alt

Της Σώτης Τριανταφύλλου

«Το δόγμα του σοκ: η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής» της Naomi Klein διαβάζεται, στην καλύτερη περίπτωση, σαν συνωμοσιολογικό μυθιστόρημα και, στη χειρότερη, σαν στομφώδες παραλήρημα. Και παρότι η Naomi Klein διατυπώνει ορισμένες αλήθειες γύρω από τον καπιταλισμό, την παγκοσμιοποίηση, την πλουτοκρατία και τη σύγχρονη οικονομική επιστήμη, έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να χάνει το δίκιο της.

Στο βιβλίο αναπτύσσει επιχειρήματα εναντίον της σχολής του Σικάγου –κυρίως εναντίον του Milton Friedman– περιπίπτοντας στην πλάνη του αχυράνθρωπου, δηλαδή παρερμηνεύοντας ορισμένες από τις θέσεις των αντιπάλων της. Επανεφευρίσκει τον Milton Friedman[1] ώστε να του επιτεθεί και να οικοδομήσει το ιδεολογικό της σύστημα μέρος του οποίου είναι, για τους περισσότερους από μας, αυτονόητο: λιγοστοί εχέφρονες άνθρωποι στον κόσμο αμφισβητούν την ύπαρξη του ιμπεριαλισμού, του μιλιταρισμού, της πλουτοκρατίας και της βλαβερής επίδρασης των μεγάλων (και των μικρών) επιχειρήσεων στο περιβάλλον. Οι διαφωνίες μας εμφανίζονται στην εκτίμηση των αιτίων και στην αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων – κι εδώ η Naomi Klein δεν έχει απαντήσεις.

Το “No Logo” ήταν μια ευπρόσδεκτη καταγγελία της ομοιογενοποίησης που επιβάλλουν η διαφήμιση και τα ΜΜΕ – νομίζω ότι η Naomi Klein τα καταφέρνει καλύτερα στον σχολιασμό της λαϊκής κουλτούρας απ’ ό,τι στην ανάλυση της μακροοικονομίας και της πολιτικής ιστορίας. Το «Δόγμα του σοκ» περιέχει όλες, σχεδόν όλες, τις fallacies που μπορούν να απαντηθούν σε ανάπτυξη επιχειρημάτων: εκλαμβάνει ως δεδομένα διάφορα πράγματα που ίσως συμβαίνουν (π.χ. η αμερικανική εξουσία χάρηκε άραγε με τον τυφώνα Κατρίνα και κέρδισε από την «εκμετάλλευσή» του;), ανταπαντά στα επιχειρήματα των νεοφιλελευθέρων μέσω της άμεσης προσβολής στα πρόσωπα (ad hominem fallacy), καταφεύγει (υπερβολικά συχνά) σε ψευδή διλήμματα, στην πλάνη των άκρων, σε υπεραπλουστεύσεις και ευσεβείς πόθους. Διαβάζοντας, καταλήγω ότι το υλικό και οι στόχοι της την υπερβαίνουν, ότι της λείπουν τα εργαλεία και το υπόβαθρο για να φέρει εις πέρας την αποστολή αυτού του βιβλίου.

H Naomi Klein δεν φαίνεται να διακρίνει τις αποχρώσεις μεταξύ των ποικίλων σχολών οικονομικής σκέψης στο πλαίσιο της ελεύθερης αγοράς

Λαϊκισμός της αριστεράς

Ο λαϊκισμός της Naomi Klein είναι γνώριμος: τον μοιράζεται με τους περισσότερους εκπροσώπους της αμερικανικής αριστεράς που έχουν μεγάλη απήχηση στην Ευρώπη[2]. Η απήχηση αυτή στηρίζεται σε μια σειρά από μεροληπτικές, εσφαλμένες υποθέσεις: στον άνευ όρων αντιδυτισμό, στην αποθέωση του «μικρού ανθρώπου» που αποτελεί θύμα των «fat cats». Μερικοί ισχυρισμοί είναι ορθοί – άλλοι ακούγονται κάπως βεβιασμένοι: για παράδειγμα, το ότι στον καπιταλισμό οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι (στην πραγματικότητα, γενικά μιλώντας, οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί λιγότερο φτωχοί), καθώς και ότι ο κόσμος χωρίζεται σε καλούς και κακούς - την ιδέα αυτή η Naomi Klein μοιράζεται άλλωστε με την αμερικανική δεξιά που πιστεύει στον πόλεμο «εναντίον του Κακού» μόνο που για την Klein το χειρότερο «κακό» είναι η CIA οι μέθοδοι της οποίας κυριαρχούν σε όλες τις σφαίρες της εξουσίας. Δεν πρόκειται απλώς για κλισέ, πρόκειται για μια ολόκληρη ιδεολογία, για μια κοσμοαντίληψη σύμφωνα με την οποία οποιαδήποτε εξέλιξη οφείλεται σε κακοήθη πρόθεση – άρα, εν τέλει, πρόκειται για μια μορφή συντηρητισμού. Ο λαϊκισμός είναι μια παρηγοριά -αυτοί έχουν άδικο, εμείς έχουμε δίκιο- αλλά δεν εξηγεί τα περίπλοκα φαινόμενα της οικονομίας και της διεθνούς πολιτικής: η Naomi Klein δεν φαίνεται να διακρίνει τις αποχρώσεις μεταξύ των ποικίλων σχολών οικονομικής σκέψης στο πλαίσιο της ελεύθερης αγοράς – η ελεύθερη αγορά είναι, έτσι κι αλλιώς, ανάθεμα. Και συγχέει την ελεύθερη αγορά με τον κορπορατισμό, την αυστριακή σχολή με τη σχολή του Σικάγου, τους νεοφιλελεύθερους με τους νεοσυντηρητικούς, την τυραννία (ένα πολιτικό σύστημα) με τον καπιταλισμό (ένα οικονομικό σύστημα). Η Naomi Klein φαίνεται να πιστεύει ότι τα βασανιστήρια στο Γκουαντανάμο είναι, όπως ισχυρίζονται οι μαρξιστές σχετικά με διάφορες φρικαλεότητες της ιστορίας, «άρρηκτα δεμένα» ή «σύμφυτα» στο καπιταλιστικό σύστημα. Πράγμα που διαψεύδεται, φυσικά, από την ιστορική αφήγηση: από το κομμουνιστικό σύστημα δεν έλειπαν τα βασανιστήρια, η κατάχρηση εξουσίας, εν κατακλείδι η τυραννία. Ομοίως, από τον πρωτόγονο κόσμο των φυλών δεν έλειπαν οι ίδιες φρικαλεότητες. Μάλλον πρέπει να αναζητήσουμε αλλού τα αίτια της κακομεταχείρισης ανθρώπου από άνθρωπο.

altΣυμφωνώ λοιπόν, όπως είναι φυσικό, με την αγανάκτησή της Klein μπροστά στις στρατιωτικές επεμβάσεις των ΗΠΑ, καθώς και μπροστά στην ιδεολογία της ανωτερότητας και της εξαίρεσης που τις δικαιολογούν. Επίσης, πιστεύω ότι η αντιπαθής φυσιογνωμία των εχθρών των ΗΠΑ (π.χ. οι Ταλιμπάν) έχουν διευκολύνει την ανήθικη αμερικανική πολιτική στα μάτια της κοινής γνώμης. Διαφωνώ όμως με τον τρόπο με τον οποίον η Naomi Klein διαχειρίζεται την ιστορία επιμένοντας σε αντιεπιστημονικές συγκρίσεις (μεταξύ Αργεντινής και Ελλάδας, μεταξύ Χιλής και Ρωσίας) και αποκρύπτοντας γεγονότα και στοιχεία που θα εξασθενούσαν τα επιχειρήματά της. Όπως οι περισσότεροι αριστεροί, κι όπως οι περισσότεροι δεξιοί, η Naomi Klein βλέπει και ακούει επιλεκτικά, αγνοώντας την ευρύτερη εικόνα, την πραγματικότητα του κόσμου σαν ένα δυναμικό σύστημα, τις σύνθετες σχέσεις μεταξύ αιτίων και αποτελεσμάτων. Και για να καταλήξει στα επιθυμητά συμπεράσματα παίρνει συνεντεύξεις από ανωνύμους, αντλεί πληροφορίες από σκότιες πηγές και εμπιστεύεται φήμες και υποψίες.

Η επιτυχία του βιβλίου –και οι αναμενόμενες πανηγυρικές κριτικές του αριστερού Τύπου– οφείλονται στον χειριστικό συναισθηματισμό (όπως είναι εκείνος του Michael Moore), σ’ εκείνο το είδος απλοϊκής δημοσιογραφίας της καταστροφής που αφαιρεί από τον άνθρωπο την ατομική του ευθύνη και ύστερα μοιρολογεί για πόσο ανήμπορος είναι μπροστά στην εξουσία[3].

ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ 

[1] Για να μάθει κανείς τις αληθινές θέσεις του Milton Friedman, βλ. Καπιταλισμός και ελευθερία, εκδ. Παπαδόπουλος, 2012
[2] Στο The Professors: the 101 Most Dangerous Academics in America (Regnery Publishing, 2007) o David Horowitz αναφέρει μερικούς από αυτούς τους “radicals” που «δηλητηριάζουν τους νέους». Αν και το ύφος μοιάζει μ’ εκείνο της Naomi Klein, η περιγραφή του Ward Churchill, ο οποίος, ως καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Μπάουλντερ του Κολοράντο, απέφυγε να καταδικάσει το τρομοκρατικό χτύπημα της 9/11, προσδίδει εγκυρότητα στο στομφώδες παραλήρημα του Horowitz.
[3] Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ντοκυμαντέρ των Whitecross-Winterbottom “The Shock Doctrine” (2009), που βασίζεται στο βιβλίο της Naomi Klein, αλλά αποφεύγει μερικά από τα κενά του.  

altΤο δόγμα του σοκ
Η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής
Ναόμι Κλάιν
Μτφρ: Άγγελος Φιλιππάτος
Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη, 2010
Τιμή € 20,09, σελ.718 

alt

 

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ NAOMI KLEIN

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η καταγωγή της οικογένειας

Η καταγωγή της οικογένειας

Για την πραγματεία του Φρίντριχ 'Ενγκελς «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους» (Στο φως των ερευνών του Λ. Χ. Μόργκαν) (εκδ.  Σύγχρονη Εποχή)

Της Σώτης Τρια...

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Σ' αυτό το βιβλίο, ο Βalthasar Thomass αναλύει τη σκέψη του Σπινόζα γύρω από τα ζητήματα της καλής ζωής, τους όρους της γνώσης, τον προσδιορισμό της αλήθειας, της ηθικής, καθώς και της πολιτικής και αισ...

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο του Pierre-André Taguieff «Θεωρίες συνωμοσίας» (μτφρ. Αναστασία Καραστάθη, εκδ. Πόλις).

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Ο Pierre-André Taguieff είναι από εκείνους τους ιστορικούς που έχουν αναλάβει τη mission impossible να...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, πέρα από κάθε προσδοκία, στην Γαλλική Ακαδημία

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, πέρα από κάθε προσδοκία, στην Γαλλική Ακαδημία

Ο Περουβιανο-Ισπανός νομπελίστας συγγραφέας Μάριο Βάργκας Λιόσα εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας στα 85 του χρόνια. Οι Ακαδημαϊκοί βρήκαν τον τρόπο να παρακάμψουν το ηλικιακό όριο ενώ δεν αποτέλεσα εμπόδιο το ότι δεν έχει γαλλική υπηκοότητα και δεν έχει γράψει κανένα από τα έργα του στην γαλλική γλώσσα.  ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

«10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο», της Ελίφ Σαφάκ

«10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο», της Ελίφ Σαφάκ

Για το μυθιστόρημα της Ελίφ Σαφάκ «10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Σε πόση ώρα, από τη στιγμή που αφήν...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», που  θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όμως το πρωταρχικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει, αλλά πρώτ...

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Pedro Lemebel (1952-2015) «Φοβάμαι, ταυρομάχε» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό το βιβλίο προέρχεται από είκο...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ