alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Γιώργος Ξενάριος με αφορμή τη μετάφραση του βιβλίου της Chochana Boukhobza ΗΚ - Ένα εβραιόπουλο στη δίνη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο μετασχηματισμός του διαλόγου ανάμεσα σε ιστορία και λογοτεχνία που έχει συμβεί τις τελευταίες δεκαετίες, όπως αυτός αποτυπώνεται σε ορισμένα εμβληματικά έργα της μυθιστοριογραφικής παραγωγής, έχει οδηγήσει σ’ ένα είδος μεικτό αλλά νόμιμο, που ολοένα κερδίζει έδαφος. Η παράλληλη συνύπαρξη του ιστορικού μυθιστορήματος –του μοναδικού είδους μέσω του οποίου πραγματωνόταν κάποτε αυτός ο διάλογος− με το ψευδοϊστορικό, το μετα-ιστορικό και με τον επίγονο του μυθιστορήματος τεκμηρίων είναι πλέον γεγονός. Ο τρόπος με τον οποίο ενσωματώνεται το ιστορικό υλικό στη μυθιστορηματική αφήγηση ίσως αποβεί ένα περαιτέρω κριτήριο για μελλοντικές κατηγοριοποιήσεις. Από τα κείμενα της νομπελίστα Αλεξίεβιτς ως την Κεντρική Ευρώπη του Βόλμαν ή το HHhH του Γάλλου Binet, οι διαφορές είναι ορατές με γυμνό μάτι: από τη γυμνή, ανεπεξέργαστη, μετωπική αφήγηση της Αλεξίεβιτς ως τη δευτεροβάθμια, αγρίως μεσολαβημένη αφήγηση του Βόλμαν ή την, ηπίως μεταμοντέρνα, παρουσία του συγγραφέα μέσα στο μυθιστόρημα του Binet, οι παραλλαγές είναι πολλές, οι δυνατότητες ανεξάντλητες. Ένα ωστόσο μένει: οι παραδοσιακές μορφές ενοφθαλμισμού της ιστορίας στη λογοτεχνία εξελίσσονται, αλλάζουν και δίνουν τη θέση τους σε καινούριες.

Η παράλληλη συνύπαρξη του ιστορικού μυθιστορήματος –του μοναδικού είδους μέσω του οποίου πραγματωνόταν κάποτε αυτός ο διάλογος− με το ψευδοϊστορικό, το μετα-ιστορικό και με τον επίγονο του μυθιστορήματος τεκμηρίων είναι πλέον γεγονός.

Το HK είναι μια τέτοια, υβριδική πάντως, περίπτωση: αντλώντας από ένα πρωτογενές ιστορικό υλικό (το αρχικό έναυσμα είναι η –πραγματική− περιπέτεια της φυγής μιας οικογένειας Εβραίων από τη γερμανοκρατούμενη Βιέννη και η επακολουθήσασα πολύκλαδη διαδρομή των μελών της), η συγγραφέας του, η Σουσάνα Μπουχόμπσα, Γαλλίδα εβραϊκής καταγωγής, το οργανώνει σε μια, σχεδόν αμιγώς, μυθοπλαστική κατασκευή, με όλα τα χαρακτηριστικά που η τελευταία διαθέτει. Πού τελειώνει η ιστορία και πού αρχίζει η μυθιστορηματική σύνθεση...

Η μετάφραση, είναι κοινός τόπος πια, οφείλει να βρίσκει –και αν δεν τις βρίσκει, να τις επινοεί− ισοδυναμίες. Να δουλεύει με μονάδα εργασίας όχι τη λέξη αλλά τη φράση, ενίοτε και την παράγραφο. Παράλληλα, χρέος έχει να μεταφέρει, όσο αυτό είναι δυνατόν, όλο εκείνο το μη ρηματικό-πολιτισμικό φορτίο που χάσκει ανάμεσα στις λέξεις, το οποίο σημαίνει πολύ περισσότερα από τη σιωπή του: δημιουργεί ένα μη γλωσσικό συνεχές που όχι μόνο ορίζει τα όρια μέσα στα οποία οφείλει να κινηθεί η μετάφραση, αλλά και καθορίζει τον χώρο μέσα στον οποίο η τελευταία μπορεί να επιχειρήσει τις μεταμορφώσεις της.

Η μετάφραση, είναι κοινός τόπος πια, οφείλει να βρίσκει –και αν δεν τις βρίσκει, να τις επινοεί− ισοδυναμίες. Να δουλεύει με μονάδα εργασίας όχι τη λέξη αλλά τη φράση, ενίοτε και την παράγραφο.

Το HK πραγματεύεται ένα όχι και τόσο γνωστό αλλά ιδιαιτέρως ενδιαφέρον θέμα: την παροχή προστασίας σε μικρά Εβραιόπουλα από γαλλικές οικογένειες, ιδρύματα και καθολικά μοναστήρια κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στη Γαλλία (το φαινόμενο όμως δεν περιορίστηκε μόνο εκεί), με αντάλλαγμα, συνήθως, τη βάπτισή τους και την ένταξή τους στην καθολική εκκλησία. Η σχεδόν δοκιμιακή γλώσσα του απαιτεί, για την απόδοσή της, ένα ξηρό, μη «λογοτεχνικό» ύφος και μια κάποια απόσταση. Η ιστορικότητα του θέματος αλλά και ο αφηγηματικός χρόνος του βιβλίου με τις αναδρομές και τις παλινδρομήσεις του, από τη μία, και η έντονη, ανά στιγμές, συναισθηματική φόρτιση, από την άλλη, απαιτούν από τον μεταφραστή δύο ευλύγιστες, συχνά αντικρουόμενες κινήσεις: μία κάθετη μέσα στον χρόνο και μία οριζόντια στο συναίσθημα. Με διαφορετική αφετηρία, ο μεταφραστής είναι υποχρεωμένος να μετατοπίζεται τόσο χρονικά, όσο και συγκινησιακά, αλλάζοντας τη θερμοκρασία της γλώσσας του καταπώς απαιτεί το κείμενο.

H μετάφραση, ως παράπλευρη δραστηριότητα του συγγραφέα, πέρα από τη στενή συνάφεια μ’ ένα αλλότριο κείμενο –το κείμενο του Άλλου, για να είμαστε συνεπείς με τη δικτατορία της πολιτικής ορθότητας−, του παρέχει μια καινούρια δυνατότητα: να ενδυθεί, μέχρι το μεδούλι, το άλλο κείμενο, να ανταλλάξει τη φωνή του με μια άλλη, δάνεια, φωνή.

Ας μας επιτραπεί εδώ μια παρέκκλιση: η μετάφραση, ως παράπλευρη δραστηριότητα του συγγραφέα, πέρα από τη στενή συνάφεια μ’ ένα αλλότριο κείμενο –το κείμενο του Άλλου, για να είμαστε συνεπείς με τη δικτατορία της πολιτικής ορθότητας−, του παρέχει μια καινούρια δυνατότητα: να ενδυθεί, μέχρι το μεδούλι, το άλλο κείμενο, να ανταλλάξει τη φωνή του με μια άλλη, δάνεια, φωνή. Ο δανεισμός αυτό δεν διαρκεί μόνο όσο διαρκεί το μεταφραστικό εγχείρημα, αλλά όσο κρατάει η ζωή του κειμένου, δηλαδή για πάντα. Αυτή η οριστικότητα της μετάφρασης την εντάσσει στο προσωπικό σύστημα αναφοράς του συγγραφέα κατά τρόπο αμετάκλητο, ενίοτε συμβάλλοντας στον σχηματισμό μιας νέας δεξαμενής αφήγησης προς ιδία χρήση. Έτσι εξηγείται και η μεγάλη επίδρασή της στο εγχώριο λογοτεχνικό σύστημα, ένα σύστημα με περιφερειακή συγκρότηση και μοίρα. Χαρακτηριστική περίπτωση στα καθ’ ημάς, η διά της μεταφράσεως εισαγωγή του μοντερνισμού από τη γενιά του ’30, κυρίως από τον Σεφέρη (κατά τρόπο πιο οργανωμένο) και τον Ελύτη (κατά τρόπο πιο αντανακλαστικό), όχι όμως αποκλειστικά απ’ αυτούς. Μετάφραση λοιπόν: το ευγενέστερο πάρεργο του συγγραφέα.

Μια άγνωστη, ωστόσο συγκλονιστική, πτυχή της μεγαλύτερης περιπέτειας που έζησε η Ευρώπη τον περασμένο αιώνα.

Ξεστρατίσαμε όμως. Κλείνοντας, ας πούμε ότι το ΗΚ της Σοσάνα Μπουχόμπσα, κείμενο που συναιρεί τρία διαφορετικά είδη (μυθιστορηματική βιογραφία, μυθιστόρημα τεκμηρίων, ιστορική μαρτυρία), αποκαλύπτει στον αναγνώστη μια άγνωστη, ωστόσο συγκλονιστική, πτυχή της μεγαλύτερης περιπέτειας που έζησε η Ευρώπη τον περασμένο αιώνα.

 

altInfo
Ο Γιώργος Ξενάριος είναι συγγραφέας, κριτικός και μεταφραστής. Έχει μεταφράσει Flaubert, Le Clézio, Wiesel, Beauvoir, Binet κ.α.

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Το νέο εκδοτικό πρόγραμμα των εκδόσεων Καστανιώτη για την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου ανακοινώθηκε πρόσφατα. Με σημαντικά έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, νέες αναγνωστικές προτάσεις που συνδυάζουν την πολυφωνία με την ποιοτική γραφή, δοκίμια και μελέτες που αναδεικνύουν τους προβληματισμούς της εποχής, βιβλία γι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ