«Κάτω από τον τροχό» του Χέρμαν Έσσε (προδημοσίευση)

Από μια αστεία σύμπτωση, το δωμάτιο με το όνομα Αθήνα θα φιλοξενούσε όχι τους πιο ανοιχτόμυαλους και ευφραδείς μαθητές, αλλά, αντιθέτως, κάποιους ανιαρούς, που πάντα ήξεραν ποιο ήταν το σωστό· στη δε Σπάρτη δεν έμεναν πολεμιστές και ασκητές, αλλά μια χούφτα εύθυμοι και πληθωρικοί οικότροφοι. Τον Χανς Γκίμπενρατ τον έβαλαν στο δωμάτιο Ελλάς, μαζί με άλλους εννέα συμμαθητές του.

Το βράδυ, όταν πήγε για πρώτη φορά με τους άλλους εννιά στον κρύο, γυμνό κοιτώνα και ξάπλωσε στο στενό μαθητικό του κρεβάτι, ο Χανς ένιωσε μια παράξενη στενοχώρια. Γδύθηκαν στην κόκκινη λάμψη της μεγάλης λάμπας κηροζίνης που κρεμόταν από το ταβάνι, την οποία έσβησε ο βοηθός στις δέκα και τέταρτο. Ήταν ξαπλωμένοι ο ένας δίπλα στον άλλο, ανά δύο κρεβάτια υπήρχαν καρεκλίτσες κι επάνω τους τα ρούχα, και από την κολόνα κρεμόταν το σχοινί με το οποίο χτυπούσαν το κουδούνι για το εγερτήριο. Δυο τρία παιδιά γνωρίζονταν ήδη και αντάλλαξαν για λίγο μερικούς διστακτικούς ψιθύρους, οι οποίοι σύντομα κόπασαν∙ τα υπόλοιπα παιδιά δεν ήξεραν κανέναν και έμεναν άκεφα και βυθισμένα σε νεκρική σιωπή στα κρεβάτια τους. Από όσους είχαν αποκοιμηθεί ακούγονταν βαθιές ανάσες ή το θρόισμα μιας κουβέρτας από κάποιον που κουνούσε το χέρι στον ύπνο του∙ όσοι ήταν ακόμη ξύπνιοι έμεναν ακίνητοι και ήσυχοι. Ο Χανς για αρκετή ώρα δεν κατάφερνε να κοιμηθεί. Αφουγκραζόταν την ανάσα των διπλανών του και σε λίγο αντιλήφθηκε έναν παράξενο ανήσυχο ήχο από το παραδίπλα κρεβάτι∙ ήταν κάποιος που έκλαιγε, με το σκέπασμα τραβηγμένο πάνω από το κεφάλι του, και τα αναφιλητά του, που αντηχούσαν σαν από κάπου μακριά, προκάλεσαν μια παράξενη αναστάτωση στον Χανς.Ο ίδιος δεν νοσταλγούσε το σπίτι του, του έλειπε μόνο η μικρή του κάμαρα∙ επίσης, ένιωθε έναν δειλό τρόμο μπροστά σε όσα αβέβαια και καινούρια τον περίμεναν και στους πολλούς νέους συμμαθητές. Δεν είχε πάει ακόμη μεσάνυχτα και μέσα στην αίθουσα δεν ήταν πια κανείς ξύπνιος. Τα παιδιά κοιμούνταν ξαπλωμένα το ένα δίπλα στο άλλο, με τα μάγουλα πιεσμένα στα ριγέ μαξιλάρια, παιδιά λυπημένα και πεισματάρικα, χαρούμενα και ανασφαλή, όλα παραδομένα στην ίδια γλυκιά ανάπαυση και λήθη. Πάνω από τις παλιές υπέροχες στέγες, τους πύργους, τους κλειστούς εξώστες, τα γοτθικά πυργάκια, τις επάλξεις και τις στοές με τα οξυκόρυφα τόξα ανέτειλε ένα χλωμό μισοφέγγαρο∙ το φως του απλώθηκε σε γείσα και κατώφλια, γλίστρησε πάνω από γοτθικά παράθυρα και ρομανικές πύλες και τρεμόπαιξε θαμπό χρυσαφί στη μεγάλη υπέροχη γούρνα της κρήνης στο παρεκκλήσι. Μια δυο κιτρινωπές ακτίνες και κηλίδες φωτός έπεσαν και στον κοιτώνα Ελλάς μέσα από τα παράθυρα και πήγαν να κατοικήσουν τα όνειρα των κοιμισμένων παιδιών, όπως έκαναν κάποτε και με τα όνειρα των μοναχών.

Την επόμενη μέρα στην αίθουσα προσευχής έγινε η επίσημη τελετή υποδοχής. Οι καθηγητές ήταν ντυμένοι με τις ρεντιγκότες τους,ο διευθυντής εκφώνησε λόγο,οι μαθητές κάθονταν καμπουριαστοί στις καρέκλες τους, βυθισμένοι στις σκέψεις τους, και προσπαθούσαν πότε πότε να ρίξουν μια κλεφτή ματιά προς τα πίσω, όπου κάθονταν οι γονείς τους. Οι μητέρες κοιτούσαν συλλογισμένες και χαμογελαστές τους γιους τους, οι πατεράδες φρόντιζαν να κάθονται με στητή την πλάτη, παρακολουθούσαν τον λόγο και φαίνονταν σοβαροί και αποφασιστικοί. Το στήθος τους φούσκωνε από περηφάνια, επιδοκιμασία και μεγαλεπήβολες ελπίδες, και από κανενός το μυαλό δεν περνούσε η σκέψη ότι εκείνη τη μέρα πουλούσε το παιδί του αντί χρηματικού οφέλους. Στο τέλος φώναξαν ονομαστικά έναν έναν όλους τους μαθητές· πήγαιναν μπροστά, όπου ο διευθυντής τούς χαιρετούσε διά χειραψίας, τους δεχόταν στη σχολή και δεσμευόταν πως, εφόσον συμπεριφέρονταν σωστά, το κράτος θα αναλάμβανε εφεξής τη συντήρηση και τη στέγασή τους ως το τέλος των ημερών τους. Κανένας από τους μαθητές, πόσο μάλλον οι πατεράδες, δεν σκέφτηκε ότι αυτό δεν θα ήταν ακριβώς δωρεάν.

Στο τέλος φώναξαν ονομαστικά έναν έναν όλους τους μαθητές· πήγαιναν μπροστά, όπου ο διευθυντής τούς χαιρετούσε διά χειραψίας, τους δεχόταν στη σχολή και δεσμευόταν πως, εφόσον συμπεριφέρονταν σωστά, το κράτος θα αναλάμβανε εφεξής τη συντήρηση και τη στέγασή τους ως το τέλος των ημερών τους. Κανένας από τους μαθητές, πόσο μάλλον οι πατεράδες, δεν σκέφτηκε ότι αυτό δεν θα ήταν ακριβώς δωρεάν.

Πιο σοβαρή και συγκινητική τους φάνηκε η στιγμή κατά την οποία έπρεπε να αποχαιρετήσουν τον πατέρα και τη μητέρα τους. Άλλοι με τα πόδια, άλλοι με ταχυδρομικές άμαξες, άλλοι με οποιοδήποτε όχημα είχαν καταφέρει να βρουν μέσα στη βιασύνη τους, οι γονείς εξαφανίζονταν σιγά σιγά από τα μάτια των γιων τους που έμεναν πίσω· μαντίλια κυμάτιζαν αρκετή ώρα στο απαλό σεπτεμβριάτικο αεράκι, ώσπου στο τέλος το δάσος κατάπιε τους γονείς και τα παιδιά γύρισαν ήσυχα και συλλογισμένα στο μοναστήρι.

«Μάλιστα. Οι κύριοι γονείς έφυγαν πια», είπε ο βοηθός.

Τώρα οι νεαροί άρχισαν να παρατηρούν ο ένας τον άλλο και να γνωρίζονται, πρώτα όσοι μοιράζονταν το ίδιο δωμάτιο. Γέμισαν τα μελανοδοχεία με μελάνι, τη λάμπα με πετρέλαιο, τακτοποίησαν βιβλία και τετράδια και προσπάθησαν να νιώσουν κάπως οικεία στον νέο χώρο. Κοιτάζονταν με περιέργεια, έπιαναν την κουβέντα, ρωτούσαν ο ένας τον άλλο για την πατρίδα του και το προηγούμενο σχολείο του και θυμούνταν τις εξετάσεις και τον κρύο ιδρώτα που τους είχε λούσει τότε. Γύρω από τα θρανία σχηματίστηκαν ομάδες από παιδιά που συζητούσαν, εδώ κι εκεί ξέσπαγε μια λαμπρή έκρηξη γέλιου και μέχρι το βράδυ οι συγκάτοικοι γνωρίζονταν μεταξύ τους καλύτερα απ’ ό,τι οι επιβάτες ενός πλοίου στο τέλος του ταξιδιού τους.

Από τους εννιά συντρόφους που μοιράζονταν με τον Χανς την αίθουσα Ελλάς υπήρχαν τέσσερις που ξεχώριζαν· οι υπόλοιποι ανήκαν λίγο πολύ στον μέσο όρο. Πρώτος ο Ότο Χάρτνερ, γιος καθηγητή πανεπιστημίου από τη Στουτγάρδη, χαρισματικός, με αυτοπεποίθηση και άψογους τρόπους. Ήταν ευρύστερνος, καλοφτιαγμένος και καλοντυμένος, και η επιβλητική του εμφάνιση τους είχε εντυπωσιάσει όλους στο δωμάτιο.

Μετά ήταν ο Καρλ Χάμελ, γιος ενός ασήμαντου προέδρου σε κάποιο χωριό της Αλμπ. Χρειαζόταν να περάσει αρκετός καιρός για να τον γνωρίσεις, διότι ήταν γεμάτος αντιφάσεις και δύσκολα έβγαινε από τη φαινομενική του απάθεια. Όταν συνέβαινε αυτό, ήταν γεμάτος πάθος, πληθωρικός και βίαιος, όμως δεν κρατούσε ποτέ πολύ· σύντομα αποτραβιόταν πάλι στον εαυτό του και κανείς δεν ήξερε αν τελικά ήταν σιωπηλός παρατηρητής ή αν απλώς έκανε την πάπια.

Εντυπωσιακή, αν και λιγότερο περίπλοκη παρουσία ήταν ο Χέρμαν Χάιλνερ, γόνος καλής οικογενείας από τον Μέλανα Δρυμό. Όλοι έμαθαν από την πρώτη μέρα ότι ήταν, λέει, ποιητής και λάτρης της τέχνης, και κυκλοφορούσε ο θρύλος ότι είχε συντάξει την έκθεσή του στις εξετάσεις σε δακτυλικό εξάμετρο. Μιλούσε πολύ και ζωηρά, είχε ένα ωραίο βιολί και έδινε την εντύπωση ότι δεν προσπαθούσε να κρύψει τον χαρακτήρα του, ο οποίος αποτελούνταν κυρίως από ένα μείγμα ανώριμου νεανικού συναισθηματισμού και επιπολαιότητας. Ωστόσο μέσα του έκρυβε και κάτι πιο βαθύ, που όμως δεν ήταν τόσο ορατό. Σωματικά και ψυχικά ήταν πολύ αναπτυγμένος για την ηλικία του και είχε ήδη αρχίσει να δοκιμάζει να χαράξει τον δικό του δρόμο.

Ο πιο περίεργος ένοικος της αίθουσας Ελλάς πάντως ήταν ο Εμίλ Λούτσιους, ένα μαζεμένο, ανοιχτόξανθο, χλωμό ανθρωπάκι, σκληρό, εργατικό και στεγνό σαν γέρος αγρότης. Παρόλο που το σώμα και τα χαρακτηριστικά του δεν είχαν εξελιχθεί ακόμη αρκετά ,δεν έδινε την εντύπωση παιδιού, αντιθέτως, είχε κάτι έντονα ενήλικο, λες και δεν θα άλλαζε πια τίποτα πάνω του. Ήδη από την πρώτη μέρα, όσο οι υπόλοιποι χάζευαν, κουβέντιαζαν και προσπαθούσαν να προσαρμοστούν, εκείνος καθόταν ακίνητος και χαλαρός πάνω από ένα βιβλίο γραμματικής, είχε βουλώσει τ’ αυτιά του με τους αντίχειρες και διάβαζε ακάθεκτος, λες και πήγαινε ν’ αναπληρώσει χρόνια που είχε χάσει.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Ο Χανς Γκίμπενρατ μεγαλώνει ξένοιαστος σ’ ένα ήσυχο χωριό στον Μέλανα Δρυμό. Όταν όμως διαφαίνεται η εξαιρετική κλίση του στα γράμματα, ολόκληρη η κοινότητα τον σπρώχνει με καμάρι στον δρόμο της αυστηρής μελέτης και των εξοντωτικών εξετάσεων. Ο Χανς ακολουθεί πειθαρχημένα αυτόν τον δρόμο και καταφέρνει να εισαχθεί στην Εκκλησιαστική Σχολή του Μάουλμπρον, όπου κάθε επιτυχία ανταμείβεται με ακόμη περισσότερες υποχρεώσεις. Η φιλία του με τον συμμαθητή του τον Χέρμαν, ένα ελεύθερο πνεύμα, είναι η μόνη του παρηγοριά. Αλλά στο τέλος ο Χανς λυγίζει κάτω από τον τροχό…

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χέρμαν Έσσε γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου του 1877 στην Καλβ της Βιρτεμβέργης. Ο πατέρας του ήταν ιεραπόστολος και ο παππούς του από την πλευρά της μητέρας του γνωστός ινδολόγος. Ξεκίνησε να εργάζεται ως βιβλιοπώλης, δημοσιεύοντας παράλληλα τα πρώτα του ποιήματα και πεζά και αρθρογραφώντας σε εφημερίδες. Το 1904 το μυθιστόρημα Πέτερ Κάμεντσιντ του χάρισε την αναγνώριση και την ευκαιρία να ζήσει στο εξής αποκλειστικά από τη συγγραφή. Υπήρξε ένας από τους δημοφιλέστερους και πλέον αναγνωρισμένους Γερμανούς συγγραφείς του 20ού αιώνα. Το έργο του έχει μεταφραστεί σε 70 γλώσσες. Στα γνωστότερα μυθιστορήματά του συγκαταλέγονται τα Σιντάρτα, Ο Λύκος της Στέπας, Ντέμιαν και Νάρκισσος και Χρυσόστομος. Το 1946 ο Έσσε τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ελβετία, όπου και πέθανε, στις 9 Αυγούστου του 1962, στο σπίτι του στη Μοντανιόλα.