alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Θωμάς Σκάσσης με αφορμή το μυθιστόρημα του Julian Barnes, Ο αχός της εποχής (εκδ. Μεταίχμιο).

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Χάρη στις εκδόσεις Μεταίχμιο, είχα την ευκαιρία και την απόλαυση να μεταφράσω πέντε βιβλία του Τζούλιαν Μπαρνς, τα Ιστορία του κόσμου σε 10½ κεφάλαια, Πριν εκείνη με γνωρίσει, Ένα κάποιο τέλος, Τα τρία επίπεδα της ζωής και προσφάτως τον Αχό της εποχής. Λέω απόλαυση, γιατί ένας επαγγελματίας μεταφραστής, που δεν έχει εκ των πραγμάτων την πολυτέλεια να απορρίπτει βιβλία που του προτείνονται, σπανίως βρίσκει κείμενα που να ταιριάζουν στην ιδιοσυγκρασία του τόσο θεματικά όσο και από την άποψη του ύφους και του γενικότερου λογοτεχνικού χειρισμού τους. Έτσι, το Ένα κάποιο τέλος υπήρξε για μένα μια τέτοια «στιγμή» αρμονίας.

Η εξοικείωση με τον τρόπο γραφής κάποιου συγγραφέα καθιστά τη μεταφραστική εργασία κάπως ευκολότερη, αυξάνοντας συνάμα και το βάρος της ευθύνης του μεταφραστή, γιατί στους καλούς συγγραφείς, το ύφος, που είναι και το δυσκολότερο να αποδοθεί στη μετάφραση, μεταβάλλεται από βιβλίο σε βιβλίο.

Η εξοικείωση με τον τρόπο γραφής κάποιου συγγραφέα καθιστά τη μεταφραστική εργασία κάπως ευκολότερη, αυξάνοντας συνάμα και το βάρος της ευθύνης του μεταφραστή, γιατί στους καλούς συγγραφείς, το ύφος, που είναι και το δυσκολότερο να αποδοθεί στη μετάφραση, μεταβάλλεται από βιβλίο σε βιβλίο. Ο μεταφραστής οφείλει να διαβάζει παλιότερες μεταφράσεις του ίδιου ή άλλων έργων του συγγραφέα που μεταφράζει και να τις συμβουλεύεται πριν προχωρήσει στο δικό του δρόμο. Αυτό έκανα κι εγώ με την Ιστορία του κόσμου σε 10½ κεφάλαια που είχε κυκλοφορήσει παλιότερα από άλλο εκδοτικό οίκο σε πολύ καλή μετάφραση του Δημοσθένη Κούρτοβικ στον οποίο οφείλω αρκετές λύσεις σε δυσνόητα σημεία. Στη διαλεύκανση τέτοιων ακριβώς δυσνόητων σημείων μπορεί να συμβάλλει δραστικά και η ύπαρξη μιας μετάφρασης του ίδιου έργου σε τρίτη γλώσσα. Όταν ο μεταφραστής γνωρίζει αυτή την τρίτη γλώσσα, πρέπει απαραιτήτως να τη συμβουλεύεται, πράγμα που συνέβη στη μετάφραση του βιβλίου Εκτιμήσεις για τα αίτια του μεγαλείου και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Μοντεσκιέ (εκδόσεις Πόλις), όπου εκτός από τις τρεις προγενέστερες ελληνικές μεταφράσεις χρησιμοποιήθηκε και μία αγγλική.

Ο Αχός της εποχής, μια μυθιστορηματική βιογραφία του συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς, δεν παρουσίαζε τις δυσκολίες που μπορεί να παρουσιάζει ένα απαιτητικό μυθιστόρημα σε επίπεδο λεξιλογίου, συντακτικού ή νοήματος και εικόνων. Εδώ οι όποιες ιδιαιτερότητες ήταν κυρίως πραγματολογικής υφής και είχαν να κάνουν με τις συνθήκες που επικρατούσαν στη Σοβιετική Ένωση και ειδικά στη Ρωσία κατά την εποχή του Στάλιν και του Χρουτσόφ.

Ο Αχός της εποχής, μια μυθιστορηματική βιογραφία του συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς, δεν παρουσίαζε τις δυσκολίες που μπορεί να παρουσιάζει ένα απαιτητικό μυθιστόρημα σε επίπεδο λεξιλογίου, συντακτικού ή νοήματος και εικόνων. Η αποστασιοποιημένη, οιονεί «αντικειμενική» αφήγηση που επιβάλλεται στη βιογραφία διευκολύνει ως προς το σημείο αυτό τον μεταφραστή. Εδώ οι όποιες ιδιαιτερότητες ήταν κυρίως πραγματολογικής υφής και είχαν να κάνουν με τις συνθήκες που επικρατούσαν στη Σοβιετική Ένωση και ειδικά στη Ρωσία κατά την εποχή του Στάλιν και του Χρουτσόφ, στις οποίες αναφέρεται το βιβλίο, καθώς και με τα πρόσωπα τα οποία διαδραμάτισαν κάποιο θετικό ή αρνητικό ρόλο στη ζωή του συνθέτη. Άλλης τάξεως δυσκολία ήταν η σχετική με τη μουσική ορολογία, αλλά υπάρχουν πάντοτε οι ειδικοί στους οποίους ο μεταφραστής οφείλει να καταφεύγει σε τέτοιες περιπτώσεις – γι’ αυτό άλλωστε υπάρχουν και οι ευχαριστίες στο τέλος ορισμένων μεταφράσεων.              

Η μετάφραση είναι διαρκής άσκηση ελεγχόμενης ελευθερίας.

Ελευθερίας, γιατί ο μεταφραστής μπορεί και πρέπει να «γυρίσει» τη φράση στα ελληνικά, να την κόψει στα δύο (αν είναι δυσνόητα μακρά) ή να την ενώσει με την επόμενη (αν δεν βγάζει νόημα μόνη της), να βρει αντίστοιχες παροιμίες ή να σκαρώσει ανάλογα λογοπαίγνια (το χιούμορ είναι το πιο δύσκολα μεταφράσιμο), να ακολουθήσει το συγγραφέα στα γλωσσικά παιχνίδια του, φτάνοντας την απόδοσή του στο όριο της ερμηνείας, μόνο που το αποτέλεσμα πρέπει με δυο λόγια να είναι κατανοητό στη γλώσσα στην οποία μεταφράστηκε, και

Ελεγχόμενης, γιατί κάνοντας τα προηγούμενα δεν πρέπει να προδίδει το κείμενο, τη θερμοκρασία, το ύφος και τον ρυθμό του. Άρα στον άξονα πιστή μετάφραση – καλή μετάφραση, τοποθετούμαι ασυζητητί υπέρ της καλής (της όμορφης άπιστης, όπως λένε στα γαλλικά), αυτής που ρέει στα ελληνικά σαν καλό κείμενο ελληνικής λογοτεχνίας και δεν υποχρεώνει τον αναγνώστη να σταματά κάθε τόσο και να ξαναδιαβάζει ένα απόσπασμα για να καταλάβει τι εννοεί ο συγγραφέας.

Στον άξονα πιστή μετάφραση – καλή μετάφραση, τοποθετούμαι ασυζητητί υπέρ της καλής (της όμορφης άπιστης, όπως λένε στα γαλλικά), αυτής που ρέει στα ελληνικά σαν καλό κείμενο ελληνικής λογοτεχνίας και δεν υποχρεώνει τον αναγνώστη να σταματά κάθε τόσο και να ξαναδιαβάζει ένα απόσπασμα για να καταλάβει τι εννοεί ο συγγραφέας.

Παρανοήσεις και αβλεψίες βέβαια καραδοκούν πάντα και αποτελούν μέγιστη παγίδα για τον μεταφραστή. Όσο καλά κι αν γνωρίζει κανείς μία ξένη γλώσσα, θεωρώ εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο να αντιλαμβάνεται όλες τις αναφορές και τις εκφραστικές διαβαθμίσεις (ελαφρότητας, σοβαρότητας, χυδαιότητας ή αστειότητας), τη χροιά ενός λεξιλογίου, που πολλές φορές δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει φερ’ ειπείν ούτε σε επαγγελματικά ή τοπικά ιδιώματα της δικής του γλώσσας. (Έτσι δικαιολογείται και το κοινώς λεγόμενο ότι καλύτεροι μεταφραστές είναι οι συγγραφείς.) Τότε είναι πολύτιμη η δυνατότητα να καταφύγει στον ίδιο τον δημιουργό ζητώντας διευκρινίσεις. Το έχω κάνει επανειλημμένως, αποφεύγοντας αρκετές γκάφες (ένα παράδειγμα τέτοιας εξαιρετικής συνεργασίας ήταν με τον άγγλο συγγραφέα Γκράχαμ Σουίφτ, του οποίου έχω μεταφράσει τα μυθιστορήματα Στο φως της μέρας, Αύριο, Μακάρι να ήσουν εδώ και το αυτοβιογραφικό Φτιάχνοντας έναν ελέφαντα για τις εκδόσεις της Εστίας), αλλά και υποδεικνύοντας μια δυο φορές την ύπαρξη λάθους στο ίδιο το πρωτότυπο. Θα έλεγα ότι καλός μεταφραστής είναι αυτός που υποψιάζεται την ύπαρξη λάθους όταν κάνει το δεύτερο χέρι της μετάφρασης. Σε όλα αυτά, βέβαια, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική και η συμβολή του καλού διορθωτή ή επιμελητή που χρησιμοποιούν πολλές φορές οι εκδοτικοί οίκοι.

Η μετάφραση δεν παύει να είναι μια μοναχική δουλειά που δεν προσφέρει ποτέ τη βεβαιότητα της τελείωσης. Κατά τη γνώμη μου, είναι από τη φύση της καταδικασμένη να μην αγγίζει ποτέ το οριστικά τέλειο αποτέλεσμα.

Η μετάφραση δεν παύει να είναι μια μοναχική δουλειά που δεν προσφέρει ποτέ τη βεβαιότητα της τελείωσης. Κατά τη γνώμη μου, είναι από τη φύση της καταδικασμένη να μην αγγίζει ποτέ το οριστικά τέλειο αποτέλεσμα. Ένα μεγάλο μάθημα που πήρα διδάσκοντας προ ετών και για έξι χρόνια ο ίδιος λογοτεχνική μετάφραση στο ΕΚΕΜΕΛ, ήταν ότι κάθε φορά στο ίδιο κείμενο γίνονταν βελτιώσεις. Πάντα υπάρχει κάτι που μπορεί να ειπωθεί καλύτερα, πιο εύστοχα. Ο γλωσσικός πλούτος που διαθέτει κάθε μεταφραστής είναι δεδομένος και περιορισμένος, και η συνεισφορά του εκάστοτε συνομιλητή, ο οποίος διαθέτει άλλη ποιότητα λόγου, μπορεί να αποδειχθεί καίρια – μόνο που ο επαγγελματίας μεταφραστής δεν έχει αυτή την πολυτέλεια· δουλεύει μόνος και πρέπει να παραδώσει το κείμενο σε συγκεκριμένο χρόνο. Το μόνο που του απομένει είναι να κάνει το σταυρό του.

altInfo
Ο Θωμάς Σκάσσης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1953. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δικηγόρος. Μεταφράζει λογοτεχνία από τα γαλλικά και τα αγγλικά. Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης. Έχει εκδώσει διηγήματα και μυθιστορήματα. Για τη μετάφραση του Τραμ του Claude Simon τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης το 2004. Έχει μεταφράσει έργα των Henri Troyat, Don DeLillo, Graham Swift, Martin Winckler, Jean-Marie Laclavetine, Francois Salvaing, Claude Simon, Virginia Woolf κ.ά.

politeia link

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

Ο συγγραφέας του «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν βραβεύεται για την προσφορά του στα αμερικανικά γράμματα

Ο συγγραφέας του «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν βραβεύεται για την προσφορά του στα αμερικανικά γράμματα

Το Εθνικό Ίδρυμα Βιβλίου των ΗΠΑ θα απονείμει στον δημιουργό των γκράφικ νόβελ «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν (Art Spiegelman) μετάλλιο για το σύνολο του έργου του, στην τελετή των Εθνικών Βραβείων Λογοτεχνίας για το 2022.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ