Ο «Κανόνας» της 50ετίας; Ανάλυση της έρευνας για «Τα καλύτερα ελληνικά λογοτεχνικά έργα των τελευταίων 50 χρόνων (1975-2025)»

*Στη μνήμη του Δημήτρη Δασκαλόπουλου

1. Ένας bookpressιανός Κανόνας

Το πώς διαμορφώνεται ο Κανόνας (εθνικός, τοπικός, εποχικός κ.λπ.), παράλληλα με την ελληνικότερη πρακτική της Παράδοσης, είναι μια ολόκληρη διαδικασία, διαρκής και εξελισσόμενη, όπου συμμετέχουν οι βιβλιοκριτικές, οι μελέτες, τα βραβεία, η εκπαίδευση, οι Ιστορίες της Λογοτεχνίας κ.λπ. Το ηλεκτρονικό περιοδικό Book Press, υπό την επιμέλεια των Κώστα Αγοραστού και Κώστα Β. Κατσουλάρη, συγκρότησε τον Κανόνα της πεντηκονταετίας 1975-2025, ζητώντας από 55 κριτικούς, πανεπιστημιακούς, λογοτέχνες, δημοσιογράφους, βιβλιοπώλες κ.λπ. να ψηφίσουν τα είκοσι καλύτερα βιβλία της εποχής. Καταρτίστηκε, λοιπόν, ένα corpus από 53 βιβλία (καθώς ισοβάθμισαν μερικά εξ αυτών), το οποίο αξίζει να συζητήσουμε – αφήνοντας κατά μέρος τη διαδικασία και τους κριτές.

• Διαβάστε επίσης: «55 λογοτέχνες, κριτικοί, πανεπιστημιακοί, βιβλιοπώλες επιλέγουν: Τα καλύτερα ελληνικά λογοτεχνικά έργα των τελευταίων 50 χρόνων (1975-2025)»

Θα σταθώ γραμματολογικά στα ίδια τα έργα και στο στίγμα που δίνουν στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Ο Κανόνας που συγκροτεί η Bookpress αποτυπώνει μια μεταπολιτευτική λογοτεχνία πολυστρωματική, βαθιά τραυματική, ιστορικά αναστοχαστική και αισθητικά (μετα)μοντέρνα. Ξεχωρίζει κορυφές, αλλά συνάμα υπονοεί άλλα ανάλογα έργα, του ίδιου συγγραφέα ή όχι, που έχουν να δείξουν ανάλογη ματιά και αισθητική. Πρώτα, όμως, ας δούμε τα ίδια τα κείμενα, που απλώνονται πολυδιάστατα και φυγόκεντρα, χωρίς όλοι οι κριτές να έχουν συμφωνήσει απόλυτα. (Παραβλέπω σκόπιμα τη λίστα με τις μοναδικές ψήφους ή τα έργα που συγκέντρωσαν ελάχιστες προτιμήσεις, γιατί δεν αποτελούν δείγματα συλλογικής εκτίμησης):

Τα χωρίζω σε ποιητικά και πεζογραφικά, καταγράφοντάς τα σε χρονολογική σειρά:

2. Η δυναμική της ποίησης

Επαναλαμβάνω ότι αφήνω κατά μέρος τις επιφυλάξεις που γράφτηκαν για την επιλογή των ψηφισάντων, τα κριτήρια κλπ. κ.λπ., αφήνω δηλαδή τις αντιρρήσεις επί της διαδικασίας και εστιάζω μόνο στο περιεχόμενο του Κανόνα, όπως τον έχουν στον νου τους οι άνθρωποι των γραμμάτων του 21ου αιώνα. Μιλάμε για κείμενα και όχι για συγγραφείς (ευτυχώς λέω εγώ!), και μέσα από τις 53 επιλογές χαρτογραφείται η εποχή μας, με όλες τις επιμέρους διαφορετικές προτιμήσεις που μπορεί να έχει ο καθένας σε ατομικό επίπεδο.

Ξεκινώ με την ποίηση. Τι εκπροσωπούν οι εννέα ποιητικές συλλογές που συμμετέχουν στον Κανόνα; Γενικά το δείγμα είναι μικρό και περιορίζεται στα χρόνια 1983 – 1996, κάτι που δείχνει –σε μένα τουλάχιστον– ότι η καταξίωση της ποίησης έρχεται με μεγάλη καθυστέρηση σε μια κατεξοχήν αντιποιητική εποχή. Φυσικά η ποίηση δεν έχει πάψει να απασχολεί την κριτική και φιλολογική κοινότητα, και πολλά από αυτά τα έργα έχουν ήδη εμπεδωθεί, το καθένα με άλλο τρόπο, στην αναγνωστική μας συνείδηση. Λ.χ. η Νεολιθική νυχτωδία στην Κρονστάνδη (1987) του Νίκου Καρούζου, το Χαίρε ποτέ (1988) της Κικής Δημουλά και το Εν γη αλμυρά (1996) του Βύρωνα Λεοντάρη έχουν πάρει Κρατικό βραβείο ποίησης.

Από τη γενιά του ’30 (Οδ. Ελύτης), η οποία ακόμα αντέχει, μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές γενιές (Μ. Αναγνωστάκης, Β. Λεοντάρης, Ν. Καρούζος) κι από τη μετάβαση στη Μεταπολίτευση (Κ. Δημουλά) στη γενιά του ’70 (Τζ. Μαστοράκη, Γ. Βαρβέρης, Μ. Γκανάς) οι εν λόγω ποιητικές συλλογές καλύπτουν ένα μεγάλο εύρος ποιητικότητας. Το Υ.Γ. (1983) του Μ. Αναγνωστάκη είναι έξοχο δείγμα της πολιτικής του ηθικής, που διατηρεί αποστάσεις από κάθε κομματική αγκύλωση και Ο θάνατος το στρώνει (1986) του Γιάννη Βαρβέρη αντιμετωπίζει το αστικό τοπίο μέσα από συμβολισμούς, οριοθετεί την «ερωτική περιοχή» και επιμένει στη ζωή, μέσα από διάφορες προσωποποιήσεις του θανάτου (Μαρκόπουλος 2019). Του ίδιου ποιητή Ο κύριος Φογκ (1993) ακολουθεί με αντίστροφο τρόπο τον ήρωα του Ιουλίου Βερν, για να αναδείξει «τη ρομαντική μοναξιά ως καταφύγιο του σύγχρονου ανθρώπου» (Μαρκόπουλος 2019).

Η Νεολιθική νυχτωδία στην Κρονστάνδη (1987) του Νίκου Καρούζου αναδεικνύει την ομώνυμη πόλη σε σύμβολο της επαναστατικής ορμής σε συνδυασμό με την εσωτερική αγωνία, δεδομένα που συγκλίνουν στην έννοια της ελευθερίας. Το Χαίρε ποτέ (1988) της Κικής Δημουλά κινείται με όρους ειρωνείας και καθημερινής ματιάς στο έδαφος της απώλειας και της μνήμης, προσωποποιεί αφηρημένες έννοιες, καινοτομεί συντακτικά και ανάγει τα καθημερινά αντικείμενα ή στιγμιότυπα σε υπαρξιακές εμπειρίες. Από την άλλη, τα Γυάλινα Γιάννενα (1989) του Μιχάλη Γκανά αποτελούν μυθοποίηση των Ιωαννίνων, με καταφυγές στη μνήμη ως ανάκληση της παράδοσης και στον λυρισμό ως φορέα συναισθημάτων. Την ίδια χρονιά εκδίδεται το Μ’ ένα στεφάνι φως της Τζένης Μαστοράκη, ποιητική συλλογή που αντιπροσωπεύει ίσως όλη τη γενιά του ’70 και στήνει μια ονειρική πραγματικότητα, όπου κυριαρχεί το θραύσμα, η νυχτερινή ατμόσφαιρα και το σολωμικής κοπής όραμα, προκειμένου να βυθιστεί στο σύγχρονο, σχεδόν μεταφυσικό πεδίο του πένθους, του έρωτα και πάλι της μνήμης. Τέλος, στα Ελεγεία της οξώπετρας (1991), όχι κατ’ ανάγκη από τα καλύτερά του έργα, ο Οδυσσέας Ελύτης στρέφεται προς μια ποίηση πιο σκοτεινή, μεταφυσική και ελεγειακή, ενώ ο Βύρων Λεοντάρης στο Εν γη αλμυρά (1996) αποτυπώνει την ήττα του Εμφυλίου που μετατρέπει το υποκείμενο σε θύμα της Ιστορίας.

Εν κατακλείδι, στις ποιητικές συλλογές που επιλέχθηκαν, το πολιτικό στη στοχαστική του (αυτο)αναθεώρηση συνυπάρχει με το υπαρξιακό και η ειρωνεία με τον γλωσσικό πειραματισμό και τη νοσταλγία για την ιδιαίτερη πατρίδα. Κυριαρχούν μοτίβα που σχετίζονται με ένα είδος προσωπικού ή συλλογικού τραύματος, απώλειας ή φθοράς αλλά και με την αναχώρηση ως στάση ζωής, στοιχεία που οδηγούν συχνά σε ελεγειακούς τόνους. Από την άλλη, σημαίνεται το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, των ιδεολογιών και των αδιάψευστων πιστεύω, που οδηγεί το ποιητικό υποκείμενο στην απομάκρυνση από τη συλλογική πολιτική δράση. Η μνήμη αναγνωρίζεται ως καταφύγιο, καθώς η στροφή στο παρελθόν, την εντοπιότητα και την παιδικότητα δημιουργούν ένα άλλο ποιητικό τοπίο. Έτσι, η ποίηση γίνεται πιο εσωστρεφής, λιγότερο «διακηρυγματική» και περισσότερο απολογιστική. Φυσικά, η γλώσσα και οι ποικίλες δυνατότητές της είναι πάντα στο προσκήνιο, από τον ερμητισμό και τη λεξιπλασία μέχρι τη μεταφορική ακροβασία και τη λαϊκότροπη, δωρική λυρικότητα.

3. Η πολυπλόκαμη πεζογραφία

Στην πεζογραφία τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα λόγω της έκτασης που αυτή καταλαμβάνει, με 44 βιβλία να καλύπτουν την περίοδο από την πτώση της Δικτατορίας (1974) μέχρι το 2017, με κυρίαρχο το μυθιστόρημα, και ακολούθως το διήγημα και τη νουβέλα, η οποία –σημειωτέον– γνωρίζει ιδιαίτερη ανάπτυξη τις τελευταίες δεκαετίες. Πολλά από αυτά τα κείμενα έχουν πάρει Κρατικό Βραβείο ή το Βραβείο του περιοδικού «Διαβάζω» ή, ακολούθως, του περιοδικού «Αναγνώστης», ενώ ακόμα περισσότερα έχουν βρεθεί στις μικρές λίστες ως σημαντικά έργα της χρονιάς τους:

Η Βιοτεχνία υαλικών (1975) του Μένη Κουμανταρέα, Η μεγάλη πομπή (1985) του Αλέξη Πανσέληνου, Το πλήθος (1985) του Ανδρέα Φραγκιά, Η μεγάλη πλατεία (1987) του Νίκου Μπακόλα, τα Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60 (1989) του Θανάση Βαλτινού, το Και με το φως του λύκου επανέρχονται (1993) της Ζυράννας Ζατέλη, η Μικρά Αγγλία (1997) της Ιωάννας Καρυστιάνη, η Ελένη ή ο Κανένας (1998) της Ρέας Γαλανάκη, το Δυο φορές Έλληνας (2001) του Μένη Κουμανταρέα, το Κάτι θα γίνει, θα δεις (2010) του Χρήστου Οικονόμου και Ο γύρος του θανάτου (2010) του Θωμά Κοροβίνη έλαβαν το Κρατικό Βραβείο.

Από την άλλη, Η φλέβα του λαιμού (1998) του Σωτήρη Δημητρίου έλαβε το Βραβείο του περιοδικού «Διαβάζω» και το Γκιακ του Δημοσθένη Παπαμάρκου, όπως και Οι τυφλοί (2017) του Νίκου Μάντη το Βραβείο του περιοδικού «Ο αναγνώστης». Τέλος, η Έρση Σωτηροπούλου με το Ζιγκ ζαγκ στις νεραντζιές (1999) πήρε και τα δύο βραβεία.

Είναι δεδομένο ότι η πεζογραφία μας στρέφεται έντονα και επιτακτικά στο παρελθόν, αναζητώντας στην Ιστορία την ταυτότητα του Έλληνα του 20ού και 21ου αιώνα και τους παράγοντες που επηρεάζουν ακόμα το παρόν του. Από τα 44 πεζά έργα της λίστας, ελαφρά λιγότερα από τα μισά εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα με την Ιστορία, και μάλιστα σε μεγάλο ποσοστό με τον Εμφύλιο, ο οποίος φαίνεται να έχει σφραγίσει την ελληνική κοινωνία έως και σήμερα. Ενδεικτικά: Το κιβώτιο (1975) του Άρη Αλεξάνδρου, Η χαμένη άνοιξη (1976) του Στρατή Τσίρκα, Η κάθοδος των εννιά (1978) του Θανάση Βαλτινού, Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα (1987) της Άλκης Ζέη, η Ορθοκωστά (1994) του Θανάση Βαλτινού, Δυο φορές Έλληνας (2001) του Μένη Κουμανταρέα κ.λπ. Μικρότερη θέση καταλαμβάνουν ο 18ος-19ος αιώνας, η Κατοχή, οι πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες ως και τη Χούντα, όσο κι αν η τελευταία δεν είναι ιστορικό τετελεσμένο, αφού για τους Αλ. Κοτζιά (Αντιποίησις αρχής, 1979) και τη Μάρω Δούκα (Η αρχαία σκουριά, 1979) αποτελεί παρόν και βιωμένο παρελθόν.

Η λογοτεχνία μετατρέπεται σταδιακά από απτή Ιστορία, που καταθέτει μαρτυρίες και ντοκουμέντα, σε μνήμη και αίσθηση της απώλειας, συνθέτει την αφήγηση και τη μετα-αφήγηση, για να διερευνήσει όχι ακριβώς τα γεγονότα, αλλά την πρόσληψη και την ερμηνεία τους από τις νεότερες γενιές, και συχνά αμφισβητεί την αξιοπιστία της επίσημης ιστοριογραφίας. Κρατώ την έμφαση στη βία της ιστορίας, που γίνεται μάλλον με πιο ψυχρό βλέμμα, την ανάδειξη φωνών του περιθωρίου, την ανάρρηση της μικροϊστορίας αντί για τις μεγάλες αφηγήσεις και την έντονη ανθρωπολογική ή υπαρξιακή διάσταση.

Σε πιο σύγχρονα ή διαχρονικά εδάφη, το προφίλ του Νεοέλληνα από τη μικροαστική του νοοτροπία ως την πολυσυλλεκτική του ταυτότητα, η σχέση του με την οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον, η πρωτεύουσα αλλά και η αποκεντρωμένη συνείδηση μακριά από την Αθήνα κ.λπ. βρίσκονται διάσπαρτα σε πολλά βιβλία.

Πολλά από αυτά τα έργα, όχι μόνο της ποίησης αλλά και της πεζογραφίας, χειρίζονται τη γλώσσα όχι ως απλό όχημα της αφήγησης αλλά πρώτιστα ως θέμα, ως πεδίο σκέψης, ως μέσο αποδόμησης, ως πρωτεύουσας σημασίας ύφος κ.λπ. Από τον μυθοποιητικό λόγο τού Και με το φως του λύκου επανέρχονται (1993) της Ζ. Ζατέλη μέχρι τη σχεδόν ψυχωτική γλώσσα και τη συντακτική διάλυση του Εχθρού του ποιητή (1990) του Γ. Χειμωνά και από το Γκιακ (2014) του Δ. Παπαμάρκου με την προφορικότητα και τη διαλεκτικότητά του ως την ποιητική χροιά των μυθιστορημάτων της Ρ. Γαλανάκη.

Ο αμιγής ή ο σε κυρίαρχη θέση ρεαλισμός δεσπόζει σε πολλά από αυτά τα έργα, αν και τα περισσότερα ομνύουν σε ένα είδος πειραγμένου ρεαλισμού με πολλά νεωτερικά και μετανεωτερικά στοιχεία.

Το προκείμενο σώμα κειμένων ορίζει σε ποια ρεύματα κινείται η μεταπολιτευτική πεζογραφία μας, ρεύματα που χαρακτηρίζουν τη λογοτεχνία μας τους τελευταίους δύο αιώνες. Ο αμιγής ή ο σε κυρίαρχη θέση ρεαλισμός δεσπόζει σε πολλά από αυτά τα έργα, αν και τα περισσότερα ομνύουν σε ένα είδος πειραγμένου ρεαλισμού με πολλά νεωτερικά και μετανεωτερικά στοιχεία. Πιο κλασικός μοντερνισμός, στην όψιμή του μορφή, παρατηρείται σε πολλά κείμενα, συχνά με γλωσσικές καινοτομίες, με εσωτερικότητα και αναγωγή του υποκειμένου σε πρωτεύουσα αρχή της αφήγησης. Ή ακόμα περισσότερο ένας καλπάζων μεταμοντερνισμός, με πολλά υβριδικά στοιχεία, διέπει πιο σύγχρονα στην αισθητική τους βιβλία, όσα ανατρέπουν παγιωμένες αντιλήψεις, παίζουν με την αυτοαναφορικότητα και τη διακειμενικότητα, κινούνται σε πολλά επίπεδα που συχνά αλληλοεπικαλύπτονται, χρησιμοποιούν την ειρωνεία και την αβεβαιότητα της γλώσσας κ.λπ. 

4. Κάθε βιβλίο, ένα σύμπαν

Ας μιλήσουμε σύντομα για κάθε έργο, ώστε να δούμε ποια είναι η συμβολή του στη διαμόρφωση αισθητικών αλλά και κοινωνικών, πολιτικών και ηθικών δεδομένων.

Ο Γλαύκος Θρασάκης (1974) του Βασίλη Βασιλικού, δημοσιευμένο αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας και ξαναδουλεμένο σε διαδοχικές εμπλουτισμένες μορφές μέχρι την τελική έκδοση του 2017, θεωρείται από τον Κ. Καλφόπουλο (2023) κορυφαίο μεταμοντέρνο νεοελληνικό μυθιστόρημα. Βασικός του άξονας είναι ότι το «φυγόκεντρο» άλμα αυτοδιάλυσης του συγγραφικού υποκειμένου, καθώς η βιογραφία γίνεται μηχανισμός διάχυσης της ταυτότητας και όχι αποκατάστασής της. Τον επόμενο χρόνο δημοσιεύεται Το κιβώτιο (1975) του Άρη Αλεξάνδρου, που αποτέλεσε ορόσημο στη σύγχρονη λογοτεχνία μας, όπως και η Βιοτεχνία υαλικών (1975) του Μένη Κουμανταρέα, που καταξίωσε τον συγγραφέα της. Το πρώτο κορυφώνει μία τάση αμφισβήτησης της κεντρικής κατεύθυνσης που έδωσαν στον Αριστερό χώρο οι επικεφαλής του, δείχνοντας ότι η Αριστερά και οι αγώνες της στη μεταπολεμική κυρίως εποχή είναι πρόσφορο έδαφος για μια ιδεολογική και εθνική αυτογνωσία. Το νόημα τελικά του αγώνα είναι κενό; Το δεύτερο βιβλίο αναφέρεται με φαινομενική απάθεια στην προσπάθεια να σωθεί μια μικρή επιχείρηση, ενώ στην ουσία η φορτισμένη ατμόσφαιρα βαραίνει αφάνταστα, στήνοντας έτσι, με γλωσσική ευαισθησία, την πραγματική εικόνα της μεταπολεμικής Ελλάδας (Κοτζιάς 1975).

Τρία χρόνια αργότερα το σημάδι της στην ελληνική λογοτεχνία αφήνει Η κυρία Κούλα (1978) του ίδιου συγγραφέα και το 2001 το βραβευμένο Δυο φορές Έλληνας. Ο Μ. Κουμανταρέας εδραιώνει τη θέση του στη συνείδησή μας με τρία βιβλία στον bookpressιανό Κανόνα. Στα δύο πρώτα βυθίζεται στο μικροαστικό περιβάλλον, και μάλιστα στη νουβέλα Η κυρία Κούλα πραγματεύεται τον έρωτα μιας παντρεμένης με έναν νεαρό σπουδαστή, ανυψώνοντας δυο καθημερινούς ανθρώπους και μια απλή ιστορία σε λογοτεχνικό μέγεθος. Από εκεί ο συγγραφέας «πετάγεται» θαρραλέα στα δεινά της μετεμφυλιακής Ελλάδας και στο δράμα των Αριστερών. Το Δυο φορές Έλληνας συνθέτει την τοιχογραφία της μεταπολεμικής Ελλάδας (από το 1949 μέχρι το 1990), όπου οι μετεμφυλιακές πληγές διαπερνούν τον συλλογικό και τον ατομικό βίο. Μέσα από αντιθετικά πρόσωπα θυμάτων και θυτών, στη Μακρόνησο και την Αθήνα, αναδεικνύονται οι ιδεολογικές συγκρούσεις, οι ερωτικές εντάσεις και τα υπαρξιακά αδιέξοδα. Σε όλα του τα έργα, ο λόγος του συγγραφέα ξεχωρίζει για τη βελούδινη ρεαλιστική του υφή, την ψυχολογική διείσδυση και την αφηγηματική του δεξιοτεχνία.

Το 1976 εκδίδεται Η Κασσάνδρα και ο λύκος της Μαργαρίτας Καραπάνου, ένα είδος σκοτεινού αυτομυθοπλαστικού λόγου και συνάμα μια εξομολόγηση με έντονα φεμινιστικά στοιχεία, όπου η μικρή αφηγήτρια προσπαθεί να απελευθερωθεί από τη μητέρα, «θεματοποιώντας την ίδια τη διαμόρφωση συγγραφικής συνείδησης». Με αποσπασματική γραφή αναδεικνύεται ο φόβος της ενηλικίωσης, σε έναν κόσμο συναισθηματικά διαλυμένο, όπου όλα φαντάζουν απειλητικά (Ιακωβίδου 2024). Εννέα χρόνια μετά, Ο υπνοβάτης (1985) της ίδιας συγγραφέως κατεβάζει έναν όμορφο αστυνόμο σαν άλλο Μεσσία σε ένα νησί του Σαρωνικού, για να αναδείξει εικόνες παρακμής μέσω προφητικών διαισθήσεων. Έτσι, ενώ το έργο ξεκινά από τα πεδία του ρεαλισμού, γρήγορα μετατοπίζεται στο πεδίο της αλληγορίας, απαυγάζοντας πνοές οριακών ψυχικών κρίσεων (Τσακνιάς 1986 και Παπαγιώργης 1987).

Το διπλό βιβλίο του Δημήτρη Χατζή, που αναφέρεται στην παραμονή ενός Έλληνα μετανάστη στη μεταπολεμική Γερμανία, αποτελεί μια σύνθεση όπου το ένα βιβλίο εγκιβωτίζεται στο άλλο. Πρόθεση του συγγραφέα είναι να δείξει τις αλλαγές στην ελληνική κοινωνία, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε ηθικό επίπεδο, αλλαγές που αντανακλώνται στην ψυχοσύνθεση των χαρακτήρων (Σταυροπούλου 2001). Και φυσικά Η χαμένη άνοιξη του Στρατή Τσίρκα, που μέσα από την ερωτική σχέση ενός Αριστερού αυτοεξόριστου που επιστρέφει στην Αθήνα και μιας σέξι γυναίκας εξετάζει τα Ιουλιανά του 1965. Η ατομική ζωή διεμβολίζεται από την Ιστορία, η οποία καραδοκεί σε κάθε στιγμή, προοιωνίζοντας τη δικτατορία που θα καταλύσει μια ανισόρροπη δημοκρατία.

Μερικά έργα που ανέφερα παραπάνω ανοίγουν ήδη τον μεγάλο κύκλο του Εμφυλίου (και των μετεμφυλιακών κραδασμών), θέμα προσφιλές ογδόντα χρόνια τώρα. Είδαμε το Κιβώτιο, το Δυο φορές Έλληνας και τη Χαμένη άνοιξη. Στον Κανόνα ανήκουν μερικά ακόμα βιβλία που άπτονται άμεσα ή έμμεσα του αδελφοκτόνου μετακατοχικού πολέμου: Η κάθοδος των εννιά (1978) του Θανάση Βαλτινού πραγματεύεται από αριστερή σκοπιά την πορεία μιας ομάδας ανταρτών προς τη θάλασσα, πορεία η οποία τούς οδήγησε στον θάνατο, όλους πλην ενός, κι έδειξε όλα τα δεινά που υπέστη η παράταξη από τους Δεξιούς, τη φύση και τους προδότες. Η ματιά του συγγραφέα μετακινείται εμφανώς στο Ορθοκωστά (1994), ένα μυθιστόρημα που προκάλεσε πολέμους ιδεών, καθώς παρουσιάζει την κατοχική περίοδο από τη σκοπιά των ταγματασφαλιτών. Η αριστερή κριτική θεώρησε ότι ο μυθιστοριογράφος ξεπλένει τους δωσίλογους, ενώ όσοι υπερασπίστηκαν το κείμενο υποστήριξαν την ανθρωπολογική δύναμη της λογοτεχνίας να δείχνει τα πράγματα από όλες τις πλευρές, εστιάζοντας περισσότερο στο τραύμα και τις εκατέρωθεν ακρότητες.

Ξανά στην αριστερή οπτική γωνία μάς μεταφέρει Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα (1987) της Άλκης Ζέη, η οποία παρουσιάζει την τετραπλή εξορία της ηρωίδας που ετεροχαρακτηρίζεται από τον σύντροφο και αργότερα σύζυγό της, ο οποίος ήταν ένδοξος κομμουνιστής αγωνιστής. Στην Τασκένδη, όπου είχαν αυτοεξοριστεί, έχει στερηθεί την πατρίδα της και τον εαυτό της, καθώς δεν ζει παρά μόνο στη σκιά του Αχιλλέα, και σταδιακά τον ίδιο τον άντρα της, που φθίνει παρηκμασμένος, αλλά και την ορμητική πολιτική της ορμή.

Από τον Μεσοπολέμο και την Κατοχή ως τον Εμφύλιο και τις μετεμφυλιακές δεκαετίες βρίσκουμε έργα που διερευνούν την Ιστορία ως ζωντανό παρόν

Η Μεγάλη πλατεία (1987) του Νίκου Μπακόλα αποτελεί μια φιλόδοξη πολυπρόσωπη και πολυεπίπεδη σύνθεση, που αφορά τη Θεσσαλονίκη της εμφύλιας σύρραξης, ήδη από τα χρόνια της Κατοχής. Εκεί συμπλέκονται το μυθιστορηματικό, το ιστορικό και το πραγματικό-βιωματικό επίπεδο, μέσα σε απειράριθμες σκηνές, με ήρωες τους μικροαστούς της πόλης, ώστε να δημιουργηθεί ατμόσφαιρα παρά δράση. Στόχος του μυθιστορήματος είναι να παραλληλιστεί το 1943 με το 1343, όταν οι Ζηλωτές της πόλης επαναστάτησαν, αλλά με δικά τους λάθη έδωσαν την ευκαιρία στο σύστημα να επανέλθει στην εξουσία (Σφυρίδης 1988).

Στην Εβραία νύφη (2009) ο Νίκος Δαββέτας υφαίνει με αφηγηματική δεξιοτεχνία ένα πυκνό μυθιστόρημα γύρω από το τραύμα, την ενοχή και τη βαριά κληρονομιά της Ιστορίας. Το ζευγάρι των πρωταγωνιστών αναζητούν στοιχεία για τους πατέρες τους, ώσπου βρίσκουν μελανές σελίδες στη ζωή των τελευταίων κατά την Κατοχή. Μέσα από διασταυρούμενες μαρτυρίες και πολλαπλές φωνές, ο πεζογράφος συνδέει οργανικά το ατομικό με το συλλογικό παρελθόν, διατηρώντας αδιάκοπη την υπόγεια ένταση που κορυφώνεται δραματικά. Με ισορροπημένη σύνθεση, ισχυρούς συμβολισμούς και ψυχολογική διεισδυτικότητα, υπογραμμίζει πώς οι πράξεις και οι σκιές των προηγούμενων γενεών καθορίζουν τις επόμενες.

Η μητέρα του σκύλου (1990) του Παύλου Μάτεσι περιλαμβάνει την αφήγηση της Ραραούς, μια ημιαγράμματης «ηθοποιού» που στη μεταπολεμική Ελλάδα κάνει καριέρα στα μπουλούκια που σάρωναν την επικράτεια. Η αντιφατικότητά της φαίνεται εξαρχής στη γλώσσα της, ένα πειστικό υβρίδιο προφορικού λόγου, ταπεινού λεξιλογίου, καθαρεύουσας που έρχεται από τα ακούσματα της ηρωίδας, γεμάτης ελληνικούρες και σολοικισμούς. Αυτή η πολυφυής γλώσσα αντιστοιχεί και στον οξύμωρο χαρακτήρα της πρωταγωνίστριας, η οποία είναι εθνικόφρων και βασιλόφρων, θρησκευόμενη και συντηρητική και μαζί όλα τα αντίθετα, αφού πολλά κωμικά περιστατικά πείθουν τον αναγνώστη ότι αυτές οι ταμπέλες, που η ίδια θέτει στον εαυτό της, δεν είναι πραγματικά εδραιωμένες μέσα της.

Στα μετεμφυλιακά χρόνια απλώνεται το βιβλίο του Αλέξη Πανσέληνου Βραδιές μπαλέτου (1991), το οποίο καλύπτει πέντε δεκαετίες και επιχειρεί να σκιαγραφήσει όλη αυτήν την περίοδο μέσα από τις μικροϊστορίες νέων και ηλικιωμένων πρωταγωνιστών, εκ των οποίων οι πρώτοι δυσκολεύονται να συνδεθούν με το παρελθόν. Μέσω τριών φίλων και μιας χορεύτριας που θέλει να ξεχωρίσει, αναπλάθεται η εποχή ως ψηφιδωτή εικόνα, σε ένα μυθιστόρημα πολλαπλών αντικατοπτρισμών και διαθλάσεων, που φλερτάρει με την πολιτική και τη φιλοσοφία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Κατόπιν, τα Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60 (1989) του Θανάση Βαλτινού συνεχίζουν την αποτύπωση της μεταπολεμικής εποχής, όντα ένα ρηξικέλευθο μυθιστόρημα-κολλάζ, αποτελούμενο από 304 ντοκουμέντα που ανασυνθέτουν την ελληνική κοινωνία της δεκαετίας. Μέσα από επιστολές, δημοσιογραφικά κείμενα και αγγελίες, αναδεικνύεται η καθημερινότητα των «αφανών» κι η μικροαστική οπτική της Ιστορίας. Η απουσία αφηγητή, ο πολυγλωσσισμός και η αποσιώπηση των μεγάλων γεγονότων ενισχύουν την κριτική δύναμη του έργου, προσφέροντας μια ειρωνική, αποδομητική αλλά βαθιά κοινωνιολογική ματιά στη μεταπολεμική πραγματικότητα.

Ανάμεσα στα πρώτα εμβληματικά μυθιστορήματα της Μεταπολίτευσης που καταπιάστηκαν με το Πολυτεχνείο ξεχωρίζουν η Αρχαία σκουριά της Μάρως Δούκα και η Αντιποίησις αρχής του Αλέξανδρου Κοτζιά, δύο έργα που προέρχονται από αντίθετες ιδεολογικές αφετηρίες, αλλά εκδίδονται την ίδια χρονιά, το 1979. Παρότι διαφορετικά ως προς τη ματιά τους, αμφότερα φωτίζουν το σάπιο υπόστρωμα του απριλιανού καθεστώτος και επιλέγουν πρωταγωνιστές που απέχουν από την παραδοσιακή ηρωική μορφή. Η Μυρσίνη, μεγαλοαστικής καταγωγής, στρέφεται προς την Αριστερά κυρίως μέσω του έρωτα. Συμμετέχει στον αντιδικτατορικό αγώνα και βασανίζεται, αλλά διατηρεί απόσταση από το δογματικό ήθος της εξεγερμένης φοιτητικής Αριστεράς. Αντίστοιχα, ο κοτζιακικής Μένιος Κατσαντώνης αποτελεί έναν αρνητικό ήρωα, μια προσωπικότητα αμφίβολης ηθικής που τις ημέρες του Πολυτεχνείου γίνεται χαφιές, για να καταλήξει τελικά αποβλημένος από τους ίδιους τους μηχανισμούς της Ασφάλειας. Μέσω ενός νεωτερικού μυθιστορήματος ο Αλ. Κοτζιάς αποκαλύπτει από μέσα το καθεστωτικό απόστημα, το οποίο αξιοποιεί επιφανειακούς, ευτελείς και τελικά αναλώσιμους ανθρώπους για τις πιο βρόμικες υπηρεσίες του.

Η πεζογραφία μας φυσικά συναντά την Ιστορία και σε παλιότερες εποχές, τον 18ο και 19ο αιώνα, πριν και μετά την Επανάσταση του 1821

Κορυφαίο δείγμα μεταμοντέρνου ιστορικού μυθιστορήματος αναδεικνύεται ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ πασά (1989) της Ρέας Γαλανάκη, όπου η ιστορία λειτουργεί ως πλαίσιο διερεύνησης της ταυτότητας. Μέσα από τη δραματική βιογραφία του ομώνυμου Κρητικού, ο οποίος εξισλαμισμένος επιστρέφει ως αντίπαλος του τόπου του, το έργο φωτίζει τον διχασμό της συνείδησης και τη σύγκρουση των πολιτισμών. Η δύναμή του έγκειται στην έντονη εσωτερική δραματικότητα, την ψυχολογική εμβάθυνση και την αναθεώρηση στερεοτύπων της ιστορικής μνήμης. Εξίσου, η Ελένη, ή ο Κανένας (1998) συγκροτεί τη «φεμινιστική» μυθιστορηματική βιογραφία της ζωγράφου Ελένης Μπούκουρα-Αλταμούρα, εστιάζοντας στην πολλαπλή και ρευστή ταυτότητά της. Μέσα από συνεχείς μεταβάσεις τόπων, φύλου, πίστης και ρόλων, αναδεικνύεται ως μια γυναίκα που διεκδικεί την καλλιτεχνική της ολοκλήρωση, θυσιάζοντας και ανασυνθέτοντας την προσωπική της ζωή. Η αφήγηση, με εναλλαγή τριτοπρόσωπης και πρωτοπρόσωπης οπτικής γωνίας, δίνει βάρος στην εσωτερικότητα και στην ψυχοσύνθεση, καθιστώντας το έργο μια στοχαστική διερεύνηση της γυναικείας ταυτότητας.

Από την άλλη, η Ζαΐδα ή Η καμήλα στα χιόνια (1996) του Αλέξη Πανσέληνου αποτελεί ένα φιλόδοξο μεταμοντέρνο ιστορικό μυθιστόρημα που φέρνει σε δημιουργική έλξη και άπωση την Ανατολή και τη Δύση, μέσα από τη φανταστική συνάντηση Μότσαρτ και Σολωμού. Με επιστολική μορφή, το έργο, που αποκτά χαρακτήρα μυθιστορηματικής βιογραφίας και μυθιστορήματος ιδεών, εξερευνά τη γέννηση της νεοελληνικής ταυτότητας στο μεταίχμιο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της βαλκανικής εμπειρίας.

Προηγουμένως, το 1985 ο ίδιος συγγραφέας επιχείρησε στη Μεγάλη πομπή μια πρωτότυπη σύνθεση κοινωνικού ρεαλισμού και επιστημονικής φαντασίας, δημιουργώντας ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα που συνδέει το παρόν, το μέλλον και τα αρχετυπικά πρότυπα. Η ιστορία του νεαρού Νότη, που αναφέρεται στην αποτυχημένη του μετεφηβική ηλικία, σε παραλληλία με τον ιππότη Λάνσετρις, δείχνει τον συμβιβασμό στον οποίο οδηγούνται όλοι, λαϊκά παιδιά και υπερήρωες.

Φεύγουμε από την Ιστορία και περνάμε στη γλωσσηλατούμενη λογοτεχνία. Στον χώρο της «αφασίας της γλώσσας» ανήκει το Πεθαίνω σαν χώρα (1979) του Δημήτρη Δημητριάδη και Ο εχθρός του ποιητή (1990) του Γιώργου Χειμωνά. Αφορμώμενος από τη Χούντα, ο Δ. Δημητριάδης συνθέτει ένα αφήγημα δυστοπικής ατμόσφαιρας που οραματίζεται προφητικά μια χώρα να καταστρέφεται από μέσα κι απέξω, καταφερόμενος έτσι εναντίον της πατριδοκαπηλίας, του πολέμου και του στείρου ηρωισμού. Με μακροπερίοδο χειμαρρώδη λόγο, προτείνει το βέβηλο απέναντι στο ιερό σε μια ανεστραμμένη Γένεση θανάτου αντί ζωής. Ανάλογα, ο Γιώργος Χειμωνάς, ανάμεσα στην πεζογραφία και την ποίηση, δεν εγκαταλείπει τον μύθο, αλλά τον χρησιμοποιεί για να προσεγγίσει το ανείπωτο και να ωθήσει τον αναγνώστη να διαβεί την κινούμενη άμμο της αφήγησης. Στηριγμένος στο θέμα του Νεκρού αδελφού, ξεφεύγει από τους περιορισμούς της αληθοφάνειας και, μολονότι ορθώνει χαρακτήρες και στήνει λογοτεχνικές εικόνες, κατακερματίζει τον αφηγηματικό ιστό, ώστε να αφήσει τον αναγνώστη μέσα στο δέος μιας πολύσημης σκηνής (Τσακνιάς 1991 και Μαρωνίτης 2007).

Μεγάλη εκτίμηση χαίρει ο Γιώργος Ιωάννου από τα πρώτα του κείμενα ως και τον Επιτάφιο θρήνο του 1980. Τα «πεζογραφήματά» του με τη βιωματική τους γραφή ορθώνουν σε πρώτο συνήθως πρόσωπο εξομολογήσεις, δίπλα σε αμιγή διηγήματα που συνδέουν το ιερό και το βέβηλο, το όσιο και το ερωτικό (συχνά ομοερωτικό ή αυτοερωτικό) και συντήκουν τον θάνατο, την αγάπη και τη γραφή, πάνω σε πεδία που έχει ο συγγραφέας ζήσει, την εκκλησία, τον στρατό, το σχολείο κ.ά.

Γυναικεία οπτική έχει και η Φάρσα (1982) της Έρσης Σωτηροπούλου, όπου δύο γυναίκες σαν μία στήνουν τηλεφωνικές φάρσες σε άγνωστούς τους άνδρες συνομιλητές. Το φαρσικό στοιχείο αντανακλά την απόρριψη του άρρενος και η αναδιοργάνωση της γλώσσας οδηγεί τη γυναίκα-υποκείμενο να αποκτήσει δική της υπόσταση, απεξαρτώμενη από τον ανδρικό λόγο (Θαλάσσης 1992: 133-164). Επομένως, το μυθιστόρημα υπονομεύει την ανδρική αφήγηση και μαζί τις (ανδροκρατούμενες) εθνικές αφηγήσεις, χρησιμοποιώντας την παρωδία και κάθε είδους α-νόητη προέκταση, που καταδεικνύει και το α-νόητο της κοινωνίας, όπως έχει χτιστεί. Το έργο ωστόσο που καταξίωσε στο έπακρον την συγγραφέα και βρίσκεται σ’ αυτόν τον Κανόνα είναι το Ζιγκ ζαγκ στις νεραντζιές (1999). Σ’ αυτό η μυθιστοριογράφος ωθεί τον αναγνώστη να αναζητήσει το νόημα (του κόσμου), αλλά ταυτόχρονα τού υποβάλλει τη σκέψη ότι αυτό είναι ανέφικτο (Κοτζιά 2000).

Η Περσινή αρραβωνιαστικιά (1984) της Ζυράννας Ζατέλη αποτελεί ένα από τα λίγα βιβλία της λίστας που είναι και το πρώτο του συγγραφέα / της συγγραφέως του. Αποτελείται από εννέα διηγήματα, που συνδυάζουν το χιούμορ, τον ερωτικό αισθησιασμό και τον θάνατο (Κοτζιά 1985), μέσα σε ένα υπερ-λογικό κλίμα, γεμάτο με μυστήρια, σκοτεινές σχέσεις, φανταστικά τοπία και απροσδόκητα δεδομένα (Σουλογιάννη 2013), στοιχεία που θα προετοιμάσουν το έδαφος για την τριλογία, με πρώτο και καλύτερο το Και με το φως του λύκου επανέρχονται (1993). Σ’ αυτό το πολυσέλιο μυθιστόρημα υφαίνεται μια πολυπρόσωπη οικογενειακή σάγκα στη μακεδονική ύπαιθρο της ύστερης οθωμανικής περιόδου, όπου η Ιστορία υποχωρεί μπροστά στον μύθο, το όνειρο και τη μεταφυσική. Μέσα από μικροϊστορίες γεμάτες λαϊκές δοξασίες, έρωτα, βία και θάνατο, αναδεικνύεται η οικογένεια ως μικρογραφία της ανθρώπινης μοίρας και της ακατάπαυστης πάλης με το χάος του κόσμου.

Στον χώρο της «περιφερειακότητας», με έντονα νεοηθογραφικά στοιχεία, ανήκουν δυο συγγραφείς της Ηπείρου και ένας της φθιωτικής Μαλεσίνας

Ο Χριστόφορος Μηλιώνης στα διηγήματα της συλλογής Καλαμάς και Αχέροντας (1985) χρησιμοποιεί το όχημα της μνήμης για να ανατρέξει στην ιδιαίτερη πατρίδα, την Ήπειρο, και να σκιαγραφήσει τις δεκαετίες της Κατοχής, του Εμφυλίου και της μετεμφυλιακής εποχής. Η νοσταλγία για έναν χωροχρόνο που έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί, για μια προνεωτερική νοοτροπία αλληλεγγύης και γυναικείων μορφών, για ένα ανόθευτο παρελθόν σε αντίθεση με το αλλοιωμένο και αλλοτριωμένο λόγω αστικοποίησης παρόν στίζει όλα τα κείμενα.

Στον ίδιο χώρο κινείται και ο Σωτήρης Δημητρίου στα διηγήματα των συλλογών Ντιάλιθ’ ιμ Χριστάκη (1987) και Η φλέβα του λαιμού (1998) και στο μυθιστόρημα Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου (1993) αξιοποιεί την ηπειρώτικη διάλεκτο ως ζωντανό φορέα μιας τοπικής κουλτούρας που συνδέει γλώσσα, μνήμη και συλλογική ταυτότητα. Στα διηγήματά του ο λογοτέχνης περιδιαβαίνει τα ηπειρώτικα εδάφη, είτε συχνά σε αντιδιαστολή με την Αθήνα είτε, συχνότερα, με τη ματιά των μεταναστών / προσφύγων που ζουν εκτός Ελλάδας.

Αντίστοιχα, στο μυθιστόρημα, μέσα από την ιστορία δύο αδελφών που χωρίζονται από τον πόλεμο και τα κλειστά ελληνοαλβανικά σύνορα, αναδεικνύεται ο βίαιος ιστορικός διχασμός μιας κοινής πολιτισμικής επικράτειας. Το έργο συνδυάζει την αγροτική ηθογραφία και την ιστορική τραγωδία, φωτίζοντας τον ξεριζωμό, τη μετανάστευση και τις συνέπειες των πολιτικών αποφάσεων στις ανθρώπινες ζωές.

Τέλος, η συλλογή διηγημάτων Γκιακ (2014) του Δημοσθένη Παπαμάρκου συνδυάζει την περιφερειακότητα με το ιστορικό αφήγημα, αποτυπώνοντας τον κόσμο της αρβανίτικης Μαλεσίνας κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής εκστρατείας. Μέσα από το ιδίωμα, την προφορικότητα και το «δίκαιο του αίματος», ο πεζογράφος αναδεικνύει την ένταση ανάμεσα σε προνεωτερικούς ηθικούς κώδικες και την εθνική βία. Τα διηγήματα συγκροτούν ένα αυθεντικό ψηφιδωτό, με γλωσσική δύναμη και ατμόσφαιρα, μια σύνθεση που έκανε εντύπωση όταν δημοσιεύτηκε για την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της γραφής.

Έργα που αποδίδουν την εποχή μας, από την πολυπλοκότητα και την παγκοσμιοποίηση μέχρι τις αλληγορίες των μικρών και των μεγάλων αφηγήσεων

Tο Από το στόμα της παλιάς Remington… (1981) του Γιάννη Πάνου άφησε εποχή με την πολυστρωματική υπόστασή του, που συνδυάζει το πραγματικό με το ψυχολογικό, το ιστορικό και το μυθοπλαστικό. Στην ουσία, συζευγνύει ποικίλα είδη λόγου, με τεχνικές μοντάζ και κολλάζ, για να αποδώσει την ατομική και τη συλλογική μνήμη και χτίζει λαβύρινθους σε ένα πρωτοποριακό είδος μεταμυθοπλασίας, που στοχάζεται τον κόσμο και τη γραφή. (Παπαθεοδώρου 2006).

Ο Αντρέας Φραγκιάς στο Πλήθος (1985-1986) περνάει σε μία νέα φάση του έργου του αφήνοντας ένα ιδιαίτερα απαιτητικό κείμενο, που χωρίς πρωταγωνιστές θέτει το πλήθος, τις πολλαπλές ιστορίες, στο επίκεντρό του. Σε μια μεγαλούπολη, όπου μια αόρατη κεντρική εξουσία χειραγωγεί τα πάντα, συμβαίνουν πολλά ετερόκλιτα συμβάντα, σε ένα συνεχές αντικατοπτρισμών και προσομοιώσεων, όπου το πραγματικό συγχέεται με το φανταστικό (Σταυροπούλου 2000). Στην ουσία βλέπουμε μια μεταμοντέρνα αποσπασματική εικόνα του κόσμου, όπου η συμβολική γενίκευση τονίζει τη θραυσματική φύση της κοινωνίας και των ανθρώπινων σχέσεων (Ραυτόπουλος 2000).

Η Μικρά Αγγλία (1997) της Ιωάννας Καρυστιάνη αποτυπώνει τη γυναικοκρατούμενη Άνδρο του Μεσοπολέμου, όπου η απουσία των ναυτικών διαμορφώνει μια κοινωνία εγκλωβισμένων επιθυμιών και αυστηρών συμβάσεων. Μέσα από μια ερωτική ιψενική τραγωδία, όπου η ηρωίδα εξακολουθεί να αγαπά τον καπετάνιο, που –τα έφερε έτσι η μοίρα– έχει παντρευτεί την αδελφή της. Οι ήρωες βιώνουν υπόγειες εντάσεις ανάμεσα στο καθήκον και το πάθος, σε ένα κλειστό νησιωτικό σύμπαν που οδηγεί μοιραία στη σύγκρουση. Με όπλα τη γλώσσα και την ατμόσφαιρα, νοτισμένες από τη ναυτική ζωή, και την έντονη ψυχολογική διείσδυση, το έργο αναδεικνύει τη δύναμη του ανείπωτου και τη βία των καταπιεσμένων συναισθημάτων.

Η Ιωάννα Μπουραζοπούλου στο Τι είδε η γυναίκα του Λωτ; (2007) αξιοποιεί το επιστολικό μυθιστόρημα για να ορθώσει «εκ του μηδενός» μια ώριμη, πολυεπίπεδη επιστημονική φαντασία, όπου το μελλοντολογικό σκηνικό της Νεκράς Θάλασσας γίνεται χώρος μυστηρίου και ελέγχου. Το έργο κινείται πάνω στο ρευστό τοπίο αναξιόπιστων αφηγητών, με τη χρήση της συνωμοσίας και της αστυνομικής πλοκής, και συνδυάζει τη διακειμενικότητα, το φιλοσοφικό παιχνίδι και την αυτοαναφορικότητα. Η αυστηρή αρχιτεκτονική του και το μελετημένο τέλος αναδεικνύουν μια εντυπωσιακά εγκεφαλική και συνεκτική αφήγηση.

Ο γύρος του θανάτου (2010) του Θωμά Κοροβίνη αναφέρεται στον δράκο του Σέιχ Σου, όπως τον προσεγγίζουν εννέα αφηγήσεις, σε ένα πολυφωνικό καλειδοσκόπιο που σκιαγραφεί ψυχοσυνθέσεις, τρόπους ζωής και εστιάσεις. Κέντρο ίσως δεν είναι ο ίδιος ο Αριστείδης Παγκρατίδης, για τον οποίο το βιβλίο υπονοεί ότι δεν ήταν ο ένοχος, αλλά η Θεσσαλονίκη μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο, που παίρνει τη σκυτάλη από την τραγική φυσιογνωμία του καταδικασθέντος, για να ορθώσει το πλαίσιο αλλά και το πεδίο δράσης.

Ο Νίκος Μάντης στους Τυφλούς (2017) ανανεώνει το πολιτικό μυθιστόρημα, συνδυάζοντάς το ευφυώς με θεωρίες συνωμοσίας, την περιπέτεια της αναζήτησης και μια έντονα μπορχεσιανή ατμόσφαιρα. Μέσα από τη δαιδαλώδη αρχιτεκτονική της αφήγησης, όπου η ελληνική κρίση, η Δικτατορία και η τρομοκρατία διασταυρώνονται, συνθέτει έναν πολυεπίπεδο κόσμο που ενώνει μυθολογία, Ιστορία και μεταμοντέρνα μυθοπλασία. Η αφηγηματική του άνεση, η δομική δεξιοτεχνία και η δημιουργία παράλληλων κόσμων καθιστούν το μυθιστόρημα ένα από τα πιο φιλόδοξα και εκθαμβωτικά έργα της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας.

Και τέλος τρεις συλλογές διηγημάτων. Το Ονειρεύομαι τους φίλους μου (1990) του Δημήτρη Νόλλα χαρακτηρίζεται από ποικίλους υπαινιγμούς που δίνουν στα εννέα κείμενα βάθος, που αναζητείται κάτω από το ισχνό θέμα καθενός από αυτά. Επιπλέον χαρακτηριστικά τους είναι η καυστικότητα, το μαύρο χιούμορ και η αίσθηση του παράλογου. Οι χαρακτήρες, ως επί το πλείστον άνδρες, δεν αποκαλύπτονται αλλά διατηρούν το μυστήριο της προσωπικότητάς τους. Και φυσικά, ξεχώρισε το Πάλι κεντάει ο στρατηγός (1996) του Γιώργου Σκαμπαρδώνη, μια από τις πολύ καλές συλλογές που έχει γράψει ο Θεσσαλονικιός συγγραφέας. Μέσα στα γνωστά μοτίβα του (θάλασσα, ποδόσφαιρο, ζώα, θρησκευτικά μοτίβα κ.λπ.), ο διηγηματογράφος στήνει ιστορίες πάνω στα πρόσωπά του, συνδέει το ρεαλιστικό με το μεταφυσικό, οργανώνει ένα πλέγμα συνδέσεων, παραλληλισμών, αντιθέσεων και αντιστίξεων, οδηγεί τα θέματά του στο παράδοξο και ξαφνιάζει με ένα ειρωνικό μειδίαμα τον αναγνώστη.

Κλείνω με τη συλλογή Κάτι θα γίνει, θα δεις (2010) του Χρήστου Οικονόμου, σύντομα διηγήματα που εστιάζουν στην καθημερινή απόγνωση των λαϊκών στρωμάτων του σύγχρονου Πειραιά, μέσα στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης. Με λιτή, έντονα συναισθηματική γραφή, ο συγγραφέας αποτυπώνει μικροαστούς ήρωες, αποκλεισμένους και ηττημένους αλλά όχι παραιτημένους, αναδεικνύοντας την τραγικότητα που δεν βυθίζεται στη μιζέρια. Η αφήγηση λειτουργεί ως κοινωνική κριτική, με ανοιχτές καταλήξεις και αίσθηση του διαρκούς αδιεξόδου, σε ένα περιβάλλον όπου η ελπίδα παραμένει σχεδόν ανύπαρκτη.

5. Συμπεράσματα

Τι είδους έργα εντέλει (θεωρούμε ότι) αποτελούν τον κορμό του Εθνικού Κανόνα κατά τη Μεταπολίτευση; Τι εκφράζει την ελληνική λογοτεχνική σκέψη και πώς η φιλολογική-κριτική κοινότητα οριοθετεί τις κορυφές της; Και τέλος, τι είδους εικόνα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας παράγει αυτός ο Κανόνας;

Προσπερνώ την εμφανή πρωτεύουσα θέση της πεζογραφίας έναντι της ποίησης. Και μέσα στην πεζογραφία οι μεγάλες συνθέσεις, –συχνά πολυσέλιδες– που αποτελούνται από πολλαπλά στρώματα, συνδυάζουν είδη και ύφη, συζευγνύουν το παρόν και το παρελθόν, διολισθαίνουν ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, είναι αυτές που επικρατούν. Οι στρωτές ρεαλιστικές αφηγήσεις, οι οποίες είναι πιο φιλικές προς τον αναγνώστη, σχεδόν εκλείπουν, και στη θέση τους έχουν ενθρονιστεί οι μοντέρνες ή μεταμοντέρνες κατασκευές.

Είτε μιλάμε για το παρελθόν είτε για το παρόν, η αναζήτηση ή η διαμόρφωση της ταυτότητας είναι το μεγάλο ζητούμενο. Ο Ισμαήλ Φερίκ πασάς, η Ελένη Μπούκουρα, οι ήρωες του Σ. Δημητρίου, οι χαρακτήρες του Μ. Κουμανταρέα ή της Μ. Καραπάνου δεν αναζητούν απλώς μια θέση στον κόσμο, αλλά κυρίως προσπαθούν να απαντήσουν στο ερώτημα «Ποιος είμαι και σε ποιον τόπο ανήκω;»

Ένα πολύ μεγάλο μέρος της παραγωγής ανατρέχει στο παρελθόν και αξιοποιεί ή ξαναγράφει την Ιστορία για να φωτίσει το παρόν. Η Ιστορία είναι ένα ενεργό παρελθόν, που ακόμα λειτουργεί ως τραύμα, ως μνήμη ή ως καθρέφτης αναθεώρησης (ξανακοιτάγματος ή αναδιάταξης) του παρόντος. Το παρελθόν δεν είναι η ένδοξη ελληνικότητα, αλλά ένα πυορροούν σώμα γεμάτο αμφιβολίες, διπλές αναγνώσεις, πολλαπλές οπτικές γωνίες και δη ερμηνείες. Οι μεγάλες αφηγήσεις (έθνος, άνδρας, ηρωισμός, πολιτική) είτε υποχωρούν είτε αμφισβητούνται μέσα στο πλαίσιο των πολλαπλών μικροϊστοριών των απλών ανθρώπων, των ηττημένων της Ιστορίας ή όσων την υφίστανται με μικρή δυνατότητα δραστικής εμπλοκής. Ακόμα και το αθηναϊκό κέντρο, που δεν παύει να δεσπόζει, πλαισιώνεται από γραφές της περιφερειακότητας, οι οποίες χαρτογραφούν γεωγραφικά, ιστορικά και κυρίως πολιτισμικά την υπόλοιπη Ελλάδα αλλά και την εκτός χώρας παγκοσμιοποιημένη επικράτεια.

Είτε μιλάμε για το παρελθόν είτε για το παρόν, η αναζήτηση ή η διαμόρφωση της ταυτότητας είναι το μεγάλο ζητούμενο. Ο Ισμαήλ Φερίκ πασάς, η Ελένη Μπούκουρα, οι ήρωες του Σ. Δημητρίου, οι χαρακτήρες του Μ. Κουμανταρέα ή της Μ. Καραπάνου δεν αναζητούν απλώς μια θέση στον κόσμο, αλλά κυρίως προσπαθούν να απαντήσουν στο ερώτημα «Ποιος είμαι και σε ποιον τόπο ανήκω;». Η μονοσήμαντη προσωπικότητα είναι σπάνια, και πολλοί χαρακτήρες διακρίνονται από την πολλαπλότητα και τις συγκρουσιακές πτυχές του χαρακτήρα τους, ο οποίος μοιράζεται ανάμεσα σε διαφορετικές έμφυλες, εθνικές, θρησκευτικές, πολιτικές και εντέλει πολιτισμικές παραμέτρους.

Φυσικά, υπάρχει μια εμφανής προσοχή στη γλώσσα, η οποία παύει να αποτελεί (αν ποτέ υπήρξε) διεκπεραιωτικό μέσο της αφήγησης· γίνεται η ίδια θέμα, στόχος, προοπτική. Και δεν είναι μόνο η ποίηση που δοκιμάζει τις αντοχές του λόγου, αλλά και η πεζογραφία, όπου η γλωσσική ανοικείωση και η διερεύνηση της υπόστασης της γλώσσας, η ικανότητά της να (μην) λέει την αλήθεια, αλλά και τα πολλαπλά στρώματα ύφους οδηγούν τον αναγνώστη στην αναθεώρηση του κόσμου στον οποίο ζει, ενός κόσμου εντέλει λεκτικών σημείων.

Ο Κανόνας της πεντηκονταετίας 1975-2025 δεν αποτυπώνει μόνο τα σημαντικότερα βιβλία μιας εποχής, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία διαβάζει αναδρομικά τον εαυτό της.

Ο Κανόνας της πεντηκονταετίας 1975-2025 δεν αποτυπώνει μόνο τα σημαντικότερα βιβλία μιας εποχής, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία διαβάζει αναδρομικά τον εαυτό της. Και τελικά, κάθε λογοτεχνικός Κανόνας, όπως αυτός τον οποίο συζητάμε, δεν αποτελεί τόσο έναν τελεσίδικο κατάλογο αριστουργημάτων, που (θα) είναι πάντα αυτά και δεν αλλάζουν ες αεί, όσο μια μορφή συλλογικής αυτο-εργογραφίας. Έτσι, η πολυφωνία αντί της βεβαιότητας, η πολυσύνθετη ταυτότητα αντί της μονοσήμαντης, η επανερχόμενη μνήμη αντί της γραμμικής προόδου, το τραύμα αντί του θριάμβου και η αμφιβολία αντί της ιδεολογικής σιγουριάς λειτουργούν ως καθρέφτες την εθνικής μας συνείδησης.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ