alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο μεταφραστής Γιώργος Βαρθαλίτης, με αφορμή την ανθολογία του Stefan George «Ποιήματα και Πεζά» το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανάμεσα στα ποικίλα είδη μεταφράσεων (πεζογραφία, δοκίμιο, πραγματεία), η μετάφραση της ποίησης –και ιδιαίτερα της έμμετρης– κατέχει μιαν ιδιαίτερη θέση. Είναι το πιο δυσμετάφραστο είδος, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπει και την μέγιστη δυνατή δημιουργικότητα. Η ερμηνεία εδώ είναι μια αναδημιουργία, περίπου όπως αναδημιουργεί ερμηνεύοντας ένα μουσικό έργο ή ένα άσμα ο μουσικός κι ο τραγουδιστής ή όπως ενσαρκώνει ερμηνεύοντας τον ρόλο του ο ηθοποιός.

Συχνά επαναλαμβάνεται το απόφθεγμα πως «ποίηση είναι ό,τι χάνεται στη μετάφραση». Θα μπορούσε, βέβαια, να ισχύει και το αντίθετο. Ο Οράτιος έλεγε πως αν εξαρθρώσουμε ένα δυνατό ποίημα, και πάλι διακρίνονται τα διασκορπισμένα μέλη του ποιητή: invenias etiam disjecti membra poetae. Πόσο μάλλον όταν προσπαθείς να αναδιαρθρώσεις, σε μιαν άλλη γλώσσα, αυτά τα σκόρπια μέλη, όπως η Ίσιδα εκείνα του Οσίριδος.

Η ποίηση, κατ’ εμέ, είναι εν μέρει αμετάφραστη κι εν μέρει μεταφράσιμη, αλλά τα όρια μεταξύ του μεταφράσιμου και του αμετάφραστου συνεχώς μετατοπίζονται.

Ο Γκεόργκε όμως, όπως κι ο Χόπκινς κι ο Μαλλαρμέ, αποτελεί μιαν ακόμη πιο ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς ανήκει σ’ αυτούς, που όπως θα έλεγε ο Σικελιανός, έφτασαν «στα σύνορα τ’ ακρότατα του λόγου». Είναι ποιητές οριακοί και γι' αυτό, θα έλεγε κανείς, αμετάφραστοι. Ποια όμως μεγαλύτερη πρόκληση από το να μεταφράσεις έναν ποιητή που θεωρείται αμετάφραστος;

Ο Γκεόργκε όμως, όπως κι ο Χόπκινς κι ο Μαλλαρμέ, αποτελεί μιαν ακόμη πιο ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς ανήκει σ’ αυτούς, που όπως θα έλεγε ο Σικελιανός, έφτασαν «στα σύνορα τ’ ακρότατα του λόγου». Είναι ποιητές οριακοί και γι' αυτό, θα έλεγε κανείς, αμετάφραστοι. Ποια όμως μεγαλύτερη πρόκληση από το να μεταφράσεις έναν ποιητή που θεωρείται αμετάφραστος;

Εδώ δεν υπήρχε κάποια γέφυρα εκ των προτέρων κατασκευασμένη. Αυτή τη γέφυρα έπρεπε να την φτιάξω εγώ. Θέλω να πω πως έπρεπε να επινοηθεί μια ποιητική γλώσσα αντίστοιχη με την αλήθεια του πρωτοτύπου. Κανένα από τα μοντέλα έμμετρης μετάφρασης –ούτε το μεσοπολεμικό, που είναι και το πιο ισχυρό που διαθέτουμε στη γλώσσα μας– δεν επαρκούσε για να αποδοθεί ο τόνος του ποιητή. Ιδιαίτερα δύσκολα ήταν τα ομοιοκατάληκτα τετράστιχα. Κάθε φορά που καταπιανόμουν μ’ αυτά, η μετάφραση θύμισε τη λύση ενός λυρικού γρίφου, ενός ποιητικού αλγεβρικού προβλήματος.

Η μετάφραση ενός κομματιού του Γκεόργκε είναι δυσκολότερη από αυτήν ενός τυπικού παραδοσιακού ποιήματος. Μερικοί από τους λόγους είναι οι εξής:

— Υπάρχει μεγαλύτερη συμπύκνωση νοημάτων σε σχέση με ένα παραδοσιακό ποίημα.

— Ακολουθείται η αρχή της ισομετρίας, δηλαδή κάθε στίχος δίνει αυτοτελές νόημα. Αυτό σημαίνει πως κάθε κομμάτι έπρεπε να δουλευτεί στίχο με στίχο, δίχως διασκελισμούς ή διαχύσεις του νοήματος στους επόμενους στίχους, όπου αυτά δεν υπήρχαν στο πρωτότυπο.

— Ο Γκεόργκε χρησιμοποιεί πλούσια, χτυπητή ρίμα.

Αν θεωρήσουμε πως πέρα από το νόημα άρρηκτα συστατικά ενός ποιήματος είναι και το μέτρο, ο ρυθμός, η ρίμα, ο βαθύτερος τόνος, αυτό που ο Σαίν-Τζον Περς θα αποκαλούσε «μεγάλο προσωδιακό χιτώνα», τότε προσπάθησα να είμαι πιστός, με την έννοια πως προσπάθησα να διατηρήσω όσο περισσότερα γινόταν από τα στοιχεία συναπαρτίζουν, σε αδιάρρηκτην, οργανικήν ενότητα, τα στιχηρά του Γκεόργκε.

Οι ελευθερίες που πήρα (ας πω όμως πως κι όταν απομακρύνθηκα από την κατά λέξιν απόδοση προσπάθησα να μην προδώσω τον βαθύτερο «νουν» του κειμένου) ουσιαστικά ανταποκρίνονταν στην επιδίωξη μιας βαθύτερης πειθαρχίας. Προσπάθησα να μείνω «πιστός», αλλά με μία πιο ουσιαστική σημασία. Εξηγούμαι. Αν θεωρήσουμε πως πέρα από το νόημα άρρηκτα συστατικά ενός ποιήματος είναι και το μέτρο, ο ρυθμός, η ρίμα, ο βαθύτερος τόνος, αυτό που ο Σαίν-Τζον Περς θα αποκαλούσε «μεγάλο προσωδιακό χιτώνα», τότε προσπάθησα να είμαι πιστός, με την έννοια πως προσπάθησα να διατηρήσω όσο περισσότερα γινόταν από τα στοιχεία συναπαρτίζουν, σε αδιάρρηκτην, οργανικήν ενότητα, τα στιχηρά του Γκεόργκε. Όπου απίστησα, το έκανα, επιδιώκοντας αυτή τη βαθύτερη πίστη. Θα σας θύμιζα και την ευαγγελική ρήση «το μεν πνεύμα ζωοποιεί, το δε γράμμα αποκτείνει». Θα σας παρακαλούσα όμως να δώσετε στη λέξη πνεύμα και την παλιά της ετυμολογική σημασία, που εδώ θα σήμαινε τη ρυθμική ανάσα, την πνοή (και την εμπνοή, βέβαια!), του λόγου.

Σημειώνω ακόμη πως κι ο ίδιος ο Γκεόργκε υπήρξε μέγας μεταφραστής. Μετέφρασε ποίηση από όλες τις σύγχρονες σχεδόν ευρωπαϊκές γλώσσες, από τα εγγλέζικα, τα ιταλικά, τα ολλανδικά, τα δανέζικα, τα πολωνικά, τα γαλλικά, τα νορβηγικά. Η μεταφράσεις του του Δάντη, του Μπωντλαίρ και των σονέτων του Σαίκσπηρ θεωρούνται κλασσικές. Ουσιαστικά τις δικές του μεταφραστικές αρχές εφάρμοσα. Στα γερμανικά υπάρχει η λέξη Umdicthung για να δηλώσει την ποιητικήν ανάπλαση ενός λυρικού κειμένου σε μιαν άλλη γλώσσα. Επιδίωξα κι οι δικές μου μεταγραφές να είναι Umdichtungen.

Αυτές οι μεταφράσεις δουλεύτηκαν σε βάθος χρόνου με προδημοσιεύσεις σε διάφορα περιοδικά: στην «Ποίηση», τη «Νέα Εστία», τη «Νέα Ευθύνη» και το «Πλανόδιον». Μέσα από τις προηγούμενες δημοσιεύσεις είχα την ευκαιρία να ξαναδουλεύω και να λειαίνω συνεχώς τα μεταφράσματά μου.

Συμβουλεύθηκα τις περισσότερες παλιότερες μεταφράσεις στις γλώσσες που μπορώ να παρακολουθήσω. Ήθελα να δω τι λύσεις έδωσαν οι προηγούμενοι μεταφραστές.

Ως μεταφραστής, αντιμετώπισα και το εξής δίλημμα: ή θα εκπονούσα μια πιο εκτεταμένη επιλογή ή θα περιοριζόμουν σε ένα μικρότερο απάνθισμα, που, με συνεχή και υπομονητική κατεργασία, θα το έφερνα σε ένα υψηλό επίπεδο αρτιότητας. Προτίμησα το δεύτερο.

Συμβουλεύθηκα τις περισσότερες παλιότερες μεταφράσεις στις γλώσσες που μπορώ να παρακολουθήσω. Ήθελα να δω τι λύσεις έδωσαν οι προηγούμενοι μεταφραστές. Ένα παράδειγμα: την απόδοση του Weltenkronen ως «διαδήματος των κόσμων» στον στίχο: Το έκπαγλο διάδημα των κόσμων δεν θαμπώνει μου την υπέβαλε μια γαλλική μετάφραση που χρησιμοποιεί το diadême για να αποδώσει το Krone. Αλλά το Diademe το χρησιμοποιεί αλλού κι ο ίδιος ο Γκεόργκε.

altInfo
Ο Γιώργος Βαρθαλίτης είναι φιλόλογος με σπουδές στην Αθήνα και στη Χαϊδελβέργη, ποιητής και μεταφραστής.

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση βιβλίου-εκδήλωση: «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050;» του Γιώργου Σιακαντάρη

Παρουσίαση βιβλίου-εκδήλωση: «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050;» του Γιώργου Σιακαντάρη

Την Τετάρτη 19 Ιουνίου παρουσιάζεται το νεο βιβλίο του Γιώργου Σιακαντάρη «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» (εκδ. Αλεξάνδρεια) στην Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων.

Επιμέλεια: Book Press

Οι εκδόσεις Αλεξάνδρεια σας προσκαλούν στην παρο...

«Lacrima: το υφαντό των δακρύων» της Καρολίν Γκιγελά Ενγκιγέν (κριτική) – Ένα νυφικό ως κοινωνικό σχόλιο σε μια έξοχη παράσταση

«Lacrima: το υφαντό των δακρύων» της Καρολίν Γκιγελά Ενγκιγέν (κριτική) – Ένα νυφικό ως κοινωνικό σχόλιο σε μια έξοχη παράσταση

Για την παράσταση της Καρολίν Γκιγελά Ενγκιγέν [Caroline Guiela Nguyen] «Lacrima: το υφαντό των δακρύων» που παρουσιάστηκε στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών/Επιδαύρου. Κεντρική εικόνα: © Jean-Louis-Fernandez.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος 

...
Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ