1 Kythira 700

Της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου

Τα βιβλία γνώσεων αποτελούν μια χωριστή κατηγορία παιδικών βιβλίων που στόχο έχουν τη μετάδοση στα παιδιά γνώσεων, πληροφοριών, γεγονότων, φαινομένων με τρόπο ελκυστικό και ενδιαφέροντα. Τα τελευταία χρόνια διαπιστώνουμε ότι η εκδοτική παραγωγή των βιβλίων αυτών παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς καλύπτει μια ευρεία κλίμακα επιστημονικών περιοχών. Η ιστορία, η αρχαιολογία, η μυθολογία, η φυσική, τα μαθηματικά, η τέχνη, κυρίως η ζωγραφική αλλά και η μουσική και η γλυπτική, η οικολογία, η λογοτεχνία, καθώς και η ψυχολογία, η πολιτική επιστήμη, το δίκαιο και η κοινωνιολογία απασχολούν τους συγγραφείς βιβλίων αυτής της κατηγορίας, ενώ ο τρόπος μετάδοσης της γνώσης ποικίλλει.

Σε όλες τις μορφές του το βιβλίο γνώσεων διακρίνεται για το μορφωτικό και διδακτικό του χαρακτήρα, καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως συμπλήρωμα στη διδασκαλία των γνωστικών αντικειμένων του σχολείου. 

Έχουμε βιβλία γνώσεων τα οποία επικεντρώνονται στην προσφορά δεδομένων και πληροφοριών με απλό επιστημονικό τρόπο, άλλα που χρησιμοποιούν λογοτεχνίζουσα αφήγηση για να μεταδώσουν τις γνώσεις και έχουμε και τα λογοτεχνικά βιβλία γνώσεων όπου η πληροφορία μεταδίδεται στον αναγνώστη μέσα από τη μυθοπλασία. Σε όλες τις μορφές του το βιβλίο γνώσεων διακρίνεται για το μορφωτικό και διδακτικό του χαρακτήρα, καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως συμπλήρωμα στη διδασκαλία των γνωστικών αντικειμένων του σχολείου. Διακρίνεται όμως σαφώς από το διδακτικό εγχειρίδιο για την προσφορά ευρύτερου πεδίου επιστημονικών γνώσεων, για τη μεγαλύτερη ελευθερία με την οποία προσεγγίζει το κάθε γνωστικό αντικείμενο και τον δημιουργικότερο τρόπο πρόσκτησης της γνώσης από το μικρό αναγνώστη.

Στην κατηγορία των βιβλίων γνώσεων ανήκουν και οι οδηγοί πόλεων, μουσείων, αρχαιολογικών χώρων κ.λπ. Το βιβλίο Κύθηρα - Οδηγός για παιδιά που εξέδωσε η Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών έχει εκπονηθεί από την εκλεκτή συνάδελφο κυρία Δέσποινα Δαμιανού, Επίκ. Καθηγήτρια του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης με επιστημονικότητα, ακρίβεια στις πληροφορίες, θελκτικό ύφος. Τα Κύθηρα ανήκουν στα μη μυθοπλαστικά βιβλία γνώσεων, διανθίζονται όμως και με σύντομες αφηγήσεις λαϊκών παραδόσεων προσδίδοντας στον οδηγό ποικιλία αφηγηματικής προσφοράς της γνώσης.

1 Kythira crop2Το βιβλίο αυτό καλύπτει όχι μόνο την ιστορία ή τη μυθολογία του νησιού, αλλά όλα τα πεδία που συνδέονται με τα Κύθηρα και αξίζει να γνωρίσουν και να επισκεφθούν οι μαθητές του νησιού και όλοι οι μικροί αλλά και μεγάλοι επισκέπτες του. Ξεκινά από τη γνωριμία του αναγνώστη με τον τόπο γνωρίζοντάς του τις γεωλογικές του ιδιαιτερότητες, όπως είναι τα σπήλαια ή τα κοχύλια που βρίσκει κανείς και σε απομακρυσμένα από τη θάλασσα μέρη, καθώς και τη Χύτρα ή το Αυγό, το μικρό κοντινό ξερονήσι με τις φώκιες. Η συγγραφέας δεν αρκείται στην απλή περιγραφή των γεωλογικών φαινομένων αλλά αναφέρει και τους λόγους δημιουργίας τους μέσα από τις εύστοχες και εν είδει παιχνιδιού ερωταποκρίσεις, ενώ συμπληρωματικό αλλά καίριο ρόλο στην ευχάριστη εμπέδωση των γνώσεων αποτελεί το φωτογραφικό υλικό του βιβλίου. Με τον ίδιο μεθοδολογικό τρόπο αναφέρεται στη μυθολογία των Κυθήρων, στην Κυθέρεια Αφροδίτη και στη συνέχεια στους προϊστορικούς χρόνους και τους πρώτους Μινωίτες κατοίκους του. Ακολουθεί η εξιστόρηση των ιστορικών χρόνων της αρχαιότητας με τους Φοίνικες που εμπορεύονταν την πορφύρα που αφθονούσε στο νησί και με τους Μυκηναίους από την Πελοπόννησο. Η Δέσποινα Δαμιανού προβάλλει τον αρχαίο πολιτισμό των Κυθήρων με ιδιαίτερη αναφορά τόσο στο μηχανισμό όσο και στον έφηβο των Αντικυθήρων, θαυμαστά επιτεύγματα της αρχαίας επιστήμης και της τέχνης αντίστοιχα, ενώ δεν παραλείπει το μουσείο με το λιοντάρι του Παλιόκαστρου και την ιστορία του επαναπατρισμού του από την Γερμανία.

Τα Κύθηρα στο Βυζάντιο και στην Ενετοκρατία

Η Βυζαντινή περίοδος αποκαλύπτεται στον επισκέπτη και αναγνώστη του οδηγού με αναφορές στις βυζαντινές εκκλησίες, όπως του Αγίου Ανδρέα στο Λιβάδι, του Αγίου Θεοδώρου στα Λογοθετιάνικα ή της Αγίας Ελέσας, καθώς και στο βυζαντινό μουσείο του νησιού. Φωτογραφίες ναών και αγίων, καθώς και ευρύτεροι σχολιασμοί με πλαγιογράμματη γραφή ολοκληρώνουν το πληροφοριακό υλικό και εφιστούν την προσοχή του επισκέπτη στα στοιχεία που του είναι απαραίτητα για να εκτιμήσει τον πολιτισμό αυτής της περιόδου.

Οι πρόσθετες πληροφορίες από τα κείμενα με πλαγιογράμματη γραφή εμπλουτίζουν την ξενάγηση με ιστορίες που συνδέουν τα κάστρα και με άλλα ιστορικά γεγονότα, όπως η κλοπή των μαρμάρων του Παρθενώνα από τον Έλγιν, ή με συναρπαστικές ιστορίες, όπως αυτή του πειρατή Μπαρμπαρόσα, ή δίνουν στο σημερινό επισκέπτη χρήσιμες πληροφορίες για να επισκεφθεί χωρίς απρόοπτα τον τόπο.

Μεγάλο μέρος του οδηγού κατέχει η περίοδος της Ενετικής κυριαρχίας που κράτησε εξακόσια (600) χρόνια περίπου. Γίνεται η περιγραφή των κάστρων του νησιού (της Χώρας, του Μυλοποτάμου, του Αυλαίμονα και της Παλιόχωρας), ενώ αναφέρονται οι λόγοι του κτισίματός τους, τα κτίσματα που υπήρχαν μέσα στα κάστρα, οι εκκλησίες, τα κανόνια, τα οικόσημα στις εισόδους τους. Οι πρόσθετες πληροφορίες από τα κείμενα με πλαγιογράμματη γραφή εμπλουτίζουν την ξενάγηση με ιστορίες που συνδέουν τα κάστρα και με άλλα ιστορικά γεγονότα, όπως η κλοπή των μαρμάρων του Παρθενώνα από τον Έλγιν, ή με συναρπαστικές ιστορίες, όπως αυτή του πειρατή Μπαρμπαρόσα, ή δίνουν στο σημερινό επισκέπτη χρήσιμες πληροφορίες για να επισκεφθεί χωρίς απρόοπτα τον τόπο. Οι πειρατές και οι κουρσάροι, οι επιθέσεις τους στο νησί, ο σημαντικός ρόλος τους στην ιστορία των Κυθήρων, η αναφορά στα σκλαβοπάζαρα, καθώς και τα μέτρα που έπαιρναν οι Κυθήριοι για να προστατευθούν από αυτούς ολοκληρώνουν την περίοδο της Ενετοκρατίας. Και το μέρος αυτό του οδηγού διανθίζεται, πέρα από τις πολύ καλά στοχευμένες ερωταποκρίσεις, με εικαστικές δραστηριότητες, με γραπτές /προφορικές αφηγήσεις, με παιχνίδι ερωτήσεων πολλαπλών επιλογών ή με παράθεση τοπικών ιστοριών που εμπλουτίζουν με παραμυθικό τρόπο τις γνώσεις για την ιστορία του νησιού.

Η εποχή των Άγγλων και της Ένωσης

Η Αγγλική κυριαρχία παρουσιάζεται με αναφορά και φωτογραφικό υλικό των «ωφέλιμων για το κοινωνικό σύνολο» έργων, όπως είναι οι εντυπωσιακές γέφυρες, τα σχολεία, το Μερκάτο (η αγορά) και το Λαζαρέτο (τόπος εξέτασης των ναυτικών για μολυσματικές αρρώστιες) και οι πολύτιμοι για τους ναυτικούς δύο φάροι του νησιού.

Η νεότερη ιστορία αναδεικνύεται μέσα από φωτογραφίες που αναφέρονται στην ένωση των Ιονίων Νήσων με την Ελλάδα, καθώς και στο τεράστιο ζήτημα της μετανάστευσης σε Μικρά Ασία, Αίγυπτο, κυρίως όμως στην Αμερική και στην Αυστραλία, ενώ έμφαση δίνεται και στο λαϊκό πολιτισμό με αναφορές στους μύλους (ανεμόμυλους και νερόμυλους), στον τρόπο κατασκευής και λειτουργίας τους, στη λαϊκή αρχιτεκτονική των σπιτιών και στην επίπλωσή τους. Συνδεδεμένοι με την αγροτική παραγωγή του νησιού είναι και οι λανοί, τα αλώνια και τα λιοτρίβια. Τόσο το φωτογραφικό υλικό όσο και οι σαφείς περιγραφές του τρόπου παραγωγής του κρασιού, του σταριού και του λαδιού προκαλούν τον αναγνώστη να επισκεφθεί τους αντίστοιχους τόπους. Ο Οδηγός ολοκληρώνεται με αναφορά στο μέλι και γενικότερα στα προϊόντα υγιεινής διατροφής, καθώς και στην παραδοσιακή ενδυμασία, γυνακεία και ανδρική των κατοίκων.

Η δομή του οδηγού αυτού θα έλεγα ότι είναι υποδειγματική. Έχοντάς τον στο χέρι ο μικρός αλλά και ο μεγάλος επισκέπτης του νησιού δεν κάνει μια τουριστική, επιφανειακή επίσκεψη στα Κύθηρα, αλλά γνωρίζει τόσο το γεωφυσικό, όσο και το ιστορικοκοινωνικό τους περιβάλλον. Ακόμη, το βιβλίο αυτό είναι πολύ χρήσιμο για το μάθημα της τοπικής ιστορίας του νησιού. Το κείμενο είναι γραμμένο με τρόπο εύληπτο και ευχάριστο συγχρόνως. Η άμεση σύνδεση κτισμάτων με την Ιστορία και τη λαογραφία των Κυθήρων και η σημασία της αφήγησης ιστοριών «για τους τόπους και τους ανθρώπους», στοιχεία που αποτελούν τη «φιλοσοφία» συγγραφής αυτού του Οδηγού αναδεικνύουν την αλληλοτροφοδότηση πνεύματος και ύλης, παράδοσης και ιστορίας και τη συμβολή της στη συγκρότηση και εξέλιξη ενός τόπου. Παράλληλα, το οπτικό υλικό (κυρίως φωτογραφίες) σε συνδυασμό με τις αφηγούμενες παραδόσεις και τα δημιουργικά παιχνίδια προκαλεί το ενδιαφέρον των παιδιών να απολαύσουν όχι μόνο τις ακρογιαλιές του νησιού αλλά όλο τον πλούτο ιστορικό, λαογραφικό παλαιό και σύγχρονο των Κυθήρων.

* Η Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου είναι Ομότιμη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών.

1 Kythira exofΚύθηρα, Οδηγός για παιδιά
Δέσποινα Μ. Δαμιανού
Eικόνα εξωφύλλου: Μανώλης Χάρος
Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών
Αθήνα 2015, αρ. 24

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Όθων και Αμαλία, της Αργυρώς Πιπίνη

Όθων και Αμαλία, της Αργυρώς Πιπίνη

Για το βιβλίο για παιδιά της Αργυρώς Πιπίνη, «Όθων και Αμαλία» (σειρά: Μικρά Γατικά, #4, εικονογράφηση Ιφιγένεια Καμπέρη, εκδ. Πατάκη). Ένα σχόλιο και μία συνέντευξη με τη γνωστή συγγραφέα και μεταφράστρια: για την αφήγηση του παρελθόντος, για την παιδική λογοτεχνία – και τις γάτες. 

...
«Ο Φοίβος και η φάλαινα», της Άννας Κουππάνου

«Ο Φοίβος και η φάλαινα», της Άννας Κουππάνου

Για το βιβλίο της Άννας Κουππάνου «Ο Φοίβος και η Φάλαινα» σε εικονογράφηση Κέλλυς Ματαθία-Κόβο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. 

Της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου

Το βιβλίο της Άννας Κουπάννου ...

Σαν άνεμος - Λόρδος Μπάιρον, της Μαρίας Σκιαδαρέση

Σαν άνεμος - Λόρδος Μπάιρον, της Μαρίας Σκιαδαρέση

Για το βιβλίο «Σαν άνεμος - Λόρδος Μπάιρον», της Μαρίας Σκιαδαρέση που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. 

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Η Μαρία Σκιαδαρέση, ιστορικός και δόκιμη πεζογράφος, στη σειρά «Προσωπογραφίες» έχει προσφέρει βιβλία με ιστορικές ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Είκοσι πέντε χρόνια έρευνας χρειάστηκε ο δημοσιογράφος και διευθυντής της εφημερίδας «Η Καθημερινή» Αλέξης Παπαχελάς για να καταλήξει στο αδημοσίευτο και σπάνιο υλικό που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», το οποίο αφορά την επταετία που καθόρισε την ιστορική πορεία της χώρας μας και ανα...

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Διονύση Μαρίνου «Μπλε ήλιος», το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Μαριάννα]

Μία φλοίδα φως, σαν κάτι ζωντανό που ανασα...

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ