Τι διαβάζουμε τώρα; 4 ποιητικές αναγνώσεις εν μέσω θέρους

Γιώργος Πρεβεδουράκης, Δίστομο, εκδ. Πανοπτικόν, Θεσσαλονίκη 2025

Κάποιες λέξεις εμφορούνται από το μέγιστο δυνατό καταγεγραμμένο τραύμα, ειδικά λέξεις που σχηματίζουν ονόματα περιοχών και τόπων. Σ’ εκείνες τις περιπτώσεις όλη η δυνατή επαναμάγευση των στιγμών στήνει ένα πλέγμα, συντίθοντας ένα μωσαϊκό από παρελθόν, παρόν κι ολίγον τι μέλλον. Ούτως ή άλλως, το χωροχρονικό στίγμα πάντα καθορίζεται από την επήρεια του λόγου, μια επήρεια μεθυστική που γυρεύει εξηγήσεις απ’ τα αστέρια. Αυτή την εξήγηση, πολλές φορές, καλείται να δώσει ο ποιητής με τον δικό του τρόπο, μακριά από την αυστηρά ιστορική αναγκαιότητα.

Πάνω σ’ αυτή τη βάση και εκκινώντας από ιστορικά στίγματα, ο ποιητής Γιώργος Πρεβεδουράκης στη νέα ποιητική του συλλογή με τον χαρακτηριστικό τίτλο Δίστομο (εκδ. Πανοπτικόν, Θεσσαλονίκη 2025), μας αφηγείται μ’ ελεύθερο, μακροσκελή στίχο τη δική του ιστορία. Μια ιστορία πολυπρόσωπη μ’ εναλλαγές απ’ το σήμερα στο χθες και τανάπαλιν· μέσα στην οποία δεν χάθηκε ποτέ η απανθρωπιά των όποιων αμερόληπτων φαρισαίων κι η προτεσταντική ηθική των άλλοτε καταπιεστών. Απ’ το Δίστομο και την Κάνδανο μέχρι το σήμερα, το όποιο σήμερα, ένα τσιγάρο δρόμος στην αλλοτρίωση των ανθρώπων.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ποίημα, «Επίκαιρα», μπαίνουμε στο κλίμα της συλλογής και του πώς ο ποιητής χειρίζεται τις βαθμίδες του χρόνου και κατ’ επέκταση των γεγονότων για να προσδώσει στη δήλωσή του για το σήμερα ένα κεντρικό νόημα. Έτσι, με καυστικό τόνο φαίνεται να καταγράφει την αναλωσιμότητα της καθημερινής ζωής των απλών ανθρώπων. Κάτι που επαναλαμβάνεται στο ποίημα «Ανάστροφο»· εκεί η επιστροφή στον Β’ Π.Π. και των εγκλημάτων που διεπράχθησαν γίνονται με μια ειρωνική αναφορά στο «καθήκον» των ενόχων – κάτι τόσο επίκαιρο σήμερα.

Το ίδιο επαναλαμβάνεται σε πολλά σημεία της συλλογής, αναφερόμενος τόσο στο τραγικό συμβάν στο Δίστομο όσο και σ’ άλλες περιπτώσεις («Ανακοινωθέν των αρχών κατοχής» κι «Atocha»). Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς, καθώς η μικρογραφία της κοινωνικές κριτικής κρύβεται στην ίδια την ερμηνεία της ιστορίας και τη σύνδεσή της με το σήμερα.

Μια συλλογή που πρέπει να διαβαστεί αλλά και να μελετηθεί. Ένα σημαντικό ανάγνωσμα τόσο για όσους είχαν ήδη μυηθεί στη γραφή του συγγραφέα απ’ άλλα του έργα όσο και για όσους διαβάζουν κάτι δικό του για πρώτη φορά. 

ΣΤΗΝ ΟΔΟ ΜΕΡΛΙΕ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

Όσο και να υποδύομαι το τεύτλο
    την επίγεια πίκρα
δεν την ξεγελώ

αν ήθελα            θα καυτηρίαζα
              μέχρι και το λιοπύρι
ωστόσο αναντίρρητα
     στερούμαι υπομονής

γωνία Αραχώβης και Πρασσά
    συνάντησα τον Νοστράδαμο
τηγάνιζε προσφυγάκια

στην είσοδο μιας σκοτούρας συμπαντικής
    ξεσκονίζοντας
τις λιωμένες του σόλες

δεν είναι ο τόπος μου σεισμογενής
τα μπετά             είναι που διαρκώς απαιτούν
    αφορμές για καλλωπισμό
και εξώσεις

κανένας φιλέλληνας δεν πρόκειται
    να με φυγαδεύσει μακριά
κανείς ανθέλληνας
    δεν θα με τσιμεντώσει

μιλάμε για διάσπαση προσοχής
    καραμπινάτου βαθμού
ακόμα κι ο ίδιος μου ο αφανισμός

μου έχει ξεφύγει

Αριάδνη Καλοκύρη, Σχέδιο κήπου, εκδ. Κίχλη, Αθήνα 2024

Άραγε, τί αρκεί για να δημιουργηθεί ένας κήπος; Ένα οικοσύστημα, δηλαδή, απορρόφησης των κραδασμών της κοινωνίας και ταυτόχρονα βίωσης μιας πιο φυσικής εκδοχής του κόσμου; Αρκεί, μάλλον, να ενώσεις όλα του τα κομμάτια και να δεις κατάματα αυτό που αρνείσαι, ότι είσαι μέρος ενός κόσμου που δεν φτιάχτηκε να ζει στο τσιμέντο. Έτσι, μόνο τότε, η ανάγκη για διαφυγή θα μετουσιωθεί σε δημιουργία, γιατί εν τέλει ο κήπος είναι μέρος ενός χαμένου εαυτού, ένας ζωντανός νόστος ενός κόσμου που δεν χάνεται αν δεν του επιτρέψεις εσύ να χαθεί.

Πάνω σ’ αυτή την ιδιότυπη ένωση ανθρώπου και φύσης, όπως αυτή η τελευταία μετουσιώνεται αποσπασματικά στη μορφή του κήπου, επικεντρώνεται η κεντρική θεματική της δεύτερης πολυσέλιδης συλλογής τής Αριάδνης Καλοκύρη με το χαρακτηριστικό όνομα, Σχέδιο κήπου (εκδ. Κίχλη, Αθήνα 2024). Μια συλλογή γεμάτη ευαισθησία και τρυφερότητα. Μέσα στην οποία οι ιδιαίτεροι υπαρξιακοί τόνοι συναντιούνται με μια αυτοεξομολογητική γραφή, δημιουργώντας μια έντονη αφήγηση σ’ ελεύθερο στίχο, με ποιήματα, κατά κύριο λόγο, μεγάλης έκτασης.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής με τον τίτλο «Ας πω μια ιστορία. Μια ιστορία για το χέρι», η ποιήτρια μάς αφηγείται μια ιστορία για μια μεταμόρφωση, μια μεταμόρφωση ενός σώματος σ’ άνθη και χώμα. Μια αρχική ένωση με το «στοιχειό» ενός κήπου. Ενός κήπου, που στο ομώνυμο ποίημα της συλλογής, γίνεται μια προσδοκία, που εμφωλεύει μέσα στις αναμνήσεις, και μια προσδοκία για μια επανένωση με μια αγάπη, που δεν λέει να χαθεί αλλά παραμένει ζωντανή, αποκτώντας ψυχή και σώμα.

Ο κήπος αυτός, λοιπόν, ως καταφύγιο, εμφανίζεται μέσα στο ξαφνικό γκρέμισμα των χρόνων της αθωότητας. Γιατί σ’ αυτό το γκρέμισμα, μέσα απ’ το οποίο ξεπροβάλλει η ενηλικίωση ακλόνητη, χρειάζεται ένα στήριγμα. Κάτι που δεν μπορούν να προσφέρουν οι πόλεις, αυτές οι ανώνυμες εκδοχές της ζωής («Παράλληλη πτήση»), παρά μόνο όταν παρεμβαίνουν οι ασάφειες των λέξεων που πλάθουν τα σπάργανα ενός μη τετραγωνισμένου λόγου («Σε επανάληψη»), βουτηγμένου στην «άνωση του ονείρου».

Μια συλλογή που δημιουργεί έντονες εικόνες στον αναγνώστη μέσα από τις προσωπικές καταγραφές της ίδιας της ποιήτριας. Ένα ανοιχτό ημερολόγιο προς τον κόσμο. 

ΛΕΥΚΟ ΤΟΠΙΟ

[οι άλλοι]
τι επώδυνο και πώς
να γίνω για σας
αλλιώς

Το αμυδρό χιόνι φαινόταν
τόσο λευκό από μακριά
τόσο βρόμικο από κοντά.

Θα βγω στον έρημο δρόμο
στην ησυχία των πουλιών,
αυτή την επιστροφή
στην απόσταση της παιδικής αυταπάτης
να αισθανθώ
τον αέρα, ανεπηρέαστος να πυρπολεί το πρόσωπο και να ενώνεται
με όλες τις εποχές
ή τις φορές που
περπάτησα
και τα κύματα πόλης με τύλιξαν

αν ήξερα
τι έκρυβαν μέσα τους.

Στάζει ό,τι απέμεινε στο χιόνι
κατρακυλάει σε άγονη γη
στα σκαλιά
στα πολλά σκαλιά, που τσιμπάνε ανένδοτα
τα γόνατα.

Ιωάννα Λιούτσια, Αστική αγωνία, εκδ. Θράκα, Λάρισα 2025

Ζούμε μέσα σε μια συνεχή πίεση για αστικοποίηση. Μια πίεση για να μεταβούμε σ’ ένα καθεστώς περιορισμένης διαμονής στα «κέντρα των εξελίξεων», όπως συνηθίζεται να ονομάζονται τα μεγάλα αστικά κέντρα. Έτσι, σ’ ανύποπτο χρόνο μεταβαίνουμε σε δρόμους που δεν γνωρίζουμε και σε διαμερίσματα που μας θυμίζουν απλά το πόση προσπάθεια χρειάζεται ακόμη για να κερδίσουμε έστω μια ακόμη σπιθαμή χώρου, σ’ ένα περιβάλλον που κάθε άλλο παρά εύκολο είναι να προσαρμοστούμε, μη έχοντας γεννηθεί καν σ’ αυτό.

Αυτή η συνεχής αγωνία, η αγωνία των πόλεων, αποκτάει φωνή στη νέα ποιητική της Ιωάννας Λιούτσια με τίτλο, Αστική αγωνία (εκδ. Θράκα, Λάρισα 2025). Μέσα στις σελίδες της παρούσας συλλογής, και στα ελευθερόστιχα ποιήματά της, όλα τα όνειρα, όλες οι προσδοκίες αλλά κι όλες οι πιέσεις και οι στερήσεις αποκτούν φωνή, μια φωνή νεανική που βράζει μέσα στα στενά της μεγαλούπολης των Αθηνών αλλά και σ’ άλλα ελλαδικά αστικά κέντρα.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής, «Δέντρα στις πέτρες», περιγράφεται, με τον αρκετά μοντέρνο τρόπο της ποιήτριας, όλη αυτή την απόγνωση και το κυνήγι των ονείρων σ’ αντίξοες συνθήκες. Μέσα στις οποίες όλοι κάνουν «τσιμουδιά» για το μέλλον που έρχεται. Ούτως ή άλλως, στο τέλος της ημέρας μένει η αβέβαιη αλήθεια της πραγματικότητας στο τραπέζι για να ταΐσει τις συνειδήσεις («Οι μέρες μας»).

Η ενηλικίωση, εξάλλου, είναι η μόνη επιλογή αυτής της μιας αλήθειας, ακόμη και αν μας πονάει η άδοξη επιλογή της («Ενηλικίωση») κι η πραγματικότητα η μόνη διαθέσιμη βύθιση στα ενδότερα σημεία του εαυτού μας. Ενός εαυτού που μένει ακλόνητος κάθε πρωί και μας περιμένει με τα μάτια ανοιχτά, δίπλα από το μαξιλάρι με το ξυπνητήρι συντροφιά.

Παρά ταύτα, η τρυφερότητα των άλλων προσώπων συνοδεύει πολλές φορές αυτή τη μοναξιά, αφού δεν μπορεί να την υπερκαλύψει, δομώντας έτσι ένα χώρο ασφάλειας. Έναν χώρο ασφάλειας που γεννά ελπίδες.

Μια ποιητική συλλογή, που αναδεικνύει με τον δικό της τρόπο την όλη πορεία της εσωτερικής μετανάστευσης προς τις πόλεις. Με τα όνειρα και τις δυσκολίες τους ως μόνο οδοδείκτη.

Η ΚΥΡΙΑ ΡΗΓΑ

Η κυρία Ρήγα πάντα με χαιρετάει
μου πιάνει την κουβέντα στην εξώπορτα
λέει πως περιμένει κάποιο γράμμα
—αν γράφει τ’ όνομά της να το ξεχωρίσω.

Η κυρία Ρήγα πάντα φοράει
ένα πράσινο πουκάμισο ριχτό
γαλάζιο παντελόνι και παντόφλες
—τα μάτια της με απλωμένη μπλε σκιά απ’ το πρωί.

Η κυρία Ρήγα με πετυχαίνει πάντοτε στις σκάλες
κάθεται στο υπόγειο κι εγώ στον πρώτο
κάθε φορά ρωτά ποια είμαι
—αυτή που βιάζεται / εκείνη στέκει.

Η κυρία Ρήγα κάνει πάντοτε θόρυβο όταν ξυπνάει
είναι αυτή που θέλεις ν’ αποφύγεις
που περιμένεις να περάσει για να βγεις απ’ τ’ ασανσέρ
που περιμένεις να κατέβει για να μπεις στην πολυκατοικία
η κυρία Ρήγα είναι πάντοτε αυτό που θέλεις ν’ αποφύγεις:
η υπενθύμιση της μοναξιάς που περιμένεις. 

Δέσποινα Πιτίδου, Ό,τι μένει, εκδ. Ιωλκός, Αθήνα 2024

Πολλές φορές, παραμένει το ελάχιστο σημείο του εαυτού ως ένα απλό εισιτήριο, μιας διαδρομής, προς ένα χαμένο δάσος. Εκεί μέσα στις φυλλωσιές, στο καταφύγιο του Χάιντεγκερ, κρύβεται όλη η ουσία των σωμάτων, κάτω και μέσα στη φύση των πραγμάτων και των υπάρξεων. Αυτό το ελάχιστο σημείο επαφής με τον κόσμο είναι κι αυτό που τελικά «μένει» ανέπαφο ακόμη κι όταν η ζωή μας σβήσει από το ζωικό χάρτη και εμφωλευτεί ξανά στα σπάργανα της γης, αναζητώντας ξανά σημασία στην αυτοδιάλυση - στην πρωταρχική πηγή όλων όσων βλέπουμε και δεν βλέπουμε.

Πάνω σε αυτή τη βάση, πάνω στο βελούδινο άγγιγμα όλων αυτών των μικρών στιγμών που συναποτελούν την ύπαρξη, κινείται η δεύτερη συλλογή της Δέσποινας Πιτίδου, Ό,τι μένει (εκδ. Ιωλκός, Αθήνα 2024). Μια ελευθερόστιχη συλλογή, η οποία άλλοτε με λυρικό και άλλοτε σχεδόν με κοσμογονικό τόνο ενώνει τον άνθρωπο με την πρωταρχική κοιτίδα του, δηλαδή τον κόσμο ως σύνολο, ως σύμπαν.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής, «Καταγραφή απογεύματος», φανερώνεται όλη αυτή η πραγματική ουσία των στιγμών και των πραγμάτων, ως μια καταγραφή του βάθους των φαινομένων που, σχεδόν, εξαϋλώνονται στις ανθρώπινες αισθήσεις κι ενώνονται, πολλές φορές, μ’ αυτές. Μια επαφή εξωτερικού και εσωτερικού κόσμο που δημιουργεί ένα αποκαλυπτικό τοπίο, όπως καταγράφεται στο εκτενές, ομώνυμο ποίημα της συλλογής.

Μια πνευματική ανάληψη, χωρίς θρησκευτική προσκόλληση σε τυπολατρίες, προσπαθεί να προσεγγίσει ποιήτρια μέσω των ποιημάτων της, όπως π.χ. παρατηρείται στο ποίημα «Δεκαπενταύγουστος», στο οποίο και μας εισάγει στις δικές της γιορτές, στις δικές της ιεροτελεστίες του Αυγούστου. Μέσα σε μια συνθήκη, όπου ακόμη κι ο έρωτας παίρνει μια υπεραισθητή προέκταση κι ερμηνεία.

Μια ποιητική συλλογή, με έντονες υπαρξιακές διαστάσεις που σε ταξιδεύουν, ειδικά το καλοκαίρι, σε νοητά ταξίδια, ίσως κοντά στην Πάτμο, παρέα με τον Βακαλόπουλο. Εξάλλου, στο τέλος της ημέρας το γνωστό και το άγνωστο στοιχείο του κόσμου είναι απλά μια αντανάκλαση της δομημένης μας αντίληψης για τον κόσμο και μόνο. 

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΕΝΟΣ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΟΣ

Σ' ένα γαλάζιο χαρτί θα καταγράψω αυτό το απόγευμα, μια επιστολή που θα ξεκινάει με το διάφανο της ώρας, δε θα υπάρχουν χαιρετισμοί, αποχαιρετισμοί και εξομολογήσεις, μόνο το κίτρινο που θ' αρχίζει σιγά σιγά να φλέγεται, γιατί με αυτό τον τρόπο ξέρει να μιλάει τ' απογεύματα, με ολοκαυτώματα από επιλογή κι αγγίγματα σε τελικό στάδιο ανεξέλεγκτης ανάγκης

^＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΡΙΤΣΑΣ είναι ποιητής και Υποψήφιος Διδάκτορας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή Το ματωμένο όνειρο (εκδ. Οδός Πανός).