Η Ρέα Γαλανάκη καταθέτει τη δική της ματιά στο μυθιστόρημα της Φωτεινής Τσαλίκογλου «Ο Ιωσήφ ήρθε μετά» (εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Η Φωτεινή Τσαλίκογλου παρακολουθεί τη Ρέα Γαλανάκη να μιλά για το βιβλίο της στην εκδήλωση που διοργανώθηκε στο βιλβιοπωλείο Ιανός. Ανάμεσά τους, η δημοσιογράφος Εριφύλη Μαρωνίτη.
Γράφει η Ρέα Γαλανάκη
Σημασία για μένα δεν έχει τόσο αυτή καθαυτή η τραγική οικογενειακή ιστορία πάνω στην οποία βασίστηκε το μυθιστόρημα της Φωτεινής Τσαλίκογλου Ο Ιωσήφ ήρθε μετά (εκδ. Καστανιώτη), όσο το εάν όντως μεταπλάστηκε σε ένα λογοτεχνικό έργο.
Ήδη η προτροπή να γραφτεί αυτή η ιστορία, επειδή οι λέξεις σώζουν, ή κάπως έτσι διατυπωμένη, υπάρχει διάσπαρτη σε πολλά σημεία του βιβλίου, σαν ένα προτρεπτικό μοτίβο. Αλλά και πάλι, αν η προτροπή απευθύνεται από τη θεραπεύτρια προς τη θεραπευόμενη, καθόλου δεν ενδιαφέρει εδώ. Μας ενδιαφέρει όμως η κατάθεση της Φ.Τ. για την πρώτη ύλη της, όταν με γενναιότητα κι ευγένεια ευχαριστεί την ψευδώνυμη Θάλεια, την πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, επειδή της εμπιστεύτηκε κάποτε την καταγραφή της ζωής της μέσα σε μια διαδικασία ψυχοθεραπείας. Από 'κει και πέρα η συγγραφέας όφειλε να γράψει ένα λογοτεχνικό βιβλίο.
Αφού το διάβασα δυο φορές, παλιότερα και πολύ πρόσφατα, έχω τη γνώμη ότι η Φ. Τ. σαφώς δημιούργησε από ένα συνταρακτικό υλικό ένα λογοτεχνικό έργο, ένα μυθιστόρημα, όπου η πρώτη ύλη έχει κυρίαρχο ρόλο σχεδόν σαν ντοκουμέντο.
Δραματικά γεγονότα
Πιο αναλυτικά, ως προς το ύφος, η απέριττη παράθεση βίαιων και δραματικών γεγονότων, καμιά φορά και γυμνωμένων των αισθημάτων, ταιριάζει με την αποσπασματικότητα, με το παιχνίδι μνήμης και απώθησης που έχει η ανάκληση των σοβαρών τραυμάτων. Το λιτό συγγραφικό ύφος, χαρακτηριστικό όλων των λογοτεχνικών βιβλίων της Φ. Τ., είναι εδώ στην κορύφωσή του. Όμως κι αυτό το ύφος αναιρείται σε σημεία, με βίαια ξεσπάσματα, με παρεμβολές πρωτοπρόσωπων μονολόγων, και με άλλες τεχνικές αφήγησης.
Η πρωταγωνίστρια, η ψευδώνυμη Θάλεια, θα είχε φυσικά αναφερθεί πρώτη σ’ αυτές τις τρεις γενιές. Εν τούτοις τα λόγια της, και τα γραπτά της, μετατρέπονται σε λογοτεχνία μόνο μέσα από τους χειρισμούς της συγγραφέως.
Ως προς τον χρόνο, η αφήγηση εκτείνεται προς τα πίσω σε τρεις γενιές της οικογένειας, και υπαινικτικά προς ένα διαφορετικό μέλλον μέσω ενός μέλους που δεν έχει «το ίδιο αίμα». Με άλλα λόγια, καλύπτει τον πιο γνωστό χρονικό καμβά των τριών γενεών, που συνήθως έχει μια οικογενειακή αφήγηση στο μυθιστόρημα. Η πρωταγωνίστρια, η ψευδώνυμη Θάλεια, θα είχε φυσικά αναφερθεί πρώτη σ’ αυτές τις τρεις γενιές. Εν τούτοις τα λόγια της, και τα γραπτά της, μετατρέπονται σε λογοτεχνία μόνο μέσα από τους χειρισμούς της συγγραφέως.
Ο χώρος και ο χρόνος της δράσης
Ως προς το σκηνικό, τους χώρους: είναι κυρίως ένα οικογενειακό διαμέρισμα στην Κυψέλη, η πολυετής σκηνή τόσων βίαιων πράξεων, μέσα στο οποίο όμως λαμβάνει χώρα και η τελική συμφιλίωση, η σταθερά απαραίτητη στο δράμα κάθαρση. Είναι για λίγο το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο στο Δαφνί πριν από πολλά χρόνια, όταν η Φ. Τ. συνάντησε τον θεραπευόμενο εκεί Ιωσήφ για τη διατριβή της. Υπάρχει αναλυτικά και ο Χαμένος Παράδεισος, η ομορφιά ενός πατρογονικού κτήματος σε νησί του Ιονίου, μα ταυτόχρονα ο παράδεισος αυτός υπάρχει σαν ματωμένη μνήμη. Αναφέρεται και η Αμερική σαν προσωρινή σανίδα καταφυγής του κυνηγημένου για πολιτικούς λόγους πατέρα, όπου όμως αυτός «καρφώνεται» από τον ίδιο τον αδερφό του μα καταφέρνει να επιστρέφει στην Ελλάδα.
Δεν είναι, ωστόσο, ο ιστορικός ο κύριος χρόνος του μυθιστορήματος, δεν είναι ιστορικό ούτε πολιτικό αυτό το μυθιστόρημα. Ο χρόνος του είναι ο εσωτερικευμένος οικογενειακός χρόνος
Ως προς τον χρόνο, αυτός μπορεί να οριστεί και ως ιστορικός από την όποια συμμετοχή του πατέρα σε ιστορικά γεγονότα της κατοχής και του εμφυλίου, και τις συνέπειες αυτών. Δεν είναι, ωστόσο, ο ιστορικός ο κύριος χρόνος του μυθιστορήματος, δεν είναι ιστορικό ούτε πολιτικό αυτό το μυθιστόρημα. Ο χρόνος του είναι ο εσωτερικευμένος οικογενειακός χρόνος, ο σημαδεμένος και στις τρεις γενιές από βίαια επεισόδια και αυτοκτονίες. Στο τελευταίο επίσης κεφάλαιο υπάρχει μια μικρή κι ενδιαφέρουσα αναφορά στο σήμερα, ως μιας βαθιάς παθογένειας του σύγχρονου κόσμου.
Η μυθοπλασία υπάρχει φυσικά, αν και στα μυθιστορήματα που στηρίζονται στενά σε τέτοια ντοκουμέντα είναι οπωσδήποτε πιο αφανής. Είναι κυρίως ορατή στη σύνθεση της ιστορίας, όπου ξεπερνάει τις πηγές της καθώς αναπτύσσεται σκαλίζοντας, ανατρέποντας, φωτίζοντας αλλιώς, σπέρνοντας ερωτήματα κι αμφιβολίες. Δημιουργείται έτσι εκείνο το διάφανο κρυσταλλικό πρίσμα, μέσα από το οποίο η ιστορία ενός άλλου θα γίνει έντεχνος λόγος, θα γίνει μυθιστόρημα.
Τρυφερότητα και βία
Γυναίκες και άντρες πλάθονται ως χαρακτήρες στέρεα μεν, αλλά και αναιρώντας στη συνέχεια την πρώτη βεβαιότητα του αναγνώστη. Προφανώς όλοι ζουν μέσα σε ένα διαρκώς εξελισσόμενο πατριαρχικό και καταπιεστικό πλαίσιο, αλλά δεν εντυπωσιάζει τόσο αυτό το αναμενόμενο «εξελισσόμενο πατριαρχικό πλαίσιο», όσο η μείξη και στις τρεις γενιές της τρυφερότητας και της βίας στο ίδιο άτομο, όπως και η τόσο συχνή επιλογή της αυτοκτονίας. Ορισμένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα, όπως η αυτοκτονία της μαμάς Ανθής, επανέρχονται στην αφήγηση με σημαίνουσες αλλαγές.
Λόγου χάριν, η με πολλούς τρόπους περιγραφή της κατάφυτης βεράντας της μαμάς Ανθής, απ’ όπου όμως αυτή σαλτάρει δυο φορές στο κενό, ή το ωραίο κι ορατό από παντού πεύκο που διάλεξε για να κρεμαστεί μια κόρη στο νησί.
Εκείνο όμως το στοιχείο που με εντυπωσίασε πιο πολύ είναι κάποιες μικρές, ποιητικές «προτάσεις-παρατηρήσεις» που σφηνώνονται μέσα στο λιτό ύφος του βιβλίου. Τις θεωρώ χαρακτηριστικό μιας υψηλής αφηγηματικής γραφής που ξέρει «να παίζει» με όσα αφηγείται, επειδή οι μικρές αυτές προτάσεις ξεφεύγουν από τα συμφραζόμενα, από τη λογική του αίματος, για να τονίσουν μια πινελιά ομορφιάς μέσα στον ζόφο, να τολμήσουν μια μικρή αιρετική σκέψη, να ειρωνευτούν με λεπτότητα. Λόγου χάριν, η με πολλούς τρόπους περιγραφή της κατάφυτης βεράντας της μαμάς Ανθής, απ’ όπου όμως αυτή σαλτάρει δυο φορές στο κενό, ή το ωραίο κι ορατό από παντού πεύκο που διάλεξε για να κρεμαστεί μια κόρη στο νησί.
Και φράσεις μικρές όπως: γράφοντας ποτίζεις και ξεριζώνεις μαζί, ή Δεν γίνεται. Γίνεται να μη γίνεται;, ή Η αλήθεια είναι μια ύποπτη, ύπουλη έννοια. Η αλήθεια είναι…, απαλαίνουν τελικά τα γεγονότα δίνοντάς τους άλλη, γενικότερη μάλλον, διάσταση. Κι εξανθρωπίζοντας τελικά το αιώνιο ανθρώπινο δράμα.
*Η ΡΕΑ ΓΑΛΑΝΑΚΗ είναι συγγραφέας. Το επόμενο διάστημα αναμένεται να επανεκδοθεί το βιβλίο της Το κέικ (εκδ. Καστανιώτη).
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι συγγραφέας και ομότιμη καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο οποίο διετέλεσε Αντιπρύτανης Ακαδημαϊκών Υποθέσεων. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης με καθηγητή τον Ζαν Πιαζέ και ειδικεύτηκε στην Κλινική Ψυχολογία.
Έχει γράψει μυθιστορήματα, όπως Η κόρη της Ανθής Αλκαίου, Εγώ, η Μάρθα Φρόυντ, Έρως φαρμακοποιός, Ονειρεύτηκα πως είμαι καλά, To χάρισμα της Βέρθας, Η μετακόμιση, και το διαλογικό έργο Μήπως; με τη Μαργαρίτα Καραπάνου. Βιβλία της έχουν ανέβει στο θέατρο, έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και κυκλοφορούν στην Ευρώπη και την Αμερική.
Το μυθιστόρημα 8 ώρες και 35 λεπτά (The secret sister, Europa Editions) διακρίθηκε από το World Literature Today ως ένα από τα πιο αξιοπρόσεκτα μεταφρασμένα βιβλία του 2015 στην Αμερική. Η ιταλική του μετάφραση (La sorella segreta) από τον Μαουρίτσιο ντε Ρόζα τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης Έργου Ελληνικής Λογοτεχνίας σε Ξένη Γλώσσα. Έχει επιμεληθεί σειρές εκπομπών στην τηλεόραση, όπως Το Μαγικό των Ανθρώπων (ΕΡΤ2).
Τελευταία της έργα που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καστανιώτη: Ο Έλληνας ασθενής, Οι παράξενες ιστορίες της κυρίας Φι, Με βλέπεις; (με την Τασούλα Επτακοίλη), Ο Αζόρ και ο κύριος των εννιά.
