menis-me-to-penaki-tis-xenou

Συνέντευξη με τον Μένη Κουμανταρέα με αφορμή το βιβλίο του «Σ’ ένα στρατόπεδο άκρη στην ερημιά» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος. Στην κεντρική εικόνα, λεπτομέρεια από σκίτσο που φιλοτέχνησε η Έφη Ξένου ειδικά για την Book Press. 

Στον Κ.Β. Κατσουλάρη

Στα 78 του χρόνια, με σχεδόν μισό αιώνα να έχει περάσει από το πρώτο του βιβλίο, «Τα μηχανάκια», το πεζογραφικό έργο του Μένη Κουμανταρέα δύσκολα συγκρίνεται σε όγκο και πλούτο με άλλου εν ζωή Έλληνα συγγραφέα. Έχει μεταφραστεί σε κάμποσες γλώσσες, κι έχει κι ο ίδιος μεταφράσει σημαντικά βιβλία, κυρίως αμερικανικής πεζογραφίας. Σε λίγες μέρες κυκλοφορεί από τον «Κέδρο» η νουβέλα «Σ’ ένα στρατόπεδο άκρη στην ερημιά», μια αλληγορική ιστορία με ήρωα έναν αγγελικό στην όψη στρατιώτη, ο οποίος επιλέγεται από τη γυναίκα του διοικητή του για να φιλοτεχνήσει το πορτρέτο του.

Κύριε Κουμανταρέα, τι προσδοκίες έχετε από την πολιτική κατάσταση σήμερα στην Ελλάδα; Ορισμένοι λένε ότι με τις εκλογές δεν αλλάζει τίποτε κι ότι πρέπει ο κόσμος να βγει στους δρόμους, αν θέλουμε πραγματική αλλαγή.

Ελπίζω ότι, όταν θα διαβάζετε αυτές τις γραμμές, θα έχουν φύγει οι άνθρωποι που κυβερνούσαν επί πεντέμισι χρόνια (σ.σ. βρισκόμαστε λίγο πριν από τις βουλευτικές εκλογές του 2009). Μιλώ όχι από πολιτική σκοπιά, αλλά από καθαρά κοινωνική. Τα δικά μου χνώτα, τουλάχιστον, δεν ταίριαζαν με τα δικά τους. Και δεν πιστεύω στην απλουστευτική λογική ότι και τα δύο μεγάλα κόμματα είναι το ίδιο. Πρόκειται για μια άλλη πάστα ανθρώπων, κι αυτό κάνει τη διαφορά. Επιτέλους, η εποχή δεν σηκώνει άλλο νεοφιλελευθερισμό. Ας κυβερνήσουν οι σοσιαλδημοκράτες. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ευεξία ούτε για τον φτωχό κόσμο, αλλά ούτε και για μας τους ανθρώπους που γράφουμε. Απλά νιώθουμε πιο κοντά. Ελπίζουμε, όπως όλος ο κόσμος. Τώρα, για να βγει ο κόσμος στους δρόμους, όπως λέτε, έχουμε πολύ δρόμο να διανύσουμε ακόμα. Χαϊδεύουμε τον καπιταλισμό κι εκείνος γουργουρίζει ευχαριστημένος. Προς τα πού να κοιτάξω; Ακόμα και η Κίνα, που από μικρός ακούω ότι είναι η ανερχόμενη δύναμη, είναι μια χώρα καπιταλιστική ντυμένη με κομμουνιστική λεοντή. Νομίζω ότι θα υπάρξει μια μεγάλη αναταραχή, εξέγερση ή κάτι παρόμοιο μέσα στον 21ο αιώνα. Ένας κομμουνισμός από την ανάποδη.

Επιτέλους, η εποχή δεν σηκώνει άλλο νεοφιλελευθερισμό. Ας κυβερνήσουν οι σοσιαλδημοκράτες.

Σ’ αυτό το περιβάλλον ρευστότητας και συμπίεσης του μέσου γούστου προς τα κάτω, συχνά οι συγγραφείς λένε ότι αισθάνονται αδύναμοι με την τέχνη τους, σαν να πηγαίνουν στον πόλεμο με ξύλινα σπαθιά. Εσείς;

Και τι πειράζουν τα ξύλινα σπαθιά; Ανέκαθεν οι συγγραφείς ήμασταν αδύναμη πάστα, κάτι σύμφυτο με την ιδιότητα του λογοτέχνη. Δον Κιχώτες της ποίησης και της πεζογραφίας. Όμως, η δύναμη της λογοτεχνίας είναι ύπουλη και διαβρωτική. Αν δεν αλλάζουμε τον κόσμο, τουλάχιστον κρατάμε το μυαλό του ξύπνιο. Δεν είναι λίγο αυτό.

Ο Τσίρκας είπε: «Ένα καλό βιβλίο ποτέ δεν γράφεται από έναν μόνο άνθρωπο… Χρειάζεται πάντα ένα ζωντανό αντηχείο για να κανονίζεις, σύμφωνα με τις αντιδράσεις του, την πορεία σου». Ο Ταχτσής επίσης είχε εκφράσει κάτι παρόμοιο: «Για να γραφτεί ένα μυθιστόρημα, δεν φτάνει […] το ταλέντο ενός ανθρώπου: πρέπει να έχει δουλέψει πολύ καιρό […] ολόκληρη η φυλή». Σας απασχόλησε ποτέ αυτή η προβληματική;

Ανέκαθεν οι συγγραφείς ήμασταν αδύναμη πάστα, κάτι σύμφυτο με την ιδιότητα του λογοτέχνη. Δον Κιχώτες της ποίησης και της πεζογραφίας.

Δεν ξέρω αν αυτό μ’ απασχόλησε, τουλάχιστον όπως ωραία το διατυπώνουν ο Τσίρκας και ο Ταχτσής, ο καθένας με τον δικό του τρόπο. Ξέρω όμως ότι χωρίς την παράδοση πίσω μου νιώθω ανάπηρος. Παράδοση γραπτή και προφορική. Λογοτεχνική και ιστορική. Όπως ξέρω ότι η κοινωνία μέσα στην οποία γράφω μ’ επηρεάζει θετικά ή αρνητικά. Οπωσδήποτε, όταν γράφει κανείς, νιώθει μόνος. Η σιωπή μέσα από την οποία ξεπετάγονται οι λέξεις είναι εκκωφαντική.

menis me to penaki tis xenou 350Πώς σκέφτεστε το ζήτημα της λογοτεχνικής επίδρασης; Μπορούμε να εντοπίσουμε τις επιρροές μας με ακρίβεια ή μήπως πρόκειται για εκ των υστέρων «κατασκευές»;

Η επίδραση είναι αναπόσπαστο συστατικό της τέχνης. Γράφουμε στην αρχή όπως έγραφαν οι προηγούμενοι. Παπαγαλάκια και μαγνητοφωνάκια. Πολύ λίγοι σε κάθε γενιά βρίσκουν τη δική τους φωνή. Κι αυτό απαιτεί μεγάλη προσπάθεια, ηθική και πρακτική. Τότε αντιδρούμε σ’ αυτούς που μας δίδαξαν ζωογόνα και δημιουργικά. Από αυτήν την άποψη, ισχύει και το ρητό: ουδείς πιο αγνώμων από τον ευεργετηθέντα.

Διαβάζετε νέους συγγραφείς, κι έχετε μάλιστα κατά καιρούς ενισχύσει αρκετούς από αυτούς. Βλέπετε στα βιβλία τους κάποιου είδους συνέχεια ή μήπως οι νεότερες γενιές, με τις τόσο πολύπλευρες επιρροές τους (σινεμά, κόμικ, διαβίωση στο εξωτερικό κ.ά.), δεν αποτελούν πια μέρος καμιάς παράδοσης;

Η λογοτεχνία μπορεί να μιλά για πόρνες, αλλά δεν είναι η ίδια πόρνη.

Στη γενιά του ’80 μπορούσα να διακρίνω ακόμα κάποια επίδραση δική μας, κι επομένως μια συνέχεια, όπως το θέτετε. Ο Ταχτσής μάλιστα κάποτε με χαρακτήρισε «μέντορα». Όμως, μη νομίζετε, κι εμείς βλέπαμε πολύ σινεμά και ταξιδεύαμε. Μπορεί να μη διαβάζα με κόμικ, όμως δεν αντιγράφαμε τη ζωή στη Νέα Υόρκη ή στο Λονδίνο. Ούτε είχαμε τόσο εύκολες τις λέξεις. Ο Άρης Αλεξάνδρου σ’ έναν στίχο του λέει: «Με τις λέξεις να είσαι πολύ προσεχτικός / όπως είσαι ακριβώς μ’ έναν βαριά τραυματισμένο που κουβαλάς στον ώμο». Σε πολλούς νέους λείπει η βάσανος, το μεράκι. Υπερισχύει η υπεροψία, η σιγουριά κι η δίψα γι’ αναγνώριση. Η λογοτεχνία μπορεί να μιλά για πόρνες, αλλά δεν είναι η ίδια πόρνη. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε κάποιους ιδιαίτερα προικισμένους νέους συγγραφείς. Θα έλεγα μάλιστα περισσότερους αριθμητικά από παλιά. Να είναι άραγε αυτό το «αριθμητικά» που εμποδίζει να ξεχωρίσουμε έναν ή δύο εξ αυτών; Ίσως είναι νωρίς ακόμα.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει η αίσθηση ότι όλο και περισσότερο η Ιστορία διεισδύει στα γραπτά σας, είτε πρόκειται για τη μικρο-ιστορία (π.χ. «Η γυναίκα που πετάει») είτε για την Ιστορία σε μεγαλύτερη κλίμακα (π.χ. «Το show είναι των Ελλήνων»). Νιώθετε σήμερα εντονότερα από άλλοτε την ανάγκη να στηρίζεστε σε «πραγματικά γεγονότα»;

Αυτό που λέτε είναι αλήθεια. Όμως, ως εδώ. Η Ιστορία είναι ωκεανός αδιάβατος κι εγώ νιώθω πια να πνίγομαι μέσα στο πραγματολογικό υλικό. Το όνειρό μου είναι σ' επόμενα έργα –όσα υπάρξουν και εάν υπάρξουν– ν' αντλώ μόνο από τη φαντασία μου, τα βιώματά μου και τον άμεσο περίγυρο. Χωρίς κατ’ ανάγκη να κάνω αυτοβιογραφία. Αρκετά μ’ αυτή. Δεν μας ενδιαφέρουν τα εσώψυχα των συγγραφέων, παρά μόνο στο μέτρο που αυτά αγγίζουν τον κοινό παρονομαστή.

Το ίδιο το γραπτό είναι πιο έξυπνο από τον συγγραφέα του. 

Σε λίγες μέρες κυκλοφορεί το καινούργιο βιβλίο σας. Με δυο λόγια;

Η μικρή αυτή νουβέλα γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας, για να πάνε τα δικαιώματά μου –τουλάχιστον των πρώτων εκδόσεων– στην οργάνωση «Κάνε μια ευχή», για το άρρωστο παιδί. Όχι, δεν είναι μια νουβέλα για παιδιά. Είναι όμως κατά κάποιο τρόπο παραμύθι. Δεν έχει νόημα να πω περισσότερα. Τα βιβλία γράφονται για να διαβάζονται και όχι για να τα περιγράφουμε. Το ίδιο το γραπτό είναι πιο έξυπνο από τον συγγραφέα του.

Κώστας Κατσουλάρης, Αθήνα, Σεπτέμβριος 2009.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά» (εκδ. Μεταίχμιο).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Συνομιλώντας με τους νεκρούς

Συνομιλώντας με τους νεκρούς

Μια ανάγνωση-απολογισμός, για το τελευταίο μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του ...

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Για το μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Αγοραστού

Νέο μυθιστόρημα από τον αειθαλή Μένη Κουμανταρέα με κεντρικό του θέμα την α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΙΝSEQS: Μάθημα μπαλέτου με noise-punk συνθέσεις στην καλύτερη παράσταση χορού φέτος

ΙΝSEQS: Μάθημα μπαλέτου με noise-punk συνθέσεις στην καλύτερη παράσταση χορού φέτος

Για την παράσταση «ΙΝSEQS» σε χορογραφία του Δημήτρη Μυτιληναίου, η οποία παρουσιάστηκε στον πρώην εκθεσιακό χώρο αυτοκινήτων της Φίατ, στο Κουκάκι.

Του Νίκου Ξένιου

Οι σωματικές αναπαραστάσεις που επιδιώκει το μπαλέτο είναι πολύ συγκεκριμένες. Η ...

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσι...

«Οι κεφαλές του Κέρβερου», της Φράνσις Στίβενς – Παλπ πρωτοπορία και επιστημονική φαντασία

«Οι κεφαλές του Κέρβερου», της Φράνσις Στίβενς – Παλπ πρωτοπορία και επιστημονική φαντασία

Για το μυθιστόρημα «Οι κεφαλές του Κέρβερου» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος) της Φράνσις Στίβενς που κυκλοφορεία από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος. Στην κεντρική φωτογραφία, η συγγραφέας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Γεννημένη το 1884, ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ