Το παιδί της τρικυμίας

Ασχολιόταν µ’ αυτό τρία χρόνια τώρα. Είχε επιλέξει τα έργα µε προσοχή. Άρχισε µε Ιούλιο Καίσαρα, συνέχισε µε Ριχάρδο Γ΄ και κατόπιν µε Μάκβεθ. Συγκρούσεις για εξουσία, προδοσίες, εγκλήµατα: Αυτά τα θέµατα τα έπιαναν αµέσως οι µαθητές, καθώς µε τον τρόπο τους ήταν αυθεντίες σ’ αυτά.

Όσο για τον Μάκβεθ, δεν έπρεπε να εµπιστευτεί εκείνες τις µάγισσες, γιατί αυτό τον έκανε πολύ σίγουρο για τον εαυτό του, κι αυτό ήταν πολύ κακό. Ο άνθρωπος πρέπει να ’χει τον νου του στα αδύνατα σηµεία του, κανόνας πρώτος, επειδή ό,τι είναι να πάει στραβά θα πάει στραβά. Το ξέρουµε αυτό, έτσι δεν είναι; Καταφατικά νεύµατα παντού.

Είχαν εµπεριστατωµένη άποψη για το πώς θα µπορούσαν οι ήρωες να χειριστούν καλύτερα τις υποθέσεις τους. Άφησε ο βλάκας τον Μάρκο Αντώνιο να µιλήσει στην κηδεία του Καίσαρα, επειδή αυτό του έδινε µια ευκαιρία, και δες τι έγινε! Ο Ριχάρδος το παράκανε, δεν έπρεπε να τους σκοτώσει σχεδόν όλους, αυτό είχε συνέπεια να µην τον βοηθήσει κανείς στη µάχη του όταν ήρθε η ώρα. Θες να είσαι αφεντικό, πρέπει να ’χεις συµµάχους: ευκολάκι! Όσο για τον Μάκβεθ, δεν έπρεπε να εµπιστευτεί εκείνες τις µάγισσες, γιατί αυτό τον έκανε πολύ σίγουρο για τον εαυτό του, κι αυτό ήταν πολύ κακό. Ο άνθρωπος πρέπει να ’χει τον νου του στα αδύνατα σηµεία του, κανόνας πρώτος, επειδή ό,τι είναι να πάει στραβά θα πάει στραβά. Το ξέρουµε αυτό, έτσι δεν είναι; Καταφατικά νεύµατα παντού.

Ο Φίλιξ είχε τη σοφία να τους βάζει να γράφουν εκθέσεις µε θέµα αυτές τις απόψεις.

Τις ροµαντικές κωµωδίες τις απέφευγε: πολύ ανούσιες γι’ αυτό το τσούρµο, άσε που δεν ήταν καθόλου καλή ιδέα να µπει σε σεξουαλικά ζητήµατα, που θα µπορούσαν να οδηγήσουν σε οχλοβοή. Για Άµλετ και Λιρ ούτε συζήτηση επίσης, για έναν άλλο λόγο: Παραήταν καταθλιπτικά. Αρκετές απόπειρες αυτοκτονίας είχαν ήδη στο Φλέτσερ, µερικές µάλιστα επιτυχηµένες. Τα τρία έργα που είχε παρουσιάσει ως τώρα ήταν αποδεκτά, επειδή, µολονότι και τα τρία τελείωναν µ’ ένα σωρό θανάτους, άφηναν επίσης όλα περιθώριο για µια νέα αρχή µέσα από εκείνον που νικούσε στο τέλος, όποιος κι αν ήταν αυτός. Η κακή ή ακόµα και βλακώδης συµπεριφορά τιµωρούνταν και η αρετή αµειβόταν, λίγο πολύ. Με τον Σαίξπηρ ίσχυε πάντα το λίγο πολύ, όπως πάσχιζε να επισηµάνει.

Η µέθοδος διδασκαλίας του ήταν η ίδια για κάθε έργο. Πρώτα διάβαζαν όλοι το κείµενο εκ των προτέρων, µια σύντµηση του κειµένου που έκανε ο ίδιος. Τους έδινε επίσης µια περίληψη της πλοκής, µια σειρά σηµειώσεις κι έναν συνοπτικό οδηγό µε τις αρχαΐζουσες λέξεις. Όσοι δεν µπορούσαν να τα βγάλουν πέρα σ’ αυτό το σηµείο συνήθως τα παρατούσαν.

Κατόπιν, όταν συναντιόταν µε την τάξη, έδινε τις κεντρικές ιδέες: Για τι µιλούσε το έργο; Υπήρχαν πάντα τουλάχιστον τρεις κεντρικές ιδέες, µερικές φορές περισσότερες, επειδή, όπως τους έλεγε, ο Σαίξπηρ ήταν κατεργάρης. Είχε πολλά επίπεδα. Του άρεσε να κρύβει πράγµατα πίσω από παραπετάσµατα, ώσπου —πολύ γρήγορα— σε αιφνιδίαζε. 

Η επόµενη κίνησή του ήταν σηµαντική για τη µέθοδό του: Είχε περιορίσει τις βρισιές που επιτρέπονταν στο µάθηµα. Οι µαθητές είχαν περιθώριο να επιλέξουν µια λίστα από βρισιές, αλλά µόνο από το ίδιο το έργο. Αυτό το στοιχείο τούς άρεσε· επίσης έτσι διασφάλιζε ότι θα διάβαζαν πολύ σχολαστικά το κείµενο. Έπειτα το έκανε σαν διαγώνισµα: Αν χρησιµοποιούσαν λάθος βρισιές, τους αφαιρούνταν βαθµοί. Μπορούσες να πεις µόνο «Να σε µαυρίσει ο διάολος, αλήτη, που έχεις ασπρίσει από τον φόβο σου» αν το έργο ήταν ο Μάκβεθ. Οι παραβάτες έχαναν βαθµούς. Στο τέλος υπήρχε ένα πολύτιµο βραβείο από τσιγάρα, τα οποία έµπαζε λαθραία στη φυλακή ο Φίλιξ. Αυτή η πλευρά ήταν πολύ δηµοφιλής.

Ο Μάκβεθ ήταν πράγµατι ψυχάκιας; Η λαίδη Μάκβεθ ήταν ανέκαθεν βλαµµένη ή το ’παθε από τύψεις; Ο Ριχάρδος Γ΄ ήταν από τη φύση του ψυχρός δολοφόνος ή γέννηµα της εποχής του και της εντελώς εξαχρειωµένης οικογένειάς του, όπου ή θα σκότωνες ή θα σκοτωνόσουν;

Το διδακτικό πρόγραµµα στη συνέχεια προέβλεπε διεξοδική µελέτη των κεντρικών προσώπων, που αναλύονταν στην τάξη ένα προς ένα. Ποια ήταν τα κίνητρα της συµπεριφοράς τους; Τι ήθελαν; Γιατί έκαναν ό,τι έκαναν; Γίνονταν παθιασµένες συζητήσεις, προτείνονταν εναλλακτικές εκδοχές. Ο Μάκβεθ ήταν πράγµατι ψυχάκιας; Η λαίδη Μάκβεθ ήταν ανέκαθεν βλαµµένη ή το ’παθε από τύψεις; Ο Ριχάρδος Γ΄ ήταν από τη φύση του ψυχρός δολοφόνος ή γέννηµα της εποχής του και της εντελώς εξαχρειωµένης οικογένειάς του, όπου ή θα σκότωνες ή θα σκοτωνόσουν;

Πολύ ενδιαφέρον, έλεγε ο Φίλιξ. Εύστοχη παρατήρηση. Το θέµα µε τον Σαίξπηρ, πρόσθετε, ήταν ότι δεν υπήρχε ποτέ µόνο µία απάντηση.

Κατόπιν έκανε τη διανοµή των ρόλων, ορίζοντας µια οµάδα υποστήριξης για κάθε πρωταγωνιστή: υποβολείς, αντικαταστάτες, ενδυµατολόγους. Οι οµάδες µπορούσαν να ξαναγράψουν τους ρόλους των πρωταγωνιστών µε δικά τους λόγια, ώστε να τους κάνουν πιο σύγχρονους, αλλά δεν µπορούσαν ν’ αλλάξουν την πλοκή. Αυτός ήταν ο κανόνας.

Η τελευταία εργασία τους, την οποία ολοκλήρωναν αφού είχε παρουσιαστεί το έργο, ήταν να δηµιουργήσουν µια ζωή µετά το τέλος του έργου για τον συγκεκριµένο ήρωα, µε την προϋπόθεση ότι ο ήρωας ήταν ζωντανός. Αν όχι, µια εργασία για το πώς έβλεπαν τον νεκρό ή τη νεκρή τα άλλα πρόσωπα από τη στιγµή που εκείνος ή εκείνη ήταν στο χώµα και το έργο τελείωνε.

Αφού έκαναν τις µικροαλλαγές τους στο κείµενο, άρχιζαν τις πρόβες, ασχολούνταν µε τη µουσική επένδυση και οριστικοποιούσαν τα σκηνικά αντικείµενα και τα κοστούµια, τα οποία συγκέντρωνε για λογαριασµό τους ο Φίλιξ και τα µετέφερε στο Φλέτσερ. Υπήρχαν, φυσικά, περιορισµοί: όχι αιχµηρά αντικείµενα, όχι εκρηκτικά, όχι πράγµατα που θα µπορούσες να εισπνεύσεις ή να κάνεις ένεση. Πιστόλια πατάτας δεν επιτρέπονταν. Ούτε, όπως διαπίστωσε, το ψεύτικο αίµα: Μπορεί να το έπαιρναν για αληθινό, ήταν η επίσηµη συλλογιστική, και να λειτουργούσε ως πρόκληση.

Έπειτα ερµήνευαν το έργο, σκηνή προς σκηνή. Δεν µπορούσαν να το παρουσιάσουν σε θεατές: Η διοίκηση δίσταζε να συγκεντρώσει όλο τον πληθυσµό της φυλακής σε ένα µέρος, φοβούµενη ταραχές, και έτσι κι αλλιώς δεν υπήρχε αρκετά µεγάλη αίθουσα. Βιντεοσκοπούσαν λοιπόν κάθε σκηνή και κατόπιν µοντάριζαν το έργο ψηφιακά, πράγµα που επέτρεπε στον Φίλιξ να τσεκάρει το πλαίσιο «αποκτηθείσα εµπορεύσιµη δεξιότητα» στα διάφορα έντυπα όπου απαιτούνταν κάτι τέτοιο. Επίσης, η δηµιουργία του βίντεο σήµαινε ότι κανένας ηθοποιός δεν ήταν ανάγκη να ντρέπεται έτσι και µπέρδευε κάπου τα λόγια του: Μπορούσαν να κάνουν νέες λήψεις.

Όταν τελείωνε το βίντεο, µε όλα τα ειδικά εφέ και τη µουσική του, προβαλλόταν σε όλους στο Φλέτσερ από το κλειστό κύκλωµα τηλεόρασης στα κελιά. Ο Φίλιξ —που καθόταν στο γραφείο του διευθυντή στη διάρκεια της προβολής, µαζί µε τον διευθυντή και αρκετούς υψηλά ιστάµενους— εισέπραττε ενθάρρυνση µε τις ζητωκραυγές, τα χειροκροτήµατα και τα σχόλια που έφταναν στ’ αυτιά του από τα κελιά µέσα από το σύστηµα ενδοεπικοινωνίας. Στους φυλακισµένους άρεσαν οι σκηνές σύγκρουσης. Γιατί όχι; Σε όλους άρεσαν οι σκηνές σύγκρουσης: Γι’ αυτό ακριβώς τις έβαζε κι ο Σαίξπηρ στα έργα του.

Οι ερµηνείες ήταν λίγο τραχιές ίσως, αλλά από καρδιάς. Μακάρι να µπορούσε ο Φίλιξ να αποσπάσει το µισό συναίσθηµα από τους επαγγελµατίες του τον παλιό καλό καιρό. Τα φώτα της ράµπας έλαµπαν για λίγο και σε µια σκοτεινή γωνιά, αλλά έλαµπαν.

Μετά την προβολή γινόταν πάρτι των συντελεστών, όπως στο πραγµατικό θέατρο —ο Φίλιξ επέµενε σ’ αυτό— µε τσιπς και τζιτζιµπίρα, ο Φίλιξ µοίραζε τα τσιγάρα, έδιναν κι έπαιρναν τα κόλλα πέντε και οι χειραψίες και µπορεί να ξανάβλεπαν το τελευταίο µέρος του βίντεο, όπου έπεφταν τα ονόµατα. Όλοι στην τάξη —ακόµα και οι µικροί ρόλοι, ακόµα και οι αντικαταστάτες— έπρεπε να δουν το καλλιτεχνικό όνοµά τους στα φώτα. Και χωρίς καµία προτροπή έκαναν ό,τι κάνουν και οι πραγµατικοί ηθοποιοί: Στήριζε ο ένας το εγώ του άλλου. «Γεια σου, Βρούτε — βάρβαρε!» «Έσκισες, Ριχάρδε!» «Δώσ’ µας ένα µάτι σαλαµάνδρας!» Πλατιά χαµόγελα, ευχαριστήρια νεύµατα, ντροπαλά µειδιάµατα.

Να παρατηρεί τόσο πολλά πρόσωπα που παρατηρούσαν το καθένα το πρόσωπό του ενώ υποκρίνονταν πως ήταν κάποιος άλλος: Ο Φίλιξ το έβρισκε αυτό παράξενα συγκινητικό. Για µία και µόνη φορά στη ζωή τους, αγαπούσαν τον εαυτό τους.

Το µάθηµα διαρκούσε από τον Ιανουάριο έως τον Μάρτιο, κι εκείνους τους µήνες ο Φίλιξ έτρεχε µε χίλια. Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο όµως, που βρισκόταν ξανά όλη την ώρα στο χαµόσπιτό του, ξανάπεφτε σε µελαγχολία. Έπειτα από µια λαµπρή καριέρα σαν τη δική του, τι κατάντια — να κάνει Σαίξπηρ στην ψειρού µ’ ένα τσούρµο κλέφτες, εµπόρους ναρκωτικών, καταχραστές, δολοφόνους, απατεώνες και κοµπιναδόρους. Έτσι θα τελείωνε τις µέρες του, µαραζώνοντας στην ερηµιά; 

«Φίλιξ, Φίλιξ» µονολογούσε. «Ποιον κοροϊδεύεις;» «Είναι το µέσο για την επίτευξη ενός σκοπού» απαντούσε. «Υπάρχει σκοπός στο βάθος. Και στο κάτω κάτω, είναι θέατρο». «Τι είδους σκοπός;» ξανάλεγε.

Σίγουρα υπήρχε ένας σκοπός. Ένα κλειστό κουτί, κρυµµένο κάπου κάτω από έναν βράχο, µε ένα Ε επάνω που σήµαινε Εκδίκηση. Δεν έβλεπε καθαρά πού πήγαινε, αλλά έπρεπε να ευελπιστεί ότι πήγαινε κάπου.