alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Θωμάς Σκάσσης με αφορμή το μυθιστόρημα του Julian Barnes, Ο αχός της εποχής (εκδ. Μεταίχμιο).

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Χάρη στις εκδόσεις Μεταίχμιο, είχα την ευκαιρία και την απόλαυση να μεταφράσω πέντε βιβλία του Τζούλιαν Μπαρνς, τα Ιστορία του κόσμου σε 10½ κεφάλαια, Πριν εκείνη με γνωρίσει, Ένα κάποιο τέλος, Τα τρία επίπεδα της ζωής και προσφάτως τον Αχό της εποχής. Λέω απόλαυση, γιατί ένας επαγγελματίας μεταφραστής, που δεν έχει εκ των πραγμάτων την πολυτέλεια να απορρίπτει βιβλία που του προτείνονται, σπανίως βρίσκει κείμενα που να ταιριάζουν στην ιδιοσυγκρασία του τόσο θεματικά όσο και από την άποψη του ύφους και του γενικότερου λογοτεχνικού χειρισμού τους. Έτσι, το Ένα κάποιο τέλος υπήρξε για μένα μια τέτοια «στιγμή» αρμονίας.

Η εξοικείωση με τον τρόπο γραφής κάποιου συγγραφέα καθιστά τη μεταφραστική εργασία κάπως ευκολότερη, αυξάνοντας συνάμα και το βάρος της ευθύνης του μεταφραστή, γιατί στους καλούς συγγραφείς, το ύφος, που είναι και το δυσκολότερο να αποδοθεί στη μετάφραση, μεταβάλλεται από βιβλίο σε βιβλίο.

Η εξοικείωση με τον τρόπο γραφής κάποιου συγγραφέα καθιστά τη μεταφραστική εργασία κάπως ευκολότερη, αυξάνοντας συνάμα και το βάρος της ευθύνης του μεταφραστή, γιατί στους καλούς συγγραφείς, το ύφος, που είναι και το δυσκολότερο να αποδοθεί στη μετάφραση, μεταβάλλεται από βιβλίο σε βιβλίο. Ο μεταφραστής οφείλει να διαβάζει παλιότερες μεταφράσεις του ίδιου ή άλλων έργων του συγγραφέα που μεταφράζει και να τις συμβουλεύεται πριν προχωρήσει στο δικό του δρόμο. Αυτό έκανα κι εγώ με την Ιστορία του κόσμου σε 10½ κεφάλαια που είχε κυκλοφορήσει παλιότερα από άλλο εκδοτικό οίκο σε πολύ καλή μετάφραση του Δημοσθένη Κούρτοβικ στον οποίο οφείλω αρκετές λύσεις σε δυσνόητα σημεία. Στη διαλεύκανση τέτοιων ακριβώς δυσνόητων σημείων μπορεί να συμβάλλει δραστικά και η ύπαρξη μιας μετάφρασης του ίδιου έργου σε τρίτη γλώσσα. Όταν ο μεταφραστής γνωρίζει αυτή την τρίτη γλώσσα, πρέπει απαραιτήτως να τη συμβουλεύεται, πράγμα που συνέβη στη μετάφραση του βιβλίου Εκτιμήσεις για τα αίτια του μεγαλείου και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Μοντεσκιέ (εκδόσεις Πόλις), όπου εκτός από τις τρεις προγενέστερες ελληνικές μεταφράσεις χρησιμοποιήθηκε και μία αγγλική.

Ο Αχός της εποχής, μια μυθιστορηματική βιογραφία του συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς, δεν παρουσίαζε τις δυσκολίες που μπορεί να παρουσιάζει ένα απαιτητικό μυθιστόρημα σε επίπεδο λεξιλογίου, συντακτικού ή νοήματος και εικόνων. Εδώ οι όποιες ιδιαιτερότητες ήταν κυρίως πραγματολογικής υφής και είχαν να κάνουν με τις συνθήκες που επικρατούσαν στη Σοβιετική Ένωση και ειδικά στη Ρωσία κατά την εποχή του Στάλιν και του Χρουτσόφ.

Ο Αχός της εποχής, μια μυθιστορηματική βιογραφία του συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς, δεν παρουσίαζε τις δυσκολίες που μπορεί να παρουσιάζει ένα απαιτητικό μυθιστόρημα σε επίπεδο λεξιλογίου, συντακτικού ή νοήματος και εικόνων. Η αποστασιοποιημένη, οιονεί «αντικειμενική» αφήγηση που επιβάλλεται στη βιογραφία διευκολύνει ως προς το σημείο αυτό τον μεταφραστή. Εδώ οι όποιες ιδιαιτερότητες ήταν κυρίως πραγματολογικής υφής και είχαν να κάνουν με τις συνθήκες που επικρατούσαν στη Σοβιετική Ένωση και ειδικά στη Ρωσία κατά την εποχή του Στάλιν και του Χρουτσόφ, στις οποίες αναφέρεται το βιβλίο, καθώς και με τα πρόσωπα τα οποία διαδραμάτισαν κάποιο θετικό ή αρνητικό ρόλο στη ζωή του συνθέτη. Άλλης τάξεως δυσκολία ήταν η σχετική με τη μουσική ορολογία, αλλά υπάρχουν πάντοτε οι ειδικοί στους οποίους ο μεταφραστής οφείλει να καταφεύγει σε τέτοιες περιπτώσεις – γι’ αυτό άλλωστε υπάρχουν και οι ευχαριστίες στο τέλος ορισμένων μεταφράσεων.              

Η μετάφραση είναι διαρκής άσκηση ελεγχόμενης ελευθερίας.

Ελευθερίας, γιατί ο μεταφραστής μπορεί και πρέπει να «γυρίσει» τη φράση στα ελληνικά, να την κόψει στα δύο (αν είναι δυσνόητα μακρά) ή να την ενώσει με την επόμενη (αν δεν βγάζει νόημα μόνη της), να βρει αντίστοιχες παροιμίες ή να σκαρώσει ανάλογα λογοπαίγνια (το χιούμορ είναι το πιο δύσκολα μεταφράσιμο), να ακολουθήσει το συγγραφέα στα γλωσσικά παιχνίδια του, φτάνοντας την απόδοσή του στο όριο της ερμηνείας, μόνο που το αποτέλεσμα πρέπει με δυο λόγια να είναι κατανοητό στη γλώσσα στην οποία μεταφράστηκε, και

Ελεγχόμενης, γιατί κάνοντας τα προηγούμενα δεν πρέπει να προδίδει το κείμενο, τη θερμοκρασία, το ύφος και τον ρυθμό του. Άρα στον άξονα πιστή μετάφραση – καλή μετάφραση, τοποθετούμαι ασυζητητί υπέρ της καλής (της όμορφης άπιστης, όπως λένε στα γαλλικά), αυτής που ρέει στα ελληνικά σαν καλό κείμενο ελληνικής λογοτεχνίας και δεν υποχρεώνει τον αναγνώστη να σταματά κάθε τόσο και να ξαναδιαβάζει ένα απόσπασμα για να καταλάβει τι εννοεί ο συγγραφέας.

Στον άξονα πιστή μετάφραση – καλή μετάφραση, τοποθετούμαι ασυζητητί υπέρ της καλής (της όμορφης άπιστης, όπως λένε στα γαλλικά), αυτής που ρέει στα ελληνικά σαν καλό κείμενο ελληνικής λογοτεχνίας και δεν υποχρεώνει τον αναγνώστη να σταματά κάθε τόσο και να ξαναδιαβάζει ένα απόσπασμα για να καταλάβει τι εννοεί ο συγγραφέας.

Παρανοήσεις και αβλεψίες βέβαια καραδοκούν πάντα και αποτελούν μέγιστη παγίδα για τον μεταφραστή. Όσο καλά κι αν γνωρίζει κανείς μία ξένη γλώσσα, θεωρώ εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο να αντιλαμβάνεται όλες τις αναφορές και τις εκφραστικές διαβαθμίσεις (ελαφρότητας, σοβαρότητας, χυδαιότητας ή αστειότητας), τη χροιά ενός λεξιλογίου, που πολλές φορές δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει φερ’ ειπείν ούτε σε επαγγελματικά ή τοπικά ιδιώματα της δικής του γλώσσας. (Έτσι δικαιολογείται και το κοινώς λεγόμενο ότι καλύτεροι μεταφραστές είναι οι συγγραφείς.) Τότε είναι πολύτιμη η δυνατότητα να καταφύγει στον ίδιο τον δημιουργό ζητώντας διευκρινίσεις. Το έχω κάνει επανειλημμένως, αποφεύγοντας αρκετές γκάφες (ένα παράδειγμα τέτοιας εξαιρετικής συνεργασίας ήταν με τον άγγλο συγγραφέα Γκράχαμ Σουίφτ, του οποίου έχω μεταφράσει τα μυθιστορήματα Στο φως της μέρας, Αύριο, Μακάρι να ήσουν εδώ και το αυτοβιογραφικό Φτιάχνοντας έναν ελέφαντα για τις εκδόσεις της Εστίας), αλλά και υποδεικνύοντας μια δυο φορές την ύπαρξη λάθους στο ίδιο το πρωτότυπο. Θα έλεγα ότι καλός μεταφραστής είναι αυτός που υποψιάζεται την ύπαρξη λάθους όταν κάνει το δεύτερο χέρι της μετάφρασης. Σε όλα αυτά, βέβαια, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική και η συμβολή του καλού διορθωτή ή επιμελητή που χρησιμοποιούν πολλές φορές οι εκδοτικοί οίκοι.

Η μετάφραση δεν παύει να είναι μια μοναχική δουλειά που δεν προσφέρει ποτέ τη βεβαιότητα της τελείωσης. Κατά τη γνώμη μου, είναι από τη φύση της καταδικασμένη να μην αγγίζει ποτέ το οριστικά τέλειο αποτέλεσμα.

Η μετάφραση δεν παύει να είναι μια μοναχική δουλειά που δεν προσφέρει ποτέ τη βεβαιότητα της τελείωσης. Κατά τη γνώμη μου, είναι από τη φύση της καταδικασμένη να μην αγγίζει ποτέ το οριστικά τέλειο αποτέλεσμα. Ένα μεγάλο μάθημα που πήρα διδάσκοντας προ ετών και για έξι χρόνια ο ίδιος λογοτεχνική μετάφραση στο ΕΚΕΜΕΛ, ήταν ότι κάθε φορά στο ίδιο κείμενο γίνονταν βελτιώσεις. Πάντα υπάρχει κάτι που μπορεί να ειπωθεί καλύτερα, πιο εύστοχα. Ο γλωσσικός πλούτος που διαθέτει κάθε μεταφραστής είναι δεδομένος και περιορισμένος, και η συνεισφορά του εκάστοτε συνομιλητή, ο οποίος διαθέτει άλλη ποιότητα λόγου, μπορεί να αποδειχθεί καίρια – μόνο που ο επαγγελματίας μεταφραστής δεν έχει αυτή την πολυτέλεια· δουλεύει μόνος και πρέπει να παραδώσει το κείμενο σε συγκεκριμένο χρόνο. Το μόνο που του απομένει είναι να κάνει το σταυρό του.

altInfo
Ο Θωμάς Σκάσσης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1953. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δικηγόρος. Μεταφράζει λογοτεχνία από τα γαλλικά και τα αγγλικά. Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης. Έχει εκδώσει διηγήματα και μυθιστορήματα. Για τη μετάφραση του Τραμ του Claude Simon τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης το 2004. Έχει μεταφράσει έργα των Henri Troyat, Don DeLillo, Graham Swift, Martin Winckler, Jean-Marie Laclavetine, Francois Salvaing, Claude Simon, Virginia Woolf κ.ά.

politeia link

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ