«Καθρέφτες – Μια σχεδόν παγκόσμια ιστορία» του Εδουάρδο Γκαλεάνο (προδημοσίευση)

Μέσα στους καθρέφτες βρίσκεται πολύς κόσμος.
Οι αόρατοι μας βλέπουν.
Οι ξεχασμένοι μας θυμούνται.
Όταν κοιτάζουμε τον εαυτό μας, τους βλέπουμε.
Όταν φεύγουμε, φεύγουν, άραγε, κι αυτοί; 

Είμαστε παιδιά του πόθου

Η ζωή ήταν δίχως όνομα, δίχως μνήμη, μονάχη. Είχε χέρια, αλλά δεν είχε ποιον να ακουμπήσει. Είχε στόμα, αλλά δεν είχε με ποιον να μιλήσει. Η ζωή ήταν μία, άρα καμία.

Τότε ο πόθος έριξε με το τόξο του. Το βέλος του πόθου έκοψε τη ζωή στη μέση, και η ζωή έγινε δύο. 

Οι δυο τους βρέθηκαν ο ένας απέναντι στον άλλον και γέλασαν. Εκείνο το κοίταγμα, εκείνο το άγγιγμα, τους έκανε να γελούν. 

Χαρμόσυνη οδοιπορία

Ήταν ο Αδάμ και η Εύα μαύροι; 

Το ανθρώπινο ταξίδι πάνω στη γη άρχισε στην Αφρική. Αποκεί ξεκίνησαν να κατακτήσουν τον πλανήτη οι πρόγονοί μας. Διαφορετικοί δρόμοι δημιούργησαν διαφορετικούς προορισμούς, και ο ήλιος ανέλαβε να μοιράσει τα χρώματα. 

Τώρα οι γυναίκες και οι άντρες, το ουράνιο τόξο της γης, είμαστε περισσότερα χρώματα απ’ ό,τι το ίδιο το ουράνιο τόξο. Όμως είμαστε όλοι Αφρικανοί μετανάστες. Ακόμα και οι πιο λευκοί απ’ τους λευκούς κατάγονται από την Αφρική. 

Ίσως αρνούμαστε να θυμόμαστε την κοινή μας καταγωγή γιατί ο ρατσισμός προκαλεί αμνησία ή γιατί δεν μπορούμε να πιστέψουμε πως εκείνα τα μακρινά χρόνια το βασίλειό μας ήταν ολόκληρος ο κόσμος, ένας απέραντος χάρτης δίχως σύνορα, και πως τα πόδια μας ήταν το μοναδικό απαιτούμενο διαβατήριο.

Αυτός που όλα τα κάνει άνω κάτω 

Ο ουρανός και η γη, το καλό και το κακό, η γέννηση και ο θάνατος, ήταν χωρισμένα. Η μέρα ήταν διαφορετική από τη νύχτα, η γυναίκα ήταν γυναίκα και ο άντρας άντρας. 

Όμως ο Εξού, ο περιπλανώμενος ληστής, έβρισκε ευχαρίστηση να σκαρφίζεται απαγορευμένα παιχνίδια, κάτι που ακόμη τον ευχαριστεί να κάνει. 

Με τις κατεργαριές του καταργεί τα σύνορα, και κάνει να σμίξουν όλα όσα έχουν χωρίσει οι θεοί. Έχει την ικανότητα και τον τρόπο να κάνει τον ήλιο μαύρο, τη νύχτα να φλέγεται, να ξεπηδούν από τους πόρους των αντρών γυναίκες και από τον ιδρώτα των γυναικών άντρες. Όποιος πεθαίνει γεννιέται, όποιος γεννιέται πεθαίνει, και σε όλη τη δημιουργία ή σε ό,τι πρόκειται να δημιουργηθεί, η καλή και η ανάποδη μπερδεύονται, μέχρι που δεν ξέρεις πια ποιος κάνει κουμάντο και ποιος οφείλει να συμμορφωθεί, ούτε πού βρίσκεται το πάνω και πού το κάτω. 

Αργά ή γρήγορα η θεία τάξη αποκαθιστά την ιεραρχία και τη γεωγραφία της, βάζει το κάθε πράγμα στη θέση του και τον καθένα εκεί που ανήκει. Όμως αργά ή γρήγορα η τρέλα κάνει πάλι την εμφάνισή της. 

Τότε οι θεοί παραπονιούνται πως ο κόσμος είναι ακυβέρνητος. 

Σπηλιές

Οι σταλακτίτες κρέμονται από την οροφή. Οι σταλαγμίτες ανεβαίνουν από το έδαφος προς τα πάνω. 

Είναι λεπτοί κρύσταλλοι, φτιαγμένοι από τον ιδρώτα του βράχου, και βρίσκονται βαθιά μέσα στις σπηλιές, εκεί που το νερό και ο χρόνος έχουν σκάψει το βουνό. 

Εδώ και χιλιάδες χρόνια οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες ψάχνονται στο σκοτάδι, σταγόνα σταγόνα, οι πρώτοι κατεβαίνουν, οι άλλοι ανεβαίνουν. 

Μερικοί κάνουν ένα εκατομμύριο χρόνια μέχρι να ενωθούν. 

Δεν βιάζονται. 

Γένεση της φωτιάς

Στο σχολείο μού είχαν μάθει πως την εποχή των σπηλαίων ανακαλύψαμε τη φωτιά τρίβοντας πέτρες ή κλαδιά. 

Από τότε προσπαθώ να το κάνω κι εγώ. Δεν κατάφερα ποτέ να πεταχτεί η παραμικρή σπίθα. 

Η προσωπική μου αποτυχία δεν με εμποδίζει να ευγνωμονώ τα δώρα της φωτιάς. Μας προφυλάσσει από το κρύο και τα εχθρικά ζώα, μαγειρεύει το φαγητό μας, φωτίζει τις νύχτες μας και μας προσκαλεί να καθίσουμε, όλοι παρέα, κοντά της. 

Γένεση της ομορφιάς 

Βρίσκονται εκεί, ζωγραφισμένες στις σπηλιές, τους τοίχους και τις οροφές. 

Εκείνες οι μορφές, βίσονες, τάρανδοι, αρκούδες, άλογα, αετοί, γυναίκες, άντρες, δεν έχουν ηλικία. Γεννήθηκαν εδώ και χιλιάδες, πολλές χιλιάδες χρόνια, όμως ξαναγεννιούνται κάθε φορά που τις κοιτάζει ο άνθρωπος. 

Πώς τα κατάφεραν οι μακρινοί πρόγονοί μας να ζωγραφίσουν με τόση καλαισθησία; Πώς τα κατάφεραν εκείνοι οι άξεστοι που πάλευαν σώμα με σώμα με τα θηρία να δημιουργήσουν μορφές με τέτοια χάρη; Πώς τα κατάφεραν να σχεδιάσουν αυτές τις αέρινες γραμμές που δραπετεύουν από τον βράχο και πετούν; Πώς τα κατάφεραν εκείνοι…; Ή μήπως εκείνες; 

Η βλάστηση της Σαχάρας 

Στο Τασιλί της Αλγερίας και σε άλλες περιοχές της Σαχάρας, βλέπουμε μια ζωγραφική των σπηλαίων, ηλικίας περίπου έξι χιλιάδων χρόνων, με στιλιζαρισμένες φιγούρες από αγελάδες, ταύρους, αντιλόπες, καμηλοπαρδάλεις, ρινόκερους, ελέφαντες… 

Ήταν δημιούργημα της φαντασίας τους εκείνα τα ζώα; Ή μήπως έπιναν άμμο οι κάτοικοι της ερήμου; Και τι έτρωγαν; Πέτρες; 

Η τέχνη μάς διηγείται ότι η έρημος δεν ήταν έρημος. Οι λίμνες της έμοιαζαν με θάλασσες, και οι κοιλάδες της έδιναν τροφή στα ζώα, που αργότερα αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν νότια, αναζητώντας τη χαμένη βλάστηση. 

Πώς τα καταφέραμε; 

Ήσουν το στόμα ή η τροφή, ο κυνηγός ή το θήραμα. Είτε το ένα είτε το άλλο. 

Ήμασταν άξιοι περιφρόνησης ή απλώς για λύπηση. Στην εχθρική φύση, κανείς δεν μας σεβόταν και κανείς δεν μας φοβόταν. Η νύχτα και η ζούγκλα μας τρόμαζαν. Ήμασταν τα πιο ευάλωτα ζώα της γης, άχρηστα κουτάβια, ενήλικες μηδαμινής αξίας, χωρίς νύχια, χωρίς μεγάλους κυνόδοντες, γρήγορα πόδια ή δυνατή όσφρηση. 

Τα πρώτα μας βήματα χάνονται στην ομίχλη. Απ’ ό,τι φαίνεται, το μόνο που κάναμε ήταν να σπάμε πέτρες και να χτυπιόμαστε με ρόπαλα. 

Αναρωτιέται όμως κανείς: μήπως καταφέραμε να επιβιώσουμε, όταν η επιβίωση ήταν κάτι το ακατόρθωτο, επειδή μπορέσαμε να αμυνθούμε όλοι μαζί και να μοιραστούμε την τροφή μας; Η σημερινή ανθρωπότητα, η κοινωνία του ο σώζων εαυτόν σωθήτω και ο καθένας το δικό του, θα τα καταφέρει να διαρκέσει στον κόσμο κάτι παραπάνω από μονάχα μια στιγμή; 

Ηλικίες 

Μας συμβαίνει πριν γεννηθούμε. Κάτι σαν βράγχια κι ένα είδος ουράς αρχίζουν να παίρνουν μορφή στο σώμα μας, αλλά αυτό διαρκεί λίγο. Μόλις εμφανιστούν, χάνονται. 

Μήπως αυτές οι εφήμερες αποφύσεις μάς λένε ότι κάποτε υπήρξαμε ψάρια και πίθηκοι; Ψάρια που βάλθηκαν να κατακτήσουν τη στεριά; Πίθηκοι που εγκατέλειψαν τη ζούγκλα ή που εκείνη τους εγκατέλειψε; 

Και ο φόβος που νιώθουμε στην παιδική ηλικία, φόβος για τα πάντα, φόβος για το τίποτα, μήπως σημαίνει πως κάποτε φοβόμασταν μη φαγωθούμε; Μήπως ο τρόμος του σκοταδιού και η αγωνία της μοναξιάς μάς θυμίζουν εκείνα τα χρόνια όταν ήμασταν απροστάτευτοι; 

Αλλά μόλις εμείς οι φοβητσιάρηδες ενηλικιωθήκαμε, αρχίσαμε να σκορπάμε τον φόβο. Ο κυνηγημένος έγινε κυνηγός, η τροφή το στόμα. Τα τέρατα που χθες μας κυνηγούσαν είναι σήμερα φυλακισμένοι μας. Ζούνε στους ζωολογικούς κήπους, διακοσμούν τις σημαίες μας και τους εθνικούς μας ύμνους.

Ξαδέρφια 

Τον Χαμ, τον κατακτητή του διαστήματος, τον έπιασαν στην Αφρική. 

Ήταν ο πρώτος χιμπατζής που ταξίδεψε μακριά από τον κόσμο, ο πρώτος αστροχιμπατζής. Τον έστειλαν μέσα σε έναν πύραυλο Μέρκιουρι. Είχε περισσότερα καλώδια απ’ ό,τι ολόκληρο τηλεφωνικό κέντρο. 

Επέστρεψε στον κόσμο σώος και αβλαβής, και η καταγραφή κάθε σωματικής του αντίδρασης απέδειξε ότι και οι άνθρωποι θα μπορούσαμε να επιβιώσουμε σε διαστημικό ταξίδι. 

Ο Χαμ έγινε εξώφυλλο στο περιοδικό Life, και πέρασε την υπόλοιπη ζωή του στα κλουβιά των ζωολογικών κήπων.

Πρόγονοι 

Για πολλούς λαούς της μαύρης Αφρικής, οι πρόγονοι είναι τα πνεύματα που ζούνε στο δέντρο πλάι στο σπίτι ή η αγελάδα που βόσκει στο λιβάδι. Ο προπάππος του προπάππου σου είναι τώρα εκείνο το ποτάμι που φιδοσέρνεται στο βουνό. Ακόμα, ένας πρόγονός σου μπορεί να είναι οποιοδήποτε πνεύμα που θέλει να σε συντροφέψει στο ταξίδι σου στον κόσμο, χωρίς απαραίτητα να ήταν ποτέ συγγενής ή γνωστός σου. 

Η οικογένεια δεν έχει σύνορα, εξηγεί ο Σομπουφού Σομέ, της φυλής Νταγκάρα: 

«Τα παιδιά μας έχουν πολλές μητέρες και πολλούς πατεράδες. Έχουν όσους θέλουν». 

Και τα πνεύματα των προγόνων, αυτά που σε βοηθούν να περπατήσεις, είναι οι πάμπολλοι παππούδες που έχει ο καθένας. Έχεις όσους παππούδες θέλεις. 

Σύντομη ιστορία του πολιτισμού 

Κάποτε κουραστήκαμε να περιφερόμαστε στα δάση και στα ποτάμια. 

Κι αποφασίσαμε να σταματήσουμε. Επινοήσαμε τα χωριά και την ομαδική ζωή, κάναμε το κόκαλο βελόνα και τον πάσσαλο καμάκι, τα χέρια μας μάκρυναν με τα εργαλεία, και η λαβή πολλαπλασίασε τη δύναμη του πέλεκυ, της αξίνας και του μαχαιριού.

Καλλιεργήσαμε το ρύζι, τη βρόμη, το σιτάρι και το καλαμπόκι, κλείσαμε σε στάβλους τα πρόβατα και τα γίδια, και μάθαμε να φυλάμε τη σοδειά, ώστε να μην πεθαίνουμε της πείνας στους δύσκολους καιρούς. 

Στα χωράφια αρχίσαμε να λατρεύουμε τις θεές της γονιμότητας, κάτι γυναίκες με φαρδιά λαγόνια και γενναιόδωρα στήθη, όμως με τον καιρό εκτοπίστηκαν από τους αρσενικούς θεούς του πολέμου. Αρχίσαμε να υμνούμε βασιλιάδες, πολέμαρχους και αρχιερείς. 

Ανακαλύψαμε τις λέξεις δικό σου, δικό μου, η γη απέκτησε αφέντη, η γυναίκα έγινε ιδιοκτησία του άντρα, και ο πατέρας ιδιοκτήτης των παιδιών. 

Πέρασε ο καιρός που περιφερόμασταν δίχως προορισμό και δίχως σπίτι. 

Τα αποτελέσματα του πολιτισμού ήταν εκπληκτικά: η ζωή μας ήταν πιο ασφαλής αλλά λιγότερο ελεύθερη, ενώ δουλεύαμε περισσότερες ώρες. 

Γένεση της ρύπανσης 

Οι Πυγμαίοι, που έχουν μικρό μπόι αλλά μεγάλη μνήμη, θυμούνται τα πολύ παλιά χρόνια, όταν η γη ήταν πάνω από τον ουρανό. 

Από τη γη έπεφτε ασταμάτητα στον ουρανό μια βροχή όλο σκόνη και σκουπίδια, που βρόμιζε τα σπίτια των θεών και τους δηλητηρίαζε το φαγητό. 

Οι θεοί υπέμεναν μια αιωνιότητα εκείνον τον σιχαμερό κατακλυσμό, μέχρι που η υπομονή τους εξαντλήθηκε. 

Έστειλαν μια αστραπή, που κομμάτιασε τη γη στα δύο, κι από την ανοιχτή γη έριξαν προς τα πάνω τον ήλιο, το φεγγάρι, τα αστέρια, και στη συνέχεια ανέβηκαν από το ίδιο μονοπάτι. Εκεί ψηλά, μακριά μας, οι θεοί ίδρυσαν το νέο τους βασίλειο, έχοντας γλιτώσει από εμάς. 

Από τότε βρισκόμαστε εμείς εδώ κάτω. 

Δημιουργία των κοινωνικών τάξεων 

Τα πρώτα χρόνια, χρόνια της πείνας, η πρώτη γυναίκα σκάλιζε τη γη όταν οι ακτίνες του ήλιου τη διαπέρασαν από πίσω. Μετά από λίγο γεννήθηκε ένα παιδί. 

Όμως στον θεό Πατσακαμάκ δεν άρεσαν εκείνα τα καμώματα του ήλιου, και κομμάτιασε το νεογέννητο. Από το άψυχο κορμάκι ξεπήδησαν τα πρώτα φυτά. Τα δόντια του έγιναν σπυριά καλαμποκιού, τα κόκαλα έγιναν γιούκα, η σάρκα του έγινε πατάτα, γλυκοπατάτα, κολοκύθα… 

Η οργή του ήλιου δεν άργησε να εκδηλωθεί. Οι αστραπές του έπεσαν στις ακτές του Περού και τις ξέραναν για πάντα. Τέλος, ο ήλιος έσπασε τρία αυγά πάνω σε κείνη τη γη. 

Από το χρυσό αυγό βγήκαν οι άρχοντες. 

Από το ασημένιο αυγό, οι γυναίκες των αρχόντων. 

Και από το χάλκινο αυγό, οι εργάτες. 

Αφέντες και δουλοπάροικοι 

Το κακάο δεν χρειάζεται ήλιο, τον έχει μέσα του. 

Από εκείνον τον ήλιο προέρχεται η ευχαρίστηση και η απόλαυση που σου δίνει η σοκολάτα. 

Οι θεοί, πάνω ψηλά, είχαν το μονοπώλιό της και οι θνητοί ήμασταν καταδικασμένοι να αγνοούμε το θαυματουργό παχύρρευστο αγαθό. 

Ο Κετσαλκόατλ έκλεψε το κακάο για τους Τολτέκους. Όταν οι άλλοι θεοί κοιμόντουσαν, πήρε μερικούς σπόρους, τους έκρυψε στα γένια του, κατέβηκε στη γη από έναν μακρύ ιστό αράχνης και τους χάρισε στην πόλη Τούλα. 

Το δώρο του Κετσαλκόατλ το κράτησαν για τον εαυτό τους οι πρίγκιπες, οι αρχιερείς και οι πολέμαρχοι. 

Μόνο το δικό τους στόμα ήταν άξιο να το γευτεί. 

Οι θεοί του ουρανού είχαν απαγορέψει τη σοκολάτα στους θνητούς, και οι άρχοντες της γης την απαγόρεψαν στους χυδαίους και άξεστους ανθρώπους. 

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Σε εξακόσια αφηγήματα που αναπτύσσονται χρονολογικά αλλά και θεματικά, ο Galeano μιλά για τον αγώνα του ανθρώπου για ζωή, για τον πόλεμο, τη φτώχεια, τις κοινωνικές ανισότητες και τον ρατσισμό, για τον επεκτατισμό και την αδηφαγία της Δύσης, για τη φύση και την καταστροφή της, για το ποδόσφαιρο και τα ΜΜΕ. Ο Galeano επισκέπτεται τη συμβατική ιστορία για να την καταρρίψει, και ανασυνθέτει τα κομμάτια σε ένα νέο μοτίβο, αποκαλύπτοντας το παρελθόν σε μια ριζικά διαφορετική μορφή. Από τον Κήπο της Εδέμ έως τα αστικά τοπία του 21ου αιώνα, διακρίνουμε θραύσματα από τις ζωές εκείνων που η επίσημη ιστορία παραμέλησε: τους καλλιτέχνες, τους υπηρέτες, τους θεούς και τους οραματιστές, τους μαύρους σκλάβους που έχτισαν τον Λευκό Οίκο, και τις γυναίκες που υποτάχθηκαν για τα συμφέροντα δυναστών.

Μια ποιητική όσο και πολιτική επαναφήγηση της ιστορίας της ανθρωπότητας από την προϊστορία έως σήμερα, μέσα από εκατοντάδες ξεχασμένες και παραγνωρισμένες φωνές. Οι καλειδοσκοπικές βινιέτες του φωτίζουν την ιστορία όπως την έγραψαν σιωπηλά αλλά έμπρακτα οι ελάσσονες και οι ηττημένοι.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Eduardo Galeano (Εδουάρδο Γκαλεάνο), ένας από τους γνωστότερους συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής του 20ού αιώνα, γεννήθηκε το 1940 στο Μοντεβιδέο της Ουρουγουάης. Εκεί κάνει τα πρώτα του βήματα στον χώρο των έντυπων μέσων δημοσιεύοντας γελοιογραφίες και χρονογραφήματα στο περιοδικό El Sol. Το 1961 γίνεται διευθυντής της καθημερινής εφημερίδας Epoca και αρχισυντάκτης της εβδομαδιαίας επιθεώρησης Marcha. Το 1973 εξορίζεται εξαιτίας των ιδεών του και καταφεύγει στην Αργεντινή, όπου ιδρύει το λογοτεχνικό περιοδικό Crisis. Μετά το πραξικόπημα του 1976 αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη χώρα και εγκαθίσταται στην Ισπανία. Το 1985, ύστερα από την πτώση της δικτατορίας, επιστρέφει στο Μοντεβιδέο. Στο έργο του συγκλίνουν η λογοτεχνική αφήγηση και το δοκίμιο, η ποίηση και το χρονικό. Το 1975 και το 1978 τιμήθηκε με το μεγαλύτερο βραβείο της Λατινικής Αμερικής, το Casa de las Americas, το 1989 με το American Book Award για τη Μνήμη της φωτιάς και το 1999 με το Cultural Freedom Award, που του απονεμήθηκε από το Lannan Foundation. Έφυγε από τη ζωή το 2015 σε ηλικία 74 ετών.