιού. Επίσης, το συγκεκριμένο βιβλίο μπορεί να βοηθήσει το παιδί στο σχολείο του, ώστε να εμπλουτίσει τις γνώσεις του στο μάθημα της Εικαστικής Αγωγής και να καλλιεργήσει τις ανάλογες δεξιότητες. Μπορεί μάλιστα να χρησιμοποιηθεί σε δραστηριότητες δημιουργικής γραφής, ωθώντας το παιδί να δώσει γραπτά και τη δική του ερμηνεία αλλά και φιλαναγνωσίας με την ανάγνωση ενδεχομένως και άλλων βιβλίων σχετικών με την εικαστική δημιουργία. Όπως προανέφερα, η ενεργοποίηση του αναγνώστη είναι το ζητούμενο στα βιβλία γνώσεων κι ο συγκεκριμένος οδηγός δίνει πολλές αφορμές. Ως εκ τούτου, είναι περιττό να τονίσω ότι ένα τέτοιο βιβλίο στα χέρια του γονέα αλλά και του εκπαιδευτικού, μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο εργαλείο για την εν γένει μαθησιακή διαδικασία και κυρίως για την καλλιέργεια και την όξυνση του αισθητικού κριτηρίου του παιδιού. 

* Στην κεντρική φωτογραφία λεπτομέρεια από τον πίνακα του Γεώργιου Ιακωβίδη Τα πρώτα βήματα (1889), Λάδι σε μουσαμά, 64x50 εκ.
** Στο κέντρο ο πίνακας του Γεώργιου Ροϊλού Η μάχη των Φαρσάλων (πριν από το 1901), Λάδι σε μουσαμά, 167x290 εκ.

* Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι τ. Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου του Αιγαίου.

Με τους ζωγράφους της Πινακοθήκης Αβέρωφ
Οδηγός για νέους
Μαρίζα Ντεκάστρο
Ίδρυμα Ευαγγέλου Αβέρωφ - Τοσίτσα 2016
Σελ. 52, τιμή εκδότη €11,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΙΖΑΣ ΝΤΕΚΑΣΤΡΟ