«Ο βομβιστής του Παρθενώνα»: 1996 – 2026, ένας απολογισμός, ένα βλέμμα στην πόλη

Η οριστική επανέκδοση του «βομβιστή» (όπως τον αποκαλώ όταν μιλάω στον εαυτό μου και στους φίλους μου γι’ αυτό το βιβλίο) από τις Εκδόσεις Έρμα πριν από μερικούς μήνες σηματοδοτεί τριάντα χρόνια από την πρώτη του έκδοση το 1996. Θέλησα, λοιπόν εδώ σε αυτές τις λίγες σκέψεις, να τοποθετήσω –ως αποχαιρετισμό– ένα ίχνος της προσωπικής δικής μου ανάγνωσης του βιβλίου. Εφόσον πλέον τώρα, μετά από τριάντα χρόνια, μπορώ να το προσεγγίσω κι εγώ ως αναγνώστης απομακρυσμένος από την ανάμνηση εκείνης της αφετηριακής στιγμής όταν ακούμπησε στο χαρτί η μύτη του μολυβιού, αλλά και σε κάποια απόσταση από την κτητικότητα που αισθάνονται συχνά οι συγγραφείς για τα βιβλία μας.

Οριστική έκδοση, εκδ. Έρμα, 2026

Ο Βομβιστής του Παρθενώνα γράφτηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η βία είχε πάψει να μας εκπλήσσει, αλλά δεν είχε ακόμη πάψει να μας αφορά: το 1993, την περίοδο των συλλαλητηρίων για το «μακεδονικό», είχα μόλις ολοκληρώσει τη στρατιωτική μου θητεία. Το χειρόγραφο κατατέθηκε εκείνη τη χρονιά με επιμονή στα γραφεία όλων των εκδοτών της εποχής. Κανείς δεν θέλησε να το αγγίξει. Κάπου στο αρχείο μου ελπίζω να έχω κρατήσει όλες εκείνες τις απορριπτικές επιστολές.

Τελικά, το βιβλίο κυκλοφόρησε μόλις το 1996, από τις νεοσύστατες τότε Εκδόσεις Ανατολικός, και πέρασε παντελώς απαρατήρητο. Έδωσα μόνο μια συνέντευξη που δεν δημοσιεύτηκε ποτέ, και το μόνο που θυμάμαι είναι ότι συναντηθήκαμε στην πλατεία της Νέας Σμύρνης και είχα πει πως η Ελλάδα «μοιάζει με μια χώρα που είναι κυκλωμένη από καθρέφτες – όπου και αν γυρίσει αντικρίζει μόνο το είδωλο του εαυτού της».

Η δεύτερη έκδοση από τις εκδόσεις Καστανιώτη το 2010 συνέπεσε με την «Ελληνική κρίση». Ο Παρθενώνας βρισκόταν στα πρωτοσέλιδα διεθνώς, οι διαδηλώσεις στο κέντρο της Αθήνας είχαν πλέον άλλο πρόσημο. Μόνο τότε έγινε ορατός ο «Βομβιστής». Και όπως ήταν φυσικό διαβάστηκε, σχολιάστηκε και μεταφράστηκε στο περικείμενο της κρίσης.

Επιστρέφοντας σήμερα στο βιβλίο, διαπιστώνω πως δεν ήταν ποτέ μια νουβέλα για την τρομοκρατία με τη στενή έννοια, ούτε για το μνημείο ως εθνικό σύμβολο. Ήταν –και παραμένει στη δική μου αντίληψη– ένα βιβλίο για το βλέμμα: για το πώς κοιτάζουμε την πόλη, την Ιστορία και τον εαυτό μας όταν όλα μοιάζουν ακίνητα και, ταυτόχρονα, έτοιμα να εκραγούν. Μολονότι αυτή η «λυτρωτική» έκρηξη δεν συμβαίνει ποτέ.

Από το μακεδονικό ζήτημα έως την ελληνική κρίση, το υπόβαθρο υπήρξε πάντα η ίδια αγωνία για τη διαχείριση της ταυτότητας μέσα από ιεροποιημένα σχήματα και αδιαμφισβήτητες αφηγήσεις. Όπως έχει επισημανθεί, το βιβλίο αρνείται πεισματικά τη βεβαιότητα. Δεν εξηγεί, δεν δικαιολογεί, δεν καταδικάζει με ευκολία. Η πολιτική του διάσταση δεν βρίσκεται σε ένα μήνυμα, αλλά στη μορφή: στην αποκέντρωση της αφήγησης μέσα από σύντομα αυτόνομα κεφάλαια και διαφορετικές αφηγηματικές φωνές. Όταν το δημόσιο εισβάλλει στο ιδιωτικό και το ιδιωτικό αποδεικνύεται βαθιά πολιτικό. Η βαθύτερη έκκληση του «βομβιστή», αυτό που με προβλημάτιζε περισσότερο στη γραφή του (και μπορώ να το δω τώρα από την απόσταση των 30 ετών), ήταν η διερεύνηση των όρων με τους οποίους συγκροτείται το πολιτικό φαντασιακό, η σιωπηλή συμφωνία ανάμεσα στο βλέμμα, τη γλώσσα και την εξουσία, η αδράνεια που καταλήγει σε χειραγωγική σταθερότητα.

Ιδεολογία – Πόλη – Καταστροφή

Ο Παρθενώνας, στο βιβλίο, δεν είναι απλώς ένα προσωποποιημένο μνημείο. Είναι ένας προφανής τόπος προβολής: της εθνικής αυτοεικόνας, της τουριστικής κατανάλωσης, της ιδεολογικής ακινησίας. Ο ίδιος ο βομβιστής, από την άλλη, ο δράστης Χ.Κ., δεν παρουσιάζεται ως πρόσωπο αλλά ως ενδεχόμενο. Ακόμα και αυθεντικότητα της μαρτυρίας του αμφισβητείται. Είναι μια ρωγμή μέσα στον κανονικό χρόνο.

Γι’ αυτόν τον λόγο η απουσία του από το κέντρο της αφήγησης δεν είναι στιλιστικό εύρημα, αλλά στρατηγική επιλογή. Με αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο αποφεύγει την παγίδα της προσωποποίησης της βίας και μετατοπίζει το ενδιαφέρον προς τις συνθήκες που την καθιστούν νοητή, αναμενόμενη ή ακόμη και αναγκαία μέσα στο συλλογικό φαντασιακό.

Η προθετική φράση του δράστη «Η πράξη αυτή θα μου ανήκε ολοκληρωτικά!» συμπυκνώνει, έτσι, μια πολιτική συνθήκη ριζικής αποστέρησης, όπου η αίσθηση του εαυτού μας συγκροτείται μέσα από την αίσθηση ότι κάθε άλλη δυνατότητα δράσης έχει προαποφασιστεί, απορροφηθεί ή ακυρωθεί από τους θεσμούς, την ιστορία και τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Η ατομική πράξη εδώ δεν προβάλλεται ως έκφραση ελευθερίας ή ιδεολογικής πληρότητας, αλλά ως έσχατο κατάλοιπο ιδιοκτησίας σε έναν κόσμο όπου ο λόγος, ο χώρος και ο χρόνος έχουν ήδη κατανεμηθεί. Πρόκειται για μια δήλωση που δεν διεκδικεί νομιμοποίηση, αλλά αποκαλύπτει το όριο ανάμεσα στην πολιτική πράξη και την αδυνατότητά της.

Εκεί όπου η πολιτική αδυνατεί να προσφέρει πεδίο ουσιαστικής παρέμβασης, η πράξη αποσπάται από το συλλογικό και γίνεται μοναχική, σχεδόν άφωνη· όχι ως λύση, αλλά ως παράγωγο μιας βαθύτερης καθήλωσης της πολιτικής πράξης καθαυτής.

Εκεί όπου η πολιτική αδυνατεί να προσφέρει πεδίο ουσιαστικής παρέμβασης, η πράξη αποσπάται από το συλλογικό και γίνεται μοναχική, σχεδόν άφωνη· όχι ως λύση, αλλά ως παράγωγο μιας βαθύτερης καθήλωσης της πολιτικής πράξης καθαυτής. Ένας νέος Παρθενώνας, άλλωστε, θα χτιστεί στη θέση του κατεστραμμένου – όχι για να αποκαταστήσει το κενό στην κορυφή της πόλης, αλλά για να σφραγίσει ένα τραύμα. Η ανοικοδόμηση λειτουργεί ως επιβεβαίωση ότι τίποτα ουσιώδες δεν είναι δυνατόν να διαταραχθεί.

Αν ο Χ.Κ. έλπιζε ότι η καταστροφή θα μπορούσε να ανοίξει έναν χώρο αμφισβήτησης, πένθους ή νοηματοδότησης, η ανακατασκευή επαναφέρει το σύμβολο στην προηγούμενη ακινησία του. Ο νέος Παρθενώνας δεν αποσκοπεί στη μνήμη της ρωγμής, αλλά στη διαγραφή της· δεν αναγνωρίζει την ιστορικότητα της απώλειας, αλλά την αντικαθιστά με μια εικόνα αδιάλειπτης αντοχής. Με αυτόν τον τρόπο, η ανοικοδόμηση γίνεται πολιτική χειρονομία ελέγχου του χρόνου: η Ιστορία καλείται να συνεχίσει σαν να μην συνέβη τίποτα, και το σύμβολο να παραμείνει αλώβητο όχι παρά την καταστροφή, αλλά μέσω της άρνησής της.

Η ρηγμάτωση, άλλωστε, αποτελεί κεντρικό στοιχείο της οικονομίας του βιβλίου. Δεν είναι απλώς απουσία συνεκτικού λόγου, αλλά ενεργό πεδίο. Στη ρωγμή εγγράφονται οι φόβοι που δεν εκφράζονται, οι συμβάσεις που δεν αμφισβητούνται, οι συμφωνίες που δεν δηλώνονται ποτέ ρητά. Είναι η σιωπή της πόλης που συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά, ακόμη και όταν κάτι την απειλεί. Η σιωπή των θεσμών που προτιμούν τη διαχείριση από τη σύγκρουση. Η σιωπή των πολιτών που παρατηρούν, αλλά δεν παρεμβαίνουν. Η Αθήνα η ίδια, ο «ξενιστής μας», όπως την αποκαλεί ο Χ.Κ., αναδύεται έτσι ως πολιτικό σώμα. Όχι ως σκηνικό, αλλά ως ενεργός παράγοντας. Οι διαδρομές, οι πλατείες, οι χώροι επιτήρησης και ελεύθερης κυκλοφορίας συνθέτουν ένα πλέγμα σχέσεων εξουσίας. Η απειλή ενός χτυπήματος δεν ανατρέπει αυτό το πλέγμα· το αποκαλύπτει. Δείχνει τις γραμμές έντασης που ήδη υπάρχουν, τις ανισότητες που παραμένουν αόρατες, τις ιεραρχίες που θεωρούνται φυσικές.

Σε αυτό το σημείο, το βιβλίο συνομιλεί με ευρύτερες πολιτικές συζητήσεις γύρω από την ασφάλεια, τον έλεγχο και την κανονικότητα. Η παρουσία της αστυνομίας, η διαχείριση του φόβου, η ρητορική της προστασίας, συγκροτούν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο η απειλή γίνεται εργαλείο. Όχι απαραίτητα για να αντιμετωπιστεί, αλλά για να οργανωθεί η καθημερινότητα γύρω από αυτήν. Η πολιτική εδώ δεν εμφανίζεται ως σύγκρουση ιδεολογιών, αλλά ως διαχείριση της ζωής. Ως βιοπολιτική.

Τζόρτζιο Αγκάμπεν – Γιώργος Μακρής

Η καταληκτική φράση του βιβλίου ως δάνειο από τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν: «Η βεβήλωση του αβεβήλωτου είναι το πολιτικό καθήκον της γενιάς που έρχεται» (Βεβηλώσεις, μτφρ. Π. Τσιαμούρας, Εκδόσεις Άγρα, 2006) λειτουργεί ως θεωρητικός συμπυκνωτής όλων των παραπάνω πολιτικών εντάσεων. Η «βεβήλωση του αβεβήλωτου» δεν παραπέμπει σε μια πράξη καταστροφής, αλλά σε μια ριζική αποσύνδεση των συμβόλων από το καθεστώς της ιερότητας που τα καθιστά απρόσβλητα και, άρα, πολιτικά αδρανή. Ό,τι αναγορεύεται σε αδιαμφισβήτητο –το μνημείο, η κληρονομιά, η ιστορική αφήγηση– εξαιρείται από τη χρήση, τη διαπραγμάτευση και τη συλλογική νέα νοηματοδότηση.

Η πολιτική χειρονομία, όπως την ορίζει ο Αγκάμπεν, δεν είναι η καταστροφή του ιερού αλλά η επιστροφή του στον κοινό χώρο, εντός του οποίου μπορεί να τεθεί εκ νέου υπό ερώτηση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η απειλή δεν αφορά την ύλη, αλλά το καθεστώς εξαίρεσης που προστατεύει τα σύμβολα από κάθε κριτική. Η σύνδεση είναι σαφής: η πραγματική πολιτική ρήξη δεν συντελείται με την έκρηξη, αλλά με τη διάρρηξη της ακινησίας που μετατρέπει την ιερότητα σε μηχανισμό εξουσίας και τη μνήμη σε εργαλείο αποπολιτικοποίησης.

Εκεί όπου η προκήρυξη επιχειρεί να μετατρέψει την ανατίναξη σε συμβολική χειρονομία ρήξης με την εθνική ιερότητα, αναδεικνύεται ταυτόχρονα το αδιέξοδο του επαναστατικού λόγου όταν αυτός περιορίζεται στη γραφή μιας διακήρυξης.

Η γραμμένη το 1944 προκήρυξη του Γιώργου Μακρή για την καταστροφή της Ακρόπολης όπως αναπαράγεται αυτούσια στο βιβλίο και εντάσσεται στην πλοκή ως εύρημα στο διαμέρισμα του δράστη Χ.Κ., εγγράφεται στο ίδιο πεδίο πολιτικής έντασης. Όχι ως κάλεσμα μίμησης, αλλά ως λόγος που αποκαλύπτει τη γλωσσική και ιδεολογική συνθήκη της πράξης. Εκεί όπου η προκήρυξη επιχειρεί να μετατρέψει την ανατίναξη σε συμβολική χειρονομία ρήξης με την εθνική ιερότητα, αναδεικνύεται ταυτόχρονα το αδιέξοδο του επαναστατικού λόγου όταν αυτός περιορίζεται στη γραφή μιας διακήρυξης. Ο Παρθενώνας εμφανίζεται ως απόλυτο αντικείμενο σημασίας, τόσο υπερφορτισμένο ώστε να μην μπορεί να αγγιχτεί παρά μόνο μέσω της ατομικής άρνησης. Η προκήρυξη δεν συνομιλεί με το συλλογικό, αλλά τοποθετείται απέναντί του, αναπαράγοντας μια λογική εξαίρεσης: η πράξη αποσπάται από τη συλλογική χρήση και προβάλλεται ως ατομική δυνατότητα πολιτικής παρέμβασης. Με αυτόν τον τρόπο, ο λόγος της προκήρυξης φωτίζει όχι την ισχύ της καταστροφής, αλλά το κενό που αφήνει πίσω της η αδυναμία επαναπολιτικοποίησης των συμβόλων.

Παρθενώνας 2026

Σήμερα, το 2026, καθώς αντιμετωπίζουμε τον καλπάζοντα απολυταρχισμό των ημερών μας, ο δημόσιος λόγος κινείται συχνά στο ίδιο επίπεδο: όχι ως ριζική πολιτική αντιπαράθεση, αλλά ως προσπάθεια περιχαράκωσης του «ιερού» –του έθνους, της ιστορίας, της κανονικότητας, της κυβερνησιμότητας– απέναντι σε κάθε απειλή. Ωστόσο, αυτή η στρατηγική τείνει να αναπαράγει το έδαφος πάνω στο οποίο ο εκδηλώνεται ο σύγχρονος φασισμός καθώς στηρίζεται στην απολιτικοποίηση της σύγκρουσης και στη μετατροπή της μνήμης σε εργαλείο ταύτισης και φόβου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επιμονή στη ρωγμή, στην αμφισημία και στην αποϊεροποίηση των συμβόλων όπως δηλώνονται στον «βομβιστή», αναδεικνύεται όχι ως αισθητική επιλογή, αλλά ως αναγκαία πολιτική στάση απέναντι σε μορφές εξουσίας που διεκδικούν την απόλυτη ταύτιση του παρόντος με ένα αδιαπραγμάτευτο παρελθόν.

Αν υπάρχει μια νέα πολιτική συγκυρία σε αυτή την οριστική έκδοση του βιβλίου το 2026, δεν είναι άλλη από τη γενοκτονία που φέρει και τη δική μας συνενοχή. Δεν είναι η μόνη πολιτική συγκυρία (σκέφτομαι τις δολοφονίες στη Μινεάπολη, το Κουρδικό ζήτημα, τον εμφύλιο πόλεμο στη Συρία, τον πόλεμο στην Ουκρανία…). Η γενοκτονία στη Γάζα, όμως, αναδεικνύει με οξύ τρόπο την πολιτική της ιερότητας και της εξαίρεσης που διαπερνά και τον «βομβιστή». Η μαζική βία εκεί παρουσιάζεται ως τεχνική διαχείρισης, η εξόντωση «ιεροποιείται» μέσω ενός μεσσιανικού μίσους, ενώ η θανατοπολιτική συμπληρώνεται μέσω της γλώσσας. Η εξόντωση γίνεται εργαλείο πλουτισμού ενός νέου «νεκροκαπιταλισμού».

Η πολιτική συγγένεια βρίσκεται στην κανονικοποίηση της κατάστασης εξαίρεσης (όπως την ορίζει ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν), στην αποπολιτικοποίηση του πόνου και στην υπερίσχυση της αναπαράστασης έναντι της ζωής. Η οξύτητα της σύνδεσης δεν βρίσκεται στην αναλογία, αλλά στην συνείδηση: όταν η πολιτική μετατρέπει τη ζωή σε παράπλευρη απώλεια και την καταστροφή σε κανονικότητα, τότε η πραγματική ρωγμή δεν είναι η βία των καταπιεσμένων, αλλά η άρση της συνενοχής όσων επιμένουν να προστατεύουν το «αβεβήλωτο» κέλυφος της εξουσίας.

Η νέα αυτή έκδοση δεν έρχεται να επικαιροποιήσει το βιβλίο· έρχεται να δείξει πόσο λίγο χρειάστηκε να αλλάξει ο κόσμος για να παραμείνει επίκαιρο.

Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος γίνεται όλο και πιο κραυγαλέος και η πολιτική όλο και πιο θεαματική, ο «βομβιστής» μοιάζει να επιμένει σε μια άλλη στάση: Σε αυτή της επιμονής στην ρηγμάτωση. Η άρνηση της καθαρής αφήγησης δεν είναι αποφυγή ευθύνης, αλλά ανάληψή της. Η νέα αυτή έκδοση δεν έρχεται να επικαιροποιήσει το βιβλίο· έρχεται να δείξει πόσο λίγο χρειάστηκε να αλλάξει ο κόσμος για να παραμείνει επίκαιρο. Η πολιτική, εδώ, δεν είναι θέμα επικαιρότητας. Είναι κυρίως, θέμα του πώς στεκόμαστε απέναντι σε ό,τι θεωρούμε ακλόνητο.

Είναι μάλλον παράξενο, και παράδοξα ελκυστικό, να κουβαλάς το πρώτο σου βιβλίο στους ώμους εδώ και τριάντα χρόνια – επειδή, εντέλει, υπάρχει όντως ένα βιβλίο για να κουβαλήσεις.

Κλείνοντας θέλω να ευχαριστήσω όσους συνετέλεσαν στην παρουσία του βιβλίου: τις διορθώτριες Ελένη Ζαφειρούλη και Έλενα Γαλανοπούλου, τους εκδότες Πέτρο Τσαπίλη και Θανάση Καστανιώτη, τους μεταφραστές Αν-Λoρ Μπριζάκ, Τζον Κάλλεν, Τέο Βότσο, Τζίλντα Τεντόριο, την ατζέντισσα Κατερίνα Φράγκου, τους σκηνοθέτες Χρήστο Θεοδωρίδη και Θεοδόση Σκαρβέλη και τους συντελεστές των δύο θεατρικών διασκευών του «βομβιστή». Τον Νίκο Κατσιαούνη για την οριστική φιλοξενία.

Πολύδροσο, Ιούνιος 2026

^＊Ο Χρήστος Χρυσόπουλος
 είναι συγγραφέας.