alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Γιώργος Ξενάριος με αφορμή τη μετάφραση του βιβλίου της Chochana Boukhobza ΗΚ - Ένα εβραιόπουλο στη δίνη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο μετασχηματισμός του διαλόγου ανάμεσα σε ιστορία και λογοτεχνία που έχει συμβεί τις τελευταίες δεκαετίες, όπως αυτός αποτυπώνεται σε ορισμένα εμβληματικά έργα της μυθιστοριογραφικής παραγωγής, έχει οδηγήσει σ’ ένα είδος μεικτό αλλά νόμιμο, που ολοένα κερδίζει έδαφος. Η παράλληλη συνύπαρξη του ιστορικού μυθιστορήματος –του μοναδικού είδους μέσω του οποίου πραγματωνόταν κάποτε αυτός ο διάλογος− με το ψευδοϊστορικό, το μετα-ιστορικό και με τον επίγονο του μυθιστορήματος τεκμηρίων είναι πλέον γεγονός. Ο τρόπος με τον οποίο ενσωματώνεται το ιστορικό υλικό στη μυθιστορηματική αφήγηση ίσως αποβεί ένα περαιτέρω κριτήριο για μελλοντικές κατηγοριοποιήσεις. Από τα κείμενα της νομπελίστα Αλεξίεβιτς ως την Κεντρική Ευρώπη του Βόλμαν ή το HHhH του Γάλλου Binet, οι διαφορές είναι ορατές με γυμνό μάτι: από τη γυμνή, ανεπεξέργαστη, μετωπική αφήγηση της Αλεξίεβιτς ως τη δευτεροβάθμια, αγρίως μεσολαβημένη αφήγηση του Βόλμαν ή την, ηπίως μεταμοντέρνα, παρουσία του συγγραφέα μέσα στο μυθιστόρημα του Binet, οι παραλλαγές είναι πολλές, οι δυνατότητες ανεξάντλητες. Ένα ωστόσο μένει: οι παραδοσιακές μορφές ενοφθαλμισμού της ιστορίας στη λογοτεχνία εξελίσσονται, αλλάζουν και δίνουν τη θέση τους σε καινούριες.

Η παράλληλη συνύπαρξη του ιστορικού μυθιστορήματος –του μοναδικού είδους μέσω του οποίου πραγματωνόταν κάποτε αυτός ο διάλογος− με το ψευδοϊστορικό, το μετα-ιστορικό και με τον επίγονο του μυθιστορήματος τεκμηρίων είναι πλέον γεγονός.

Το HK είναι μια τέτοια, υβριδική πάντως, περίπτωση: αντλώντας από ένα πρωτογενές ιστορικό υλικό (το αρχικό έναυσμα είναι η –πραγματική− περιπέτεια της φυγής μιας οικογένειας Εβραίων από τη γερμανοκρατούμενη Βιέννη και η επακολουθήσασα πολύκλαδη διαδρομή των μελών της), η συγγραφέας του, η Σουσάνα Μπουχόμπσα, Γαλλίδα εβραϊκής καταγωγής, το οργανώνει σε μια, σχεδόν αμιγώς, μυθοπλαστική κατασκευή, με όλα τα χαρακτηριστικά που η τελευταία διαθέτει. Πού τελειώνει η ιστορία και πού αρχίζει η μυθιστορηματική σύνθεση...

Η μετάφραση, είναι κοινός τόπος πια, οφείλει να βρίσκει –και αν δεν τις βρίσκει, να τις επινοεί− ισοδυναμίες. Να δουλεύει με μονάδα εργασίας όχι τη λέξη αλλά τη φράση, ενίοτε και την παράγραφο. Παράλληλα, χρέος έχει να μεταφέρει, όσο αυτό είναι δυνατόν, όλο εκείνο το μη ρηματικό-πολιτισμικό φορτίο που χάσκει ανάμεσα στις λέξεις, το οποίο σημαίνει πολύ περισσότερα από τη σιωπή του: δημιουργεί ένα μη γλωσσικό συνεχές που όχι μόνο ορίζει τα όρια μέσα στα οποία οφείλει να κινηθεί η μετάφραση, αλλά και καθορίζει τον χώρο μέσα στον οποίο η τελευταία μπορεί να επιχειρήσει τις μεταμορφώσεις της.

Η μετάφραση, είναι κοινός τόπος πια, οφείλει να βρίσκει –και αν δεν τις βρίσκει, να τις επινοεί− ισοδυναμίες. Να δουλεύει με μονάδα εργασίας όχι τη λέξη αλλά τη φράση, ενίοτε και την παράγραφο.

Το HK πραγματεύεται ένα όχι και τόσο γνωστό αλλά ιδιαιτέρως ενδιαφέρον θέμα: την παροχή προστασίας σε μικρά Εβραιόπουλα από γαλλικές οικογένειες, ιδρύματα και καθολικά μοναστήρια κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στη Γαλλία (το φαινόμενο όμως δεν περιορίστηκε μόνο εκεί), με αντάλλαγμα, συνήθως, τη βάπτισή τους και την ένταξή τους στην καθολική εκκλησία. Η σχεδόν δοκιμιακή γλώσσα του απαιτεί, για την απόδοσή της, ένα ξηρό, μη «λογοτεχνικό» ύφος και μια κάποια απόσταση. Η ιστορικότητα του θέματος αλλά και ο αφηγηματικός χρόνος του βιβλίου με τις αναδρομές και τις παλινδρομήσεις του, από τη μία, και η έντονη, ανά στιγμές, συναισθηματική φόρτιση, από την άλλη, απαιτούν από τον μεταφραστή δύο ευλύγιστες, συχνά αντικρουόμενες κινήσεις: μία κάθετη μέσα στον χρόνο και μία οριζόντια στο συναίσθημα. Με διαφορετική αφετηρία, ο μεταφραστής είναι υποχρεωμένος να μετατοπίζεται τόσο χρονικά, όσο και συγκινησιακά, αλλάζοντας τη θερμοκρασία της γλώσσας του καταπώς απαιτεί το κείμενο.

H μετάφραση, ως παράπλευρη δραστηριότητα του συγγραφέα, πέρα από τη στενή συνάφεια μ’ ένα αλλότριο κείμενο –το κείμενο του Άλλου, για να είμαστε συνεπείς με τη δικτατορία της πολιτικής ορθότητας−, του παρέχει μια καινούρια δυνατότητα: να ενδυθεί, μέχρι το μεδούλι, το άλλο κείμενο, να ανταλλάξει τη φωνή του με μια άλλη, δάνεια, φωνή.

Ας μας επιτραπεί εδώ μια παρέκκλιση: η μετάφραση, ως παράπλευρη δραστηριότητα του συγγραφέα, πέρα από τη στενή συνάφεια μ’ ένα αλλότριο κείμενο –το κείμενο του Άλλου, για να είμαστε συνεπείς με τη δικτατορία της πολιτικής ορθότητας−, του παρέχει μια καινούρια δυνατότητα: να ενδυθεί, μέχρι το μεδούλι, το άλλο κείμενο, να ανταλλάξει τη φωνή του με μια άλλη, δάνεια, φωνή. Ο δανεισμός αυτό δεν διαρκεί μόνο όσο διαρκεί το μεταφραστικό εγχείρημα, αλλά όσο κρατάει η ζωή του κειμένου, δηλαδή για πάντα. Αυτή η οριστικότητα της μετάφρασης την εντάσσει στο προσωπικό σύστημα αναφοράς του συγγραφέα κατά τρόπο αμετάκλητο, ενίοτε συμβάλλοντας στον σχηματισμό μιας νέας δεξαμενής αφήγησης προς ιδία χρήση. Έτσι εξηγείται και η μεγάλη επίδρασή της στο εγχώριο λογοτεχνικό σύστημα, ένα σύστημα με περιφερειακή συγκρότηση και μοίρα. Χαρακτηριστική περίπτωση στα καθ’ ημάς, η διά της μεταφράσεως εισαγωγή του μοντερνισμού από τη γενιά του ’30, κυρίως από τον Σεφέρη (κατά τρόπο πιο οργανωμένο) και τον Ελύτη (κατά τρόπο πιο αντανακλαστικό), όχι όμως αποκλειστικά απ’ αυτούς. Μετάφραση λοιπόν: το ευγενέστερο πάρεργο του συγγραφέα.

Μια άγνωστη, ωστόσο συγκλονιστική, πτυχή της μεγαλύτερης περιπέτειας που έζησε η Ευρώπη τον περασμένο αιώνα.

Ξεστρατίσαμε όμως. Κλείνοντας, ας πούμε ότι το ΗΚ της Σοσάνα Μπουχόμπσα, κείμενο που συναιρεί τρία διαφορετικά είδη (μυθιστορηματική βιογραφία, μυθιστόρημα τεκμηρίων, ιστορική μαρτυρία), αποκαλύπτει στον αναγνώστη μια άγνωστη, ωστόσο συγκλονιστική, πτυχή της μεγαλύτερης περιπέτειας που έζησε η Ευρώπη τον περασμένο αιώνα.

 

altInfo
Ο Γιώργος Ξενάριος είναι συγγραφέας, κριτικός και μεταφραστής. Έχει μεταφράσει Flaubert, Le Clézio, Wiesel, Beauvoir, Binet κ.α.

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

Η Margaret Atwood είναι Καναδή συγγραφέας και ποιήτρια, ευρέως γνωστή για το μελλοντολογικό μυθιστόρημά της «Η ιστορία της θεραπαινίδας», το οποίο εκτυλίσσεται σε μια δυστοπική, πατριαρχική κοινωνία όπου οι γυναίκες έχουν χάσει τα περισσότερα δικαιώματά τους. Τόσο με το λογοτεχνικό της έργο, όσο και με τα δοκίμια, τ...

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Santiago Roncagliolo «Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Το 2021, έπειτα από τρία χρόνια εργώδους προσπάθειας και αναγκαίας κατάδυσης στο σκότος, η περιβ...

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Σε μια σεμνή μα συγκινησιακά φορτισμένη εκδήλωση, ο Δήμος Χανίων τίμησε τη Χανιώτισσα συγγραφέα, Μάρω Δούκα, για την προσφορά της στις Τέχνες, τα Γράμματα και την ανάδειξη της Ιστορίας του τόπου. Στη φωτογραφία, ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης καθώς αποδίδει το μετάλλιο της πόλης στη συγγραφέα.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Από την πληθώρα των νέων εκδόσεων μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων ξεχωρίσαμε εννέα. Σας τα παρουσιάζουμε. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Μήπως το κατασκοπικό εξελίσσεται στο νέο συναρπαστικό θρίλερ; Εννέα –κλασικά και σύγχρονα– αστυνομικά μυθιστορήμ...

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ