«Παραλλαγές πάπιας» του Ντέιβιντ Μάμετ, σε σκηνοθεσία Κοραή Δαμάτη-Περικλή Μοσχολιδάκη και μουσική Δήμητρας Γαλάνη (κριτική) – Σαρκασμός που σπάει κόκκαλα

Στο θέατρο «Μεταξουργείο» είδα την καλοδουλεμένη πρεμιέρα της υπαρξιακής κωμωδίας «Παραλλαγές πάπιας» («The Duck Variations», 1972) του Ντέιβιντ Μάμετ, σε σκηνοθεσία και ερμηνεία Κοραή Δαμάτη - Περικλή Μοσχολιδάκη και έξοχη μετάφραση της Μιχαέλας Αντωνίου. Το αισθαντικό τραγούδι είναι της Δήμητρας Γαλάνη, σε στίχους του Κοραή Δαμάτη, που υπογράφει επίσης τα καταπληκτικά σκηνικά και κοστούμια και τους απίθανους φωτισμούς. Τα ηχοτοπία υπογράφει ο Θανάσης Γκίκας και το Studio Μύθος, ενώ τις ενορχηστρώσεις ο Γιώργος Μπουσούνης. Επί σκηνής μαζί τους η Φωτεινή Βακάκη, σε έναν ιδιότυπο ρόλο.

Οι «Παραλλαγές πάπιας» παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά το 1972 στο Θέατρο Saint Nicholas, σε σκηνοθεσία του ίδιου του Μάμετ. Ανέβηκαν (μαζί με το έργο «Σεξουαλική Διαστροφή στο Σικάγο») στο off Broadway θέατρο Cherry Lane, από τις 16 Ιουνίου 1976 έως τις 17 Απριλίου 1977, κερδίζοντας το βραβείο Obie του 1976, για το Καλύτερο Νέο Αμερικανικό Έργο. Κατόπιν, στο Θέατρο Kirk Douglas του Λος Άντζελες το 2008, ως μέρος ενός προγράμματος με τίτλο «Δύο Άσχετα Έργα του Ντέιβιντ Μάμετ.

Απλά λόγια, βαθύτατοι υπαινιγμοί

Οι «Παραλλαγές πάπιας» έχουν εξάρσεις σοβαρότητας, παρά το πρώτο, αφελές επίπεδο των διαλόγων. Ο Τζορτζ και ο Εμίλ είναι δύο (εβραϊκής καταγωγής, στο πρωτότυπο) χαρακτήρες αντίστοιχοι με το κλασικό μπεκετικό δίδυμο του «Περιμένοντας τον Γκοντό»: καθισμένοι σ’ένα παγκάκι, στο πάρκο, διαπιστώνουν πως: «Είναι ωραίο. Το πάρκο είναι ωραίο». Κοφτές φράσεις, συχνά ασύνδετες νοηματικά, αφήνουν πίσω τους μια γλυκειά, μελαγχολική αίσθηση αδιεξόδου. Σαφώς επηρεασμένος από το θέατρο του Παραλόγου, ο Μάμετ ξεφεύγει εδώ από την ηθογραφική απόδοση των χαρακτήρων, για να περάσει σε μια πιο γενικευτική, θυμοσοφική προσέγγιση του διαλόγου: σαν τους Εκείνον κι Εκείνον του δικού μας Μουρσελά, οι δύο άντρες μιλούν διασταυρώνοντας τις ατάκες τους σε μια ελλιπή επικοινωνιακή απόπειρα, που όμως εξελίσσεται σε γνήσια επικοινωνία με έναν αδόκητο τρόπο.

Η κοινότοπη δήλωση ότι «η επικεφαλής πάπια κάθε σμήνους θα πεθάνει και μια άλλη πάπια θα πάρει τον ηγετικό ρόλο, και ούτω καθεξής» κατ’ουσίαν συνιστά μια πικρή δήλωση για την εξουσία. Τα πάντα νοηματοδοτούνται αφ’εαυτών: «Το ίδιο το γεγονός ότι κάθεσαι εδώ αυτή τη στιγμή σε αυτό το παγκάκι έχει έναν σκοπό»- έτσι, η παρατήρηση της πάπιας (στο πρωτότυπο κείμενο προσφιλής ασχολία των αρχαίων Ελλήνων) μεταστρέφεται σε παρατήρηση της τελεολογίας που διέπει τα ανθρώπινα. Το χιούμορ είναι κυρίαρχο στοιχείο του έργου («όποτε σκέφτομαι άγρια ζώα που πετούν...μα ποια ζώα πετούν εκτός από τα πουλιά;»), ενώ ο προαιώνιος εχθρός της πάπιας, ο «γαλάζιος ερωδιός», παρουσιάζεται ως τεράστια αλληγορία της αρχέγονης πάλης για επιβίωση. Θωρακισμένοι απέναντι στο βάναυσο περιβάλλον της πόλης και του σύγχρονου τεχνολογικού πολιτισμού, οι δύο ηλικιωμένοι ήρωες διαπιστώνουν γελώντας ότι αυτή η πάλη είναι διαρκής και ότι η έκβασή της είναι προαποφασισμένη.

Τι σόι κόσμος είναι αυτός;

Ο Τζορτζ, ισχυρογνώμων και αρκετά παραπληροφορημένος, μιλά μεγαλοσχημόνως για την ομορφιά της φύσης, για τη μοναξιά, τη φιλία και τον θάνατο: στην αμπελοφιλοσοφία που αναπτύσσει πεισματικά και «εξυπναδίστικα» κρύβονται συνεχείς υπαινιγμοί για τα πιο σοβαρά ζητήματα της ανθρώπινης ζωής. Ρεμβάζοντας και κοιτώντας αριστερά και δεξιά μιλά για την τρωτή φύση του ανθρώπου και για την απειλή του θανάτου, ενώ –αναφερόμενος στο ζωϊκό βασίλειο- διατυπώνει μιαν αλληγορία της ανθρώπινης ανασφάλειας και του ανόητου επικοινωνιακού κώδικα που υιοθετούμε μεταξύ μας. Ωστόσο, συνδυάζοντας την προσωπική του εμπειρία με κάποιες εικασίες, κατά βάθος αποδεικνύει ότι δεν έχει ιδέα για τη ζωή της πάπιας. Ο Εμίλ, πάλι, παρά τις συνεχείς λατρευτικές αναφορές του Τζορτζ στη φύση και την ανάγκη του ζευγαρώματος, «ξεκόβει» την ανθρώπινη υπόσταση από τον κόσμο που την περιβάλλει, υπογραμμίζοντας την οικολογική καταστροφή, την απουσία σεβασμού προς τα ζώα και την οδυνηρή διαπίστωση της μοναξιάς («ο κάκτος ζει μια χαρά μόνος του»).

Θίγεται έντονα η εκμετάλλευση των ζώων και, κατ’επέκτασιν, των συνανθρώπων (...), ενώ η σάτιρα επικεντρώνεται διαρκώς στην τελεολογία που διέπει τη λειτουργία της φύσης και στον πεισιθάνατο χαρακτήρα της ζωής μας.

Ο Εμίλ ακούει, είναι εύπειστος, αφελής και κωμικός, αλλά και αρκούντως ποιητικός και είρων ώστε να υποσκάπτει με τις εκφράσεις και τα επιφωνήματά του τις βαρύγδουπες δηλώσεις του Τζορτζ και να αναπτύσσει έναν ισχυρό αντίλογο. Η στιχομυθία τους αναπτύσσεται ευφυώς, μέσα από «πατενταρισμένες» (α-λα Μάμετ) ατάκες, συνεχείς αλλαγές θεμάτων και συνεχή επιστροφή στο βασικό μοτίβο: τη ζωή της πάπιας, το πέταγμα της πάπιας, τις σεξουαλικές συνήθειες της πάπιας, κοκ: ό,τι δηλαδή συνθέτει την εικόνα του κόσμου ενός κοινωνικού όντος που αναπαράγει ανθρώπινες λειτουργίες κατά γράμμα (ή, τουλάχιστον, έτσι ερμηνεύεται από τον άνθρωπο). Θίγεται έντονα η εκμετάλλευση των ζώων και, κατ’επέκτασιν, των συνανθρώπων («Έχουν πάπιες και στις φάρμες και τις στουμπώνουν για να παχύνουν»), ενώ η σάτιρα επικεντρώνεται διαρκώς στην τελεολογία που διέπει τη λειτουργία της φύσης και στον πεισιθάνατο χαρακτήρα της ζωής μας.

Λεπτοδουλεμένη σκηνοθεσία και ερμηνείες

Κλισέ, ταυτολογίες και μικροσυγκρούσεις ευτελούς αφόρμησης συνθέτουν τη στοιχειώδη πλοκή του έργου, αποκαλύπτοντας την παιδική αθωότητα των δύο ηρώων και τη βαθειά σύνδεση που υπάρχει ανάμεσά τους: είναι συγκινητική αυτή η σύνδεση, όχι μόνο γιατί η τρίτη ηλικία είναι τρωτή και εγγύτερη στο άφευκτο του θανάτου, αλλά και γιατί το ζευγάρι αυτό χαρακτήρων είναι μια παραλλαγή βωντβίλ πρωταγωνιστών, πικαρέσκ ηρώων ή κλόουν. Και οι δύο χαρακτήρες είναι παλιάτσοι, αποσυρμένοι ως έναν βαθμό, παρατηρητές (πια) της ζωής, και έχουν την τάση να υπεκφύγουν της αλήθειας, μέχρι που η συζήτησή τους φτάνει μπροστά στις πιο απαισιόδοξες, αποκαρδιωτικές διαπιστώσεις. Η απλότητα του διαλόγου τους είναι σήμα κατατεθέν του ύφους του συγγραφέα, όπως και η χαριτωμένη αμηχανία που τους διακρίνει: ο Κοραής Δαμάτης αποδίδει με ευαισθησία και εκρηκτικό χιούμορ τον χαρακτήρα του Εμίλ, τηρώντας τις απαραίτητες σιωπές και κρατώντας λεπτές αποστάσεις από το στοιχείο του γελωτοποιού που ενέχεται στον ρόλο του. Αντίστοιχα, ο Περικλής Μοσχολιδάκης εξυφαίνει τον χαρακτήρα του Τζορτζ ακραγγίζοντας τον τύπο του καυχησιάρη «ξερόλα», που η ευαίσθητη κράση του δεν αντέχει τη φρίκη της πραγματικότητας.

Πάπιες, φιλία και υπαρξισμός συνθέτουν μια κομψή παράσταση, που θίγει συγκεκαλυμμένα την αποξένωση, το αδιέξοδο των συλλογισμών, αλλά και τον φόβο της θνητότητας, με έναν σαρκασμό που σπάει κόκκαλα.

Πέραν των εξαιρετικών ερμηνειών, οι δύο παλιοί συνεργάτες συν-σκηνοθετούν το έργο, φροντίζοντας και την παραμικρή λεπτομέρεια: το ντιμάρισμα των φώτων για το πέρασμα από τη μια σκηνή στην άλλη, τους εξωφρενικούς χρωματισμούς των ρούχων και των παπουτσιών, την μπουφόνικη κινησιολογία, το «στήσιμο» του πάρκου και το παγκάκι/παρατηρητήριο σαν ένα μικροσύμπαν της πάπιας, την ερμηνεία σε ντουέτο του όμορφου τραγουδιού της Δήμητρας Γαλάνη, και κυρίως τους ρυθμούς που επιτρέπουν στην παράσταση να «αναπνέει» και να περνά στη συνείδηση του θεατή πολύ λεπτές αποχρώσεις συναισθημάτων. Απροσδόκητα ενταγμένη στο έργο, η Φωτεινή Βακάκη υποδύεται μια καθαρίστρια του πάρκου που έρχεται να προστεθεί στο παράλογο σκηνικό ως εξωτερικός σχολιαστής. Πάπιες, φιλία και υπαρξισμός συνθέτουν μια κομψή παράσταση, που θίγει συγκεκαλυμμένα την αποξένωση, το αδιέξοδο των συλλογισμών, αλλά και τον φόβο της θνητότητας, με έναν σαρκασμό που σπάει κόκκαλα.

*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Μετάφραση: Μιχαέλα Αντωνίου
Σκηνοθεσία: Κοραής Δαμάτης- Περικλής Μοσχολιδάκης
Σκηνικά - Κοστούμια - Φωτισμοί: Κοραής Δαμάτης
Μουσική: Δήμητρα Γαλάνη
Βοηθός Σκηνοθετών: Φωτεινή Βακάκη
ΕΜΙΛ: Κοραής Δαμάτης
ΤΖΟΡΤΖ: Περικλής Μοσχολιδάκης
ΚΟΠΕΛΑ: Φωτεινή Βακάκη
Στίχοι τραγουδιού: Κοραής Δαμάτης
Ενορχηστρώσεις: Γιώργος Μπουσούνη
Ηχογράφηση μουσικής: Γιώργος Γκίνης
Ήχοτοπία: Studio Μύθος, Θανάσης Γκίκας
Κατασκευή Σκηνικών: Θωμάς Μαριάς
Κατασκευή Κοστουμιών:Liubovi Accibas
Φωτογραφίες: Χρήστος Κοτσιρέας
Τρέιλερ: Φαίη Τζανετοπούλου και Ερμιόνη Πολιτίδου
Γραφιστική επιμέλεια: Μαύρα γίδια
Digital Μarketing: Βάνια Πατρίκαλου
Υπεύθυνη Επικοινωνίας: Ηρώ Παστρικού
Παραγωγή: Εταιρεία θεάτρου Ρέκτις